Jañalıqtar

ÄDEP KODEKSİ ÄRİPTESTERİMİZDİÑ EREJESİNE AYNALSIN

30 qazanda Bas redaktorlar klubı men Qazaqstannıñ Jurnalister odağı Jurnalisterdiñ etikalıq Kodeksin qabıldadı. Atalğan qwjat dayındalıp, jurnalistik qauımnıñ nazarına wsınılğalı biraz uaqıt bolğan edi.

Qazaqstan Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev 2012 jılı 10 şildede jariyalağan «Qazaqstandı äleumettik jañğırtu: Jalpığa birdey eñbek qoğamına jiırma qadam» degen bağdarlamalıq maqalasında jurnalistik etika kodeksiniñ jobasın qwrastıruğa nwsqau bergen bolatın. Osı nwsqau ayasında dayındalğan Kodekstiñ bastı wstanımı – jurnalisterdiñ ar men wyat mäselelerin birinşi orınğa şığaru.

Jurnalisterdiñ etikalıq Kodek­siniñ eñ bastı qağidalarınıñ biri – onı jurnalisterdiñ özderi dayındaydı, ekinşisi – ol arnayı zañ rölin atqarmaydı. Köptegen damığan memleketterdiñ täjiribesinde Aqparat ministrligi jäne aqparattı retteytin zañdar joqtıñ qası, onıñ esesine jurnalister qızmetinde etikalıq Kodeksti basşılıqqa aladı.

Qazaqstan jurnalisteriniñ etikalıq Kodeksi 8 taraudan twradı. Qwjattıñ kirispesinde wyımdastıruşılar «Adam qwqıqtarınıñ jalpığa ortaq deklaraciyasın, BWW-nıñ düniejüzilik baspasöz erkindigi hartiyasın, Qazaqstan Konstituciyası men onıñ zañdarın basşılıqqa ala otırıp» degen tezisti paydalanadı.

Kodekste «Käsibi parız», «Äleumettik jauapkerşilik», «Adaldıq jäne qasaqana oylastırılğan ötirikten aulaq bolu», «Şınayılıq jäne ob'ektivtilik», «Derekközder jäne qwpiyalılıq», «Jeke ömirdi, ar-namıstı jäne iskerlik qasietterdi qwrmetteu», «Bäsekelestik jäne ıntımaqtastıq», «Qorğau jäne jauapkerşilik» sekildi negizgi mäseleler qamtılğan.

Jurnalister odağınıñ törağası Seyitqazı Mataev: – «Kodeks ereje­le­rin orındau – jurnalistiñ ar-wj­da­nınıñ körsetkişi», – dep otırıp, jurnalisterdiñ etikalıq Kodeksi eñ äueli – jas jurnalisterge arnalğan, – deydi. Bwnıñ da özindik sırı bar.

Astanada talqılanğan qwjattı qabı­ldauda bastı pikirtalas tudırğan mäse­le – «Wlttıq aqparattıq qauip­siz­dikti saqtau» attı jalqı söylem. Bwl söylemdi engizuge biraz adam qarsı bolğanmen, dauıs beru nätijesi boyınşa, wlttıq aqparattıq qauipsizdikti saqtauğa jurnalisterdi mindetteu turalı arnayı bap endi. Sonday-aq, Kodekstiñ 8-şi babınıñ 2-tarmağında Jurnalist Qazaqstan Respublikasınıñ qoldanıstağı zañnamaların moyındaydı jäne onı bwzğanı üşin jauapkerşilikti sezinedi» delingen. Osı aytılğan mäselelerdiñ bir-birimen sabaqtas ekenin eskersek, keybir orıstildi äriptesterimizdiñ Qazaqstannıñ auasın jwtıp, suın işip, aqparat qwralında jwmıs istegenimen özge eldiñ soyılın soğıp, wlttıq, memlekettik müddemizge say kelmeytin aqparattarğa jol berip jatatını jasırın emes. Sol sebepti de jurnalisterdi wlttıq aqparattıq qauipsizdik pen memlekettik müddege qayşı aqparattardı qasaqana taratqan jağdayda bwl onıñ ar men wyatına sın ekendigin şegeleu qajet. Äsirese, keybir sayttarda memlekettik twtastıq pen memlekettik tilge qatıstı wşqarı oylardı jazatın, Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarı turalı kümändi pikirler aytatın äriptesterimiz bwdan keyin oylanatın bolar.

Jalpı, jurnalistik qauımnıñ Etikalıq kodeks jaylı pikirleri oñdı. Onı öte ıqşamdı jäne biraz mäselelerdiñ qamtılğanımen erekşeleydi äriptester.

Jurnalisterdiñ etikalıq Kodeksiniñ qabıldanuına oray Mädeniet jäne aqparat ministri D.Mıñbay arnayı mälimdeme jasap, jurnalister qauımın qwttıqtadı. Onda: «Men Qazaqstan jurnalisterin tarihi oqiğa – Qazaqstan Respublikası jurnalisiniñ etikası kodeksi qabıldanuımen qwttıqtağım keledi.

Özderiñiz biletindey, Kodeksti jasau ideyasın Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev öziniñ «Qazaqstannıñ äleumettik jañğırtıluı: Jalpığa Ortaq Eñbek Qoğamına qaray jiırma qadam» dep atalatın maqalasında aytqan bolatın. Kodeksti äzirleu jäne qabıldauğa deyingi odan äri jwmıstı Bas redaktorlar klubınıñ qoldauımen Qazaqstan Jurnalister odağı öz moynına aldı. Qwjattıñ mätini bükil el boyınşa jurnalister arasında keñinen talqılandı. Bwl orayda halıqaralıq täjiribe, EQIW siyaqtı jäne basqa da wyımdardıñ materialdarı mwqiyat zerdelengenin bilemin. Bwl Kodekske qol qoyıluı salanı damıtudıñ sapalı jaña kezeñi bastaluı dep bağalauğa mümkindik beredi jäne qazaqstandıq jurnalistikanıñ joğarı korporativtik ruhınıñ kuäsi bolıp tabıladı. Kodekstiñ qazaqstandıq jurnalistikanıñ bastı käsibi-etikalıq wstanımdarın nığaytuğa bağıttalğanı quanıştı. Qwjattıñ kirispesinde körsetilgendey, «Kodeks özin wstay biluge moral'dıq-etikalıq bağdar bolıp tabıladı, jurnalister men bwqaralıq aqparat qwraldarına senim men qwrmetke qol jetkizuge järdemdesedi». Kodeks otandıq jurnalistikada jaqsı jäne mañızdı dästürlerdi qalıptastıruğa ıqpal etedi, BAQ-tıñ özin-özi retteuiniñ tiimdi tetigi qızmetin atqaradı dep senemin», – delingen.

Serik JANBOLAT,

«Alaş aynası» gazetiniñ

Bas redaktorı:

– Jurnalistiñ ädep kodeksin qabıl­dadıq. Biraq keybireuler onıñ mänin äli tolıqtay tüsinip otırğan joq. Mısalı qarañız. Jalpıhalıqtıq adam qwqığınıñ deklaraciyası bar. 1948 jılı bekitilgen BWW-nıñ rezolyuciyası. Biz osını barlıq jerde mısalğa keltiremiz. 30 qazan – Qazaqstan Respublikası jurnalisiniñ etikalıq kodeksi qabıldanğan kün tarihta qalatın kün. Biz mwnıñ mänin keleşekte wğatın bolamız. Biz äli osınday ülken dünie jasağanımızdı tolıq sezine qoyğan joqpız. Keleşekte jurnalister küni dep qay kündi belgileu kerek degen mäsele qozğalıp jatar bolsa, mindetti türde osı kün ataladı. Mwnıñ keremet mañızınıñ özi osında. Onıñ üstine, bwl taza jurnalisterdiñ qızmetine bağıttalıp otır. Osı uaqıtqa deyin jurnalister künin birese radio künimen, birese baylanıs künimen baylanıstırıp jürmiz. Şınımdı aytsam, kodeksti qabıldau mäselesi on jıldan beri aytılıp keledi. Reseydiñ jurnalisteri 1991 jılı bir ret, 1994 jılı ekinşi ret naqtı dwrıstap qabıldap aldı. Mwnday kodekster älemniñ damığan elderiniñ bärinde bar deuge boladı. Mısalı AQŞ-ta gazetterdiñ özderiniñ kodeksteri bar. Kodeks bizge ne üşin kerek? Birinşiden, jurnalister qauımdastığına ädep normaların sırttan eşkim tañbaydı. Onı sırttan tañuğa tiis emes. Sol ädeppen is-qimıldı beyresmi türde rettep otıru kerek pe? Bizdiñ qolımızda qwral bar ğoy. Bizdiñ sözimiz – qaru. Olay bolatın bolsa, jalpı halıq biletin normalar kerek ekenin eşkim joqqa şığara almaydı. Özimiz de joqqa şığarmaymız jäne qajet dep tabamız. Negizgi principterdi, negizgi qağidalardı bir jüyege tüsirip, jurnalistiñ qızmetin ayqındaytın jäne özi moyındağan, iştey soğan qızmet etetin principterdi belgilep alğan dwrıs boladı. Biz sonı keşe jasadıq. Qazaq «söz bas jaradı, bas jarmasa tas jaradı» deydi ğoy. Solay emes pe? Onı jaydan jay aytqan joq. Kezinde Napoleonnıñ aytatın sözi bar emes pe? «Mağan töñkeris jasau üşin ülken armiya qajet emes, eki-üş gazet bolsa jetedi» degen. Principter ünemi bizdiñ sanamızda twratın bolsa, biz eriksiz sol principterge qaray bwrılamız.

Jalpı, kodeks qanday rol' atqaradı degenge keler bolsaq, osı arqılı sözdiñ asıl ekendigin, sözdiñ qaru ekendigin, sözdi mwqiyat paydalanu kerektigin özimizge bastı meje, qwndılıq retinde belgilep qoyamız. Jurnalisterdiñ qoğamdağı statusın ayqındauımız kerek degen mäsele köterip jürmiz ğoy. Kodeks bar kezde, onı jalau qıp körsete alamız. Bizdiñ statusımızdı osı arqılı ayqındap, körsetuge bola ma? Boladı. YAğni qoğamdağı rölimizge tağı bir qadam jasap qoyamız. Är uaqıtta adamdıq, etikalıq, moral'dıq qağidalar bar. Biraq biz sol qağidalardı wstanatınımızdı tağı bir ret äygileymiz. Äygilep qoydıq. Jurnalisterdiñ käsibi parızın, äleumettik-qoğamdıq jauapkerşiligin belgilep aldıq. Bwl – Jurnalister qauımdastığınıñ Jarğısı siyaqtı dünie. Bwl da – Gippokrattıñ antı siyaqtı dünie. Bwl – ärbir jurnalistiñ kodeksi. Bwğan biz qauım bolıp qarap otırğan joqpız ba? Bizdiñ kodeksimiz eşqanday kodeksten kem tüspeydi. Bizdiñ kodeks älemdik kodekstermen say. Ärine, olardı qaytalau bizde joq. Eñ bastısı, kodekstiñ qabıldanğanı. Äri onıñ älemde qabıldanğan kodekstermen säykes, ruhtas, ündes ekendiginde.

Qanat ÄUESBAY,

«Qazaqstan» telearnasınıñ jurnalisi:

– Elimizde jurnalisterdiñ ar-namısınıñ bezbeni bolatın kodeksti qabıldau isinde osı täuelsizdik alğan 20 jıl işinde talay talpınıs boldı. Eske tüsire ketsek, däl on jıl bwrın 2002 jılı Astanada ötken birinşi Qazaqstan jurnalisteriniñ Kongresinde Qazaqstan jurnalisteriniñ käsibi etikasınıñ Kodeksi qabıldandı. Ondağı jazılğannıñ soñında bılay delinipti: «…Qalamger jurnalisterdi eşkim de bwl Kodeks erejelerin saqtauğa ne bwzuğa küştep köndire almaydı». Arada on jıl ötti, osı jolı qabıldanğan Kodekstegi ayırmanı qarasaq, 8-şi baptıñ 8.3 tarmaqşasında bılay delingen: «Jurnalistiñ Kodeks erejelerin bwzuı qoğamdıq jäne käsibi jazğıruğa wşıraydı, bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ redakciya wjımdarındağı jinalıstarda nemese jurnalister qauımdastığında qaraluı mümkin». YAki, mwnıñ aldındağı kodeksterdiñ köbine orındaluı mindettelmeytin dekorativtik sipatı basım bolsa, osı jolğısınıñ jazalau pärmenin bayqap otırmız. Biraq osı orayda meni endigi qızıqtıratını, qoğamdıq jäne käsibi jazğırudıñ tetikteri qanday bolmaq? Sögis jariyalana ma, älde ayıppwl salına ma, aylıqtan wstala ma? Tağı bir kökeyde qalıp qoyğanı, mäselesi may şammen wjımda nemese qauımdastıqta qaralatın adamdardı kim irikteydi? Onıñ kriteriyleri qanday bolmaq? Jalpı alğanda, tipti egjey-tegjeyli qabıldanğan kodekstiñ özi jurnalistiñ ayaqastı tap bolğan oqiğasına tüsinik bere almauı mümkin. Mwnday kezde jurnalistiñ öz käsibi etikası men ar-wyatı ğana röl atqaratını kädik. Eñ bastısı, bwl kodeks özara öş alğısı keletinderdiñ «qolşoqparına» aynalıp ketpese, igi.

Şolpangül QARAEVA,

«Zañ» gazetiniñ tilşisi:

– Atalmış Kodeks Qazaqstan jurna­lis­teriniñ aqparat bostandığına kepil bola almaydı. Öytkeni onıñ zañdıq küşi joq, bwl tek jurnalistiñ moral'dıq-etikalıq bağıtın taratıp bergen qwjat qana. Men bwl qwjattıñ mätinimen tanısa otırıp, onıñ kez kelgen jurnalistke äu bastan tanıs qağidattardı kaytalauı ğana dep eseptedim. Bizge odan da «BAQ turalı» Zañdağı jurnalist müddesin közdeytin bağıttardı küşeytu mäselesin söz etu mañızdıraq edi.

Qabıldanğan qwjattağı qorıtındı erejelerde «Jurnalistiñ kodekske qarım-qatınası ar-wyatına baylanıs­tı. Kodeksti wstanuğa nemese bwzuğa mäjbürleuge jol berilmeydi» delinedi. Bizde qazir adamdı negizsiz qaralaytın, jeke öşpendilikpen jazılatın keybir maqalalar bar. Eger de kodeks osınday mäselelerge tıyım salarlıq quatqa ie bola almasa, jurnalistikadağı bwl ürdis bäribir joyılmaydı, yağni jeke bastı qaralau, arnayı tapsırıstardı orındau isinde Jurnalist etikası bäribir esten şığıp qala beretin boladı. Degenmen etikalıq Kodekstiñ qabıldanuı el jurnalisteriniñ arasında qoldauğa ie bolatındığına dau joq.

Esengül Käpqızı

Back to top button