Jañalıqtar

AĞIBAY BAR QAZAQTIÑ AYBARI EDİ

Sonau Wlıtaudıñ bir bökterinde jatqan Tayatqan-Şwnaq jaqqa jılda jol tüsedi. Onı wyımdastıruşı Qaratay batırdıñ wrpağı – Qwrmet Şaymardanwlı. Qaratay batır 1771 jılğı «Qalmaq qırğandağı» wrısta, osı jerde qaza bolıp, jerlengen. Bwl turalı kezinde Alaş kösemi Älihan Bökeyhanwlı jazıp ketken. Qaratay batır wrpaqtarı alasa töbeniñ basında twrğan, jañbır şayıp, jel keulegen köne ziratqa jıl sayın keledi. Osında täu etip, Qarataydıñ Qaratalı atalğan özendi boylap, onan arğı Ağıbay basına qaray at basın bwradı.

Küyingen soñ jazasıñ da. Kenesarı hannıñ qalıñ qolın basqarıp, täuelsizdik üşin arpalısqan Ağıbay batırdıñ mazarınıñ ketken sıyqı bir tüzelmey qoydı. 2005 jılı alğaş ret memleketten qarjı bölinip, mazardı tüzetu jwmısı bastalğanda audan äkimdigindegi bir jinalısta «bası-qasında bolayıq, ol bar qazaqtıñ Ağıbayı» degenim esimde. Äkim ünsiz,basqalar tömen qarasqan.

1984 jıldıñ qazan ayınıñ 27-i küni audan ortalığınan eki jüz elu şaqırım, äri jolsız qiyandağı Ağıbay batır mazarına köktas qoydıq. Mazardıñ töbesi oyılıp, kümbezi jwqarıp qalğan eken. Jañbır şayğan qabırğaları da sın kötermey qalıptı. Keler jıldıñ jazında, mausım ayınıñ onı şamasında Mädeniet ministrligine jetip, eñ bolmasa jiırma mıñ kirpiş bosatuın ötindik. Halıqtı özimiz köterip, mazardıñ sırtınan öre qalap tastamaq oyımız barın da jetkizdik. Iä, ol kezde qolında biligi barlar mwnday iske baruğa täuekel ete almadı. Al, biz Jezqazğan oblısın basqarğan Davıdovtıñ bayandamasına «wltşıl elementter» bop enip, tağı Sibir aydalıp kete jazdap, äreñ qaldıq.

Täuelsizdik qolğa tigen soñ sol Ağıbay mazarı turalı oyımızdı qayta-qayta kötergenbiz. 2005 jılğı restavraciya atalğan jwmıs – sonıñ jemisi.

Osı maqsatqa bölingen bälenbay million qarjınıñ ayağı iz-tüzsiz qwrdım boldı. Är jerin şwqıp sılağan bolıp, mazardıñ jiek-jiegine qañıltır suağar qoyğan. Bılay qarasañ, mazar qañıltırdan aq qalpaq kiip twrğanday. Qwddı Don Kihottıñ sombrerosı. Mazardıñ sırtına tordan «köylek» kigizip, sılağan. Onısı keler jılğa jetpey boy-boyı şığıp, tüsip qaldı.

Mazar swrqınıñ qaşuı jwrt nazarınan tıs qalmadı. Onı qalpına keltiru jwmısı qayta bastalıp, köp qarjı bölinip, «Kümbez» attı tağı bir mekeme kirisken. Keler jılı jwmısın ayaqtadı. Közge birden tüskeni – anau qañıltır-qalpaqtı alıp tastağan eken. Osı jıldıñ qırküyeginiñ jiırması küni barıp, osığan da şükirşilik ettik. Şükirşilikten arığa tağı bara almadıq. Jaqınday kele qañıltır qalpaqtan qwtılğan mazardıñ jwlım-jwlım sırtqı sıyqın körip, köñil qwlazıdı. Kümbezdiñ etegi boy-boy ıdırap, tüsip qalğan. Bwrış-bwrıştağı kişigirim mwnaralardıñ da kirpişteri jalañaş. Kire beristegi qaptaldarınıñ da siqı osınday. Sırtqı sılaqtı türtip qalsañ sau etip qwlayın dep twrğanın körip, köñil jasidı.

Qolımız auzımızğa jetken zamanda batır mazarınıñ osılayşa jwlma-jwlma bop twruı eldigimizge sın dep nege wqpasqa. Kezinde Ağekeñniñ mazarınıñ işki sılağına bayağı şeber eşkiniñ ma­yın qosqan eken. Sılaq sarğış tüske enip, sipağan sausağıña azdap may tabı bilinuşi edi. Restavratorlar osını eskermey äkpen aqtay salğan. Halıqtıñ öz ülgisin özine beru kerek emes pe? Bilmese elden swrasın, el kömek etuge dayın.

Alğaşqı restavratorlar mazardıñ qabırğa kirpişiniñ birazın bwzıp, arabşa, ne äldebir sına jazumen örnektelgen kirpişterdi körgen de, olardı orındarına qayta qalay salğan. Ol ne jazu, ne örnek degen äli eşkimniñ basın auırtqan emes.

Aynalası qorşalıp, memleket qor­şauına alınğan mazardıñ mañı da közge qoraş. Kim köringen äldebir babası ne şeşesine «osı jerde-mis» dep köktas qoya salu jiilegen. Bireu «sonau 1947 jılı ölgen» dep köktas qoyıptı. Sol ölgen adam bwl jerden eki jüzden artıq şaqırım qaşıqtıqta qaytıs boptı. «Äu, deysiñ – 1947 jılı mwnda äkelip jerlemek tügili, kolhoz şöp tasuğa şabağı bütin, küpşegi aman arba taba almauşı edi ğoy. Bwl qay ötirik, ne qisın?»

Ğasırlar boyı jañbır men jeldiñ ötine de, talay-talay jaulıq, dwşpandıqtıñ nieti men büldirgiş isine de tötep bergen Ağıbay batır mazarınıñ körinisi osı. Düley tabiğattıñ alapat jañbırı birjola qwlatıp ketpese deñiz.

Kämel JÜNİSTEGİ,

jazuşı,

QR mädeniet qayratkeri

Qarağandı oblısı

Back to top button