Jañalıqtar

AQŞA SARAYIN SALĞAN AQSAQAL

Ayathan Twrısbekwlımen kezdesip, ötken ömiri turalı, moñğol qazaqtarınıñ köşi-qon mäseleleri turalı, qazirgi Qazaqstandağı oralmandardıñ jağdayı turalı, jalpı qazaq eli turalı közqarasın, Qazaqstan azamatı retinde elimizdiñ keleşegi turalı oy örbituin swrağan edik.

– Ayathan Twrısbekwlı, Qazaqstannıñ täuelsizdigi jılında tuğandar at jalın tartıp minip, er-azamat boldı. Ötken künderge köz jibersek talay sınaqtan ötkenimiz añğarıladı…

– Täuelsizdik degen qasietti armanımız edi ğoy. Äsirese biz siyaqtı oralmandar jat jerde tögilgen qanımız ben terimizdi aytpağannıñ özinde, el dep eñirep jürdik, al erterek elge jetken bauırlarımızdıñ quanışında şek joq. Bäri de köz aldımızda ötti ğoy…

Ayathan aqsqal sözin odan äri bılay jalğastırdı:

«Men 1941 jılı tamız ayınıñ 30-jwldızında Bayan-Ölgiyde düniege keldim. Äke-şeşem şarua adamdar boldı. Äkem 67 jasında, al şeşem 37 jasında jastay dünieden ötti.

Orta mektepti moñğol tilinde oqıp bitirdim, keleşekte Wlanbatırda oqimın jäne qızmet etemin ğoy degen oymenen.

Onjıldıqtı üzdik bitirdim. Üzdik bitirgen oquşılarğa arnayı joldama beriletin edi. Men Ukrainağa, Kiev qalasına, tehnologiyalıq institutqa, onjıl­dıqtı bitirgen balalardıñ işinen bayqaudan ozıp şığıp, joldama aldım. Kievte 70 qazaq studentteri boldı.

Osı balalardıñ bärimen qoyan-qoltıq aralastıq. Qazaq tilin bilmeytin, Almatıdan kelgen balanı aqırında qazaqşa söyleytin ettik. Mäskeude oqitın (marqwm) Bolathan Tayjan, Mwrat Äuezovtermen baylanıs jasadıq. «Jas twlpar» wyımına belsene aralastıq. Mine bwl jigittermen qırıq jıldan astam uaqıt sırlaspız, dämdespiz.

Mäskeude, Leningrad t.b. qalalarda oqitın qazaq studentterimen baylanısta boldıq. Sondağı oyımız osı boyı kete bersek, tilimizdi, dinimizdi jandandırmasaq erteñ elge barğanda paydamız timese ne bolğanımız? Osılay kete bersek 30-40 jılda qazaqi wlttıq müddege qaqpaq jau­ıp qoyatın şığarmız degen oy bizdi alğa jeteledi. Qazaqtar jii-jii bas qosatın boldıq. Qazaqşa äñgime, öleñ oqıp, än salatın boldıq. Aramızda aspiranttar da, doktoranttar da, soldattar da boldı. Oqu bitirip elge oraldıq, Moñğoliyağa. Men Kievtiñ Jeñil önerkäsip tehnologiyası institutın «Ölşeu qwraldarı jäne avtomatika» mamandığı boyınşa bitirdim. Qızmetti slesarlıqtan bastadım. Moñğoldar qazaqtardı qattı sıylaytın. Bizdi alğır, isker, bilimdi, taza, adal dep bağalaytın. Barlıq qwpiyanı qazaqtarğa senip aytuğa boladı, bwlar bizdi eşqaşan satıp ketpeydi dep esepteytin. Öytkeni Moñğoliyada qıtaylar köp qoy. Öte köp. Qıtayda moñğoldardı qıtaylandıru degen mäsele köterilip, osı process jürip jatqan kez. Moñğoldardıñ sağın sındıratın nebir äñgimeler aytıladı. Qıtaylar olarğa: «Biz – teñizbiz, sender balıqsıñdar, balıq teñizden şığıp qayda baradı», – deydi. Qıtaylar «bäribir moñğoldardıñ jeri bizdiñ jerimiz boladı», – deydi. «Sender eki million ğanasıñdar, al biz milliard­pız. Üsteriñnen samoletpen qıtaydıñ eki jüz million şalbarın tastasaq sender soğan-aq twnşığıp qalasıñdar», – deydi. Qazirgi Qıtay oqulıqtarındağı qazaqtıñ jerin öz jeri etip körsetetini sekildi sayasat qoy. Moñğoliyada öz işindegi qıtaylardan qwtıludıñ joldarın qarastırıp jatadı.

Sol bizge degen senimniñ arqasında, Dañğa degen bilimdi basşınıñ kömegimen (bwl kisi Cedenbalmen jerles äri qwrdas bolatın) altı aydan soñ injenerlik qızmetke twrdım, bir jıldan soñ bas injener boldım.

Bizdiñ kombinat mal önimin tügel qajetke jaratatın, teri ileytin zauıtı bar, toqıma fabrikası bar, kilem fabrikası, ne kerek onnan astam bölimi bar ülken birlestik edi. Mına qazaqtıñ bası isteydi eken dep, meni kiiz önimderin şığaratın fabrika saluğa jiberdi. Onı iske qostım.

Osı kezde «Monetnıy dvor» (aqşa sarayın) salu mäselesi köterildi. Tañdau mağan tüsedi. Kombinat meni jibergisi kelmedi. Joğarıdağılar bwl «wlttıq mäsele» dep şeşim qabıldağan. Arnayı qwrılımnıñ adamdarı meniñ ata-balalarımnıñ qanday közqarası bolğanın, qaşan kelgenin, qayşı äreketteri, sözderi bolmadı ma, ne kerek äbden tekseripti. Söytip osı memlekettik mañızdı şaruanı mağan tapsırdı ğoy.

Bwl jwmıstı bitiruge segiz jıl uaqıt ketti. Berlin, Budapeşt, Varşava, Leningrad, Mäskeu «aqşa saraylarında» bolıp, täjiribe jinaqtadım.

Eş memleket öz qwpiyasın ayta qoyğısı kelmeydi. Sondıqtan iske kirispesten bwrın sol eldiñ tuınıñ astında twrıp, arnayı kitapqa «men osı jerden üyrengen qwpiyamdı jazbaşa da, auızşa da eşkimge eşqaşan aytpaytın bolamın» degen qolhat beresiz. Osı atalğan qalalarda, aqşa saraylarında meniñ qolhatım saqtaulı twr.

Bäribir biz qaytsek te Qazaqstanğa ketemiz degen ülken oydıñ üstinde jürdik qoy. Sırtqa köp şığatınımdı paydalanıp, atamekenge qalay oraludıñ joldarın qarastıra jürdim.

Mäskeude «Zarubejcvetmet» degen birlestiktiñ moñğoldarmen birlesken käsiporını boldı. Men keyingi jıldarı sonda istedim. Moñğoliyada öndirilgen tüsti metaldardı ol jaqta bayıtatın da, Qazaqstanğa äkelip ayıratın. Osı kezde men Qazaqstanğa köp kelip jürdim. Gorbaçevtiñ «Qayta qwruı» bastalğan kezde-aq «Otanğa oralatın sät tudı» dep şeştik.

Men 1989 jıldan bastap Qazaqstanğa kelgen sayın köşu jaylı aytıp jürdim. 1991 jıldıñ ayağına deyin Mäskeudiñ auzına qaradıq qoy. Sodan Qazaqstanda «Otan» qoğamı aşıldı, sonı jağaladıq, Şerhan Mwrtaza sekildi wltjandı el ağalarına bardıq. «Köşip kelgennen basqa jol joq, ol jaqta qanşa jerden ösip-öndik degenmen tek osında kögeresiñder», – dedi.

Bayan-Ölgiy 1940 jılı qazaq aymağı bolıp qwrılğan. Qazaqşa mektep, gazet, baspa, radio, muzıkalıq drama teatrı bar ol jerde. 140 mıñday halıq twradı. Qazaqstannan köp kömek kelip twrdı ğoy.

1991 jılı Qazaqstanğa köşu jolın taptıq. Ol «Eñbek şartı» degen kelisim boldı. «Zarubejcvetmette» qwrılıs jağın basqarğan Zuha Japarwlı ekeuimizdiñ üş ay oylasıp, tapqanımız osı boldı. Negizgi maqsat – bergi betke bir ötip alu, jol tauıp alu. Moñğol ağayındardı da küni bwrın seziktendirmey, «öz elimizdi tastap qayda barasıñdar» dese, «eñbek şartımen» bes jıl jwmıs isteuge bara jatırmız, – dep aytamız», – dep kelistik.

Sonımen, ne kerek Almatığa kelip, Taldıqorğan oblısınıñ Kerbwlaq audanı halıq deputattarı atqaru komitetiniñ bastığı Tileuhan Sadıqwlovpen tanıstıq. Wltjandı azamat eken. Köp äñgimeden keyin 100 adam äkeletin bolıp şart jasadıq. Poezben Wlanbatırdan Novosibirge, odan Taşkent poezına otırıp, 100 otbası osılay jettik. Alğaşqı köş kelgennen keyin Tileuhan azamattıq jasap, jan-jağındağı audandarğa jasırın habarladı. «Men bwlardıñ kele alalatınına senbep edim, endi sender de şartqa otırıñdar», – dedi. Osılayşa köş iske aralastı. Al Moñğol ükimetiniñ ol kezde bizge qarauğa şaması joq edi, tapşılıq, joqşılıq, jwmıssızdıq jaylay bastağan. Biz osı kezeñdi paydalandıq qoy. Keybir moñğoldardıñ özderi de şet elderge eñbek şartımen kete bastadı.

Al endi, qazirgi köşi-qon mäselesi meni onşa qanağattandırmaydı. Qazir Jañatas, Qaratau siyaqtı kişi qalalarda bos üyler, bwrınğı Resey armiyasınan bosağan eldi mekender bar. Qazaq az twratın oblıstarğa qazirdiñ özinde oralmandardı milliondap köşirip äkeluge boladı ğoy. Qıtaydan, Moñğoliyadan keletin qazaqtar äbden joqşılıqtı körip ösken eñbekqor qazaqtar. Bwl jaqqa kelgende olar qinalmay, tez jersinip, künin körip keter edi.

Azamattıq alu, pasport alu degenniñ özi ülken qiındıqpen jüzege asadı. Moñğoliyadan Qanat degen jas jigitti alıp kelgenmin. Ol moñğol ğarışker Gürragçanıñ dubleri bolğan, Mäskeude oqığan. Sol balanı paydalanudıñ ornına pasportı joq dep qaytarıp jiberdi. Saylau aldında barlıq partiyalardıñ basşılarına köşi-qon mäselesi qalay şeşilui tiis degen wsınısımızdı jetkizdik. Qağaz jüzinde bäri bar, is joq. «Özimiz kün köre almay jürgende sırttıñ qazağın äkelip ne keregi bar», – degen sözderdi de estip jürmiz.

Aynalıp kelgende, bizdi şarşatıp otırğan närse tek köşi-qon emes. Şarşatıp otırğan – jalpı qazaqtıñ ruhınıñ köterilmey otırğandığı. Qwdayğa şükir, qazaq eli bügin aştıq körip otırğan joq. Jahandanu degen onsız da müşkil jağdayda twrğanda bizdi odan ärmen wltsızdandıratın närse. Äli şökelegen küydegi tilimiz anau.

Ülken kisiniñ mañayında wltjandı adam joqtıñ qası…»

P.S. Ayat aqsaqal 70-ten jası assa da, qaruı qaytpağan, äli tıñ. Jeke käsipker. «Orda» attı jeke käsipkerliktiñ, keleşek etnografiyalıq keşendi saltanat sarayınıñ iesi. Twrğan jeri Butakovka şatqalında, tau özeniniñ boyında, bie baylap, qımız aşıtıp, demaluğa kelgen kisilerge ıstıq tamaq dayındaydı. Üy işimen balaları, kelinderi, jwbayı barlığı bir kisidey eñbek etedi Jazda üş-tört kiiz üy tigiledi. Qısı-jazı köbigi bwrqırağan sarı qımız üzilmeydi bwl jerden. Ayathan aqsaqaldıñ arqasında.

Öskenbay QWLATAYWLI,

Qazaqstan Jurnalister odağınıñ müşesi

Back to top button