جاڭالىقتار

بالا ساتقان بەزبۇيرەكتەر

ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋدا

«بالا ءومىردىڭ بازارى» دەگەن دانا قازاق. جالعىز قازاق ەمەس-اۋ، جەر بەتىندەگى جۇمىر باستى ءار پەندەنىڭ ارمانى جانۇيا قۇرىپ، ۇرپاق ءوربىتۋ. الايدا شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن انانىڭ ايالى الاقانىن، اكەنىڭ تاربيەسىن سەزبەي، كورمەي وسەتىن ءتىرى جەتىمدەرىمىز دە جوق ەمەس. ءتىپتى جىلدان جىلعا كوبەيىپ بارا جاتقانىن قالاي جاسىرارسىڭ. اسىرەسە جاھاندانۋ ۇدەرىسى ۇدەي تۇسكەلى ىشتەن شىققان بالاپانىن قوقىسقا تاستاپ كەتە سالاتىن بەزبۇيرەكتەر كوبەيگەنى راس. ءبىر قازاقتى ەكى ەتە الماي وتىرعاندا جەتىمەكتەرىمىزدى شەتەلگە ساتۋ دا ازايار ەمەس. انشەيىندە ادام ساۋداسىنا جول بەرمەۋ كەرەك دەيتىن شەشەندەردىڭ وسىنداي تۇستا ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ ورنىنا ءۇنى شىقپاي، تىلدەرىن تىستەپ قالا بەرەتىنى جانىڭا شوقتاي باتادى. قۇدايدىڭ الدىندا دا، بولاشاق ۇرپاقتىڭ الدىندا دا وسىلايشا ۇياتتى كۇيدەمىز.

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تاياۋدا ەل حالقىنا ارنالعان «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا 20 قادام» ماقالاسىندا بالالار مەن جاستار تاربيەسىنە، ولاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل دۇرىس تا. دەگەنمەن قوعامدى الاڭداتاتىن تاعى دا ءبىر ەرەكشە تۇيتكىل بار.

بۇگىندە ەل حالقىنىڭ 4.5 ملن. تۇرعىنى بالالار بولسا، سونىڭ 46 مىڭىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان جەتىمدەر قۇرايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 16 مىڭداي بالا مەملەكەتتىڭ قاراۋىندا. سوڭعى اقپارات كوزدەرىنە سەنسەك، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى 20 جىلدىڭ كولەمىندە 6 مىڭنان استام قازاقستاندىق بالانى شەتەل ازاماتتارىنا، سونىڭ ىشىندە 5 مىڭىن اقش-قا اسىراۋعا بەرىپ جىبەرىپپىز. وسىلايشا الەمدەگى شەتەلگە بالا ساتاتىن ەلدەردىڭ اراسىندا ءۇشىنشى ورىنعا ءبىر-اق سەكىرىپپىز. مۇحيت اسىپ كەتكەن سول بۇلدىرشىندەردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى تولىققاندى اقپارات جوققا ءتان. ءبىر بالا بولسا ماقۇل، ماڭدايىنا جازىلعانى سول شىعار دەپ ىشتەن تىنار ەدىك، ال بەس مىڭ بالا… ول دەگەن تۇتاس ءجۇز ۆاگوننىڭ نە اۋەگە سامعايتىن جيىرما بەس الىپ لاينەردىڭ ءىشىن بالاعا لىقا تولتىرىپ، التى قۇرلىق اسىرىپ جىبەرگەنمەن بىردەي عوي. امال نەشىك. سويتتىك.

وسىدان 23 جىل بۇرىن بۇۇ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا قابىلداعان بولاتىن. ءبىراز مەملەكەتتەر ونى ءوز ىشىندە بەكىتسە، كەيبىرى قابىلداماي تاستاعان-دى. بالالارىمىزدىڭ 90 پايىزىن اسىراپ العان اقش بۇل كونۆەنتسيانى مويىنداماپتى. جالعىز اقش قانا ەمەس، باسقا دا ءىرى-ءىرى مەملەكەتتەر مۇنى قابىلداماي تاستاعان. بۇل ال اتالمىش ەلدەردە كونۆەنتسيانىڭ مويىندالماۋى سەبەپتى قازاقستان شەتەل اسىپ كەتكەن بالالاردىڭ ومىرىنە ارالاسا المايدى ەكەن. اندا-ساندا ءبىرلى-جارىم مۇحيت اسىپ قىدىرىپ بارعان تۋريستەر مەن جۋرناليستەر، سول ەلدەگى ەلشىمىز ساتىلىپ كەتكەن بۇلدىرشىندەردىڭ جاعدايى كەرەمەت دەگەندى ايتىپ قالادى. دەگەنمەن ءبىر-ەكى ساعاتتىق باقىلاۋدان ءومىرى كەرەمەت بوپ تۇرعانىن بىلە سالۋ استە مۇمكىن ەمەس شىعار. 5 مىڭ قارادومالاق قازاق بالاسىنىڭ تاعدىرىن وسىلايشا ءناسىلى دە ءدىنى دە بولەك، پيعىلى دا، ءداستۇرى دە جات الدەبىرەۋلەردىڭ قولىنا بەرىپ قويدىق. بۇل – قاتىگەزدىگىمىز.

ال ءتىپتى بەس مىڭ ەمەس، بالپاناقتاي بەس ءجۇز مىڭ بولسا دا ونداي سورماڭداي سابيلەرگە الاڭدامايتىنىمىزدى، جۇرەگىمىزدىڭ اۋىرمايتىنىن مىنادان بىلۋگە بولادى: بىرىنشىدەن، ءبىرى كەتىپ، ءبىرى قالسا دا، قاننەن-قاپەرسىزبىز. ويتكەنى ەلىمىزدە بالانى جاسىرىن دا، اشىق تۇردە دە شەتەلدىكتەرگە اسىراپ الۋعا بەرىپ جاتقانىمىزعا جيىرما جىلدىڭ توڭىرەگى بولسا دا، ناقتى سانىن قولمەن قويعانداي ايتىپ بەرە المايمىز. بۇل ءبىزدىڭ كەرەناۋ جاۋاپسىزدىعىمىزدان. ەكىنشىدەن، تاس-ءتۇيىن زاڭىمىز جوق. ۇشاق ۇشىپ، پويىز كەتىپ قالعان. «بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ كەرەك» دەپ ءالى ءجۇرمىز. قاشان زاڭ دايىن بولادى ەكەن، ول دا بەلگىسىز. بۇل – تاعى سالعىرتتىعىمىز. ءبىز سۇمدىق تاسجۇرەك بولىپ كەتىپپىز. ولاي دەمەگەندە شە…

اقش-قا نەمەسە باسقا دا ءبىر ەلدەرگە كەتكەن بالانىڭ ناشار حالدە قالماسىنا، قانە، كىم كەپىل بولا الادى؟ الگى 5 مىڭ ءتىرى جەتىمنىڭ تۋعان شەشەسى قازاقستان دەپ الايىق، ءوز اناسى باۋىرىنا باسپاعاندا، وگەي اناسى – اقش ەمىرەنە الار ما ەكەن؟ «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەمەي مە؟ ءوزىڭنىڭ جانىڭ وزىڭە اشىماعاندا، وزگەنىڭ جانى اشي ما ساعان؟!

نەگە ءبىزدىڭ مەملەكەت جەتىمدەرىن باعىپ-قاعۋعا كەلگەندە قاۋقارسىز؟ الەمدە جەتىمدەر ءۇيى جوق مەملەكەتتەر دە بار دەيدى، راس بولسا. ارينە، ولار – دامىعان الپاۋىت ەلدەر شىعار. بالكىم، ءبىز دە كۇندەردىڭ-كۇنى سول مەجەگە جەتەرمىز. قازىر دە ەكونوميكامىز جامان ەمەس دەپ ءجۇرمىز. ەندەشە، نەگە قازاقتىڭ بالاسىن، ءوز قانىڭدى جاتقا قياسىڭ، بوس ماقتان كىمگە كەرەك؟ ايتپەسە ەكى ءجۇز ۆاگونعا زات تيەپ جىبەرگەن جوقپىز. ءاربىر ءسابي ومىرگە كەلگەن سوڭ، باقىتتى ءومىر كەشۋى ءتيىس. قولدان تاعدىر جاساپ، ازىرگە ءوز ءومىرىن قولعا الا المايتىن، ءوز ويىن بىلدىرە المايتىن، جان قالاۋىن جەتكىزە المايتىن كىشكەنتاي ادامدى ەسىن بىلمەي جاتىپ، ەرتەڭى بۇلىڭعىر ما، جوق، باقىتتى ما، وعان كوزىمىزدى جەتكىزە الماي تۇرىپ ارعى جاعاعا وتكىزىپ جىبەرگەنىمىزدى ايتامىن.

ەندى… ەندى «امەريكاعا دىمكاس بالالاردى جىبەرىپ جاتىرمىز» دەپ كوڭىلىمىزدى ءبىر اۋلاعىمىز كەلەدى. «ول جاقتا ءبارى جاقسى بولادى» دەپ، ءوزىمىزدى ەكى جۇباتقان بولامىز. شىندىعىندا، ءبارى جاقسى ەكەنىنە كوزىمىز قايدان جەتەدى؟ ەل-جۇرت اش-جالاڭاش سوناۋ زۇلمات سوعىس كەزىندە نەمىستىڭ جەتىم بالاسىن باۋىرىنا باسىپ، باسىنان سيپاعان باياعى احمەت شال قايدا؟ سول رۋح نەگە جوق؟ مۇحتار ماعاۋيننىڭ «ءبىر اتانىڭ بالالارى» دەيتىن حيكاياتى ەسىڭىزدە مە؟ پرەدسەداتەل ءبىر قورا بالانى ارباعا وتىرعىزىپ، اۋىلعا الىپ كەلەدى. «حالايىق، مىنا بالالاردىڭ اكە-شەشەسى بومبا استىندا ولگەن، – دەيدى ەل اعاسى. – ءبىرى – بەلورۋس، ءبىرى – ۋكراين، ءبىرى – ورىس. ءبىر-ءبىر بالادان اسىراپ الاسىڭدار!» ءبارىنىڭ جانارىنا جاس ءۇيىرىلىپ تۇر. كوپ ۇيگە قاراقاعاز كەلگەن. سوندا قايمانا قازاق: «وققا ۇشقان بالامنىڭ ورنىنا جارىلقاعىر قۇداي بالا بەرىپ تۇر»، – دەپ شۇكىرلىك ەتىپ، كەڭ قۇشاعىن اشتى عوي. قارا سيراق، شيبۇت توپ بالانىڭ ىشىنەن شوشايىپ جالعىز بالا قالادى. نەمىس بالاسى – زيگفريد. اۋىلدىڭ ايەلدەرى بەتىن شىمشيدى. «ماسقارا، ءفاشيستىڭ بالاسى» دەيدى. «ءتىپاي، بەتى قۇرسىن…» سول كەزدە احمەت اقساقال نە دەپ ەدى؟! «ءتايت، – دەپ تىيىپ تاستادى. – بىلسەڭدەر، كوزىنەن سوراسى اققان ناعىز تاس جەتىم وسى!». كەيىن ول بالا زەكەن احمەتۇلى بولدى. قانداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭ بولسىن، قازاق ءبىر جاپىراق نانعا زار بولىپ وتىرىپ، ءوزىنىڭ جەتىمىنە قوسىپ، وزگەنىڭ دە جەتىمىن اسىراعان. ال سول رۋحى مىقتى ادامدار بۇگىندە تەك ادەبيەت كەيىپكەرى عانا بولىپ قالعانى ما؟

رەسمي ەمەس دەرەككوزدەر بۇگىندەرى ءار بالا شەتەلگە 30-35 مىڭ دوللاردان ساتىلىپ جاتىر دەيتىن ايعاقسىز مالىمەتتەر بەرىپ ءجۇر. مۇنىڭ الدىن قالاي كەسۋگە بولادى؟ شەنەۋنىكتەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ بۇعان بەرەر جاۋابى ءبىر: «الدىمەن بالا ساتقانىنا كوزىمىز جەتۋ كەرەك. كوزىمىز جەتپەي، ەشتەڭە ىستەي المايمىز». جايباراقات. ال ەندەشە قاي قىلمىسكەر: «مەن 35 مىڭ دوللارعا بالا ساتىپ جاتىرمىن، كوزدەرىڭ جەتسىن»، – دەپ الدىڭىزدان جۇگىرىپ شىعادى ەكەن؟ ادام تاعدىرى ءسوز بولعاندا، نەگە ەتىنەن ەت كەسىپ العانداي شورشىپ تۇسپەيدى ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر؟ نەگە ۇلتقا قاتىستى ماسەلەلەرگە كەلگەندە بيىك ەمەسپىز؟ بىراق ءبىز بيىك بولساق، ىشتەن شىققان بالانى ءتىرى جەتىم ەتەر مە ەدىك، تاستاندى اتاندىرار ما ەدىك، جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزەر مە ەدىك، ول از بولىپ، باسىن قۇراي الماي جاتقان قازاقتىڭ بالاسىن ءوز توپىراعىنان الاستاپ، مۇحيت اسىرىپ جىبەرەر مە ەدىك؟ نەگە وسىنشا دارمەنسىزبىز؟ شەتەل اسىپ كەتكەن دىمكاس بالا سەكىلدى ءبىزدىڭ رۋحىمىز دا دىمكاس بولعانى ما؟ باستى كەمشىلىك تە، قىسىلىپ، ۇيالۋعا ءتيىس تۇسىمىز دا وسى.

اسەل دادەنوۆا،

شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى:

«قازىرگى زاماندا نەكەسىز تۋىلىپ جاتقان بالالار قانشاما. جاس قىزدار ويلانباي بالالى بولىپ، جاعدايى بولماعاننان كەيىن بالالار ۇيىنە بەرەدى، بۇل ارينە دۇرىس ەمەس. سونىمەن قاتار، قازىر شەتەلگە بالا ساتۋ دەگەن دە كوبەيىپ كەتتى. شەتەلگە بالا ساتۋ – ءوز ۇلتىن بولشەكتەپ ساتۋ دەگەن ءسوز عوي. ادامدىققا جاتپايدى. بىلە-بىلسەك، بالانىڭ ءومىرى ويىنشىق ەمەس. جەتىم بالالاردىڭ ءومىرى وزگە ەلدە جاقسى بولىپ كەتەدى دەگەنگە سەنبەيمىن. قازاقتىڭ سانىن كوبەيتە الماي جاتقاندا، بالالاردى شەتەلگە ساتۋ دەگەن سۇمدىق دەپ بىلەمىن».

داۋرەن ءابدىرامانوۆ

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى

Back to top button