كوشI-قون تۇبەگەيلI شەشIمIن تابا الا ما؟

بۇعان «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى سەپتiگi تيەدi
 

مەملەكەتتiڭ ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق سالاسى — كوشi-قون ماسەلەسi ەكەندiگi بەلگiلi. Iشكi-سىرتقى كوشi-قوننىڭ ستيحيالىق سيپات العانىنىڭ سالدارىنان ەلiمiزدە كۇرمەۋi مول، شەشiمiن تاپپاعان پروبلەمالار كوبەيدi. ەڭ اۋەلi ەڭبەك رەسۋرستارىندا ادام كۇشi جەتiسپەي جاتسا، كوپتەگەن جاندار جۇمىس تابا الماي ساندالدى. قالا ماڭىنداعى ەلدiمەكەندەردە زاڭسىز تۇرعىزىلعان ۇيلەر سانى ەسەلەپ ءوستi. ءسويتiپ، سانىن سوققان ۇكiمەت iشكi كوشi-قوندى دا، سىرتقى كوشi-قوندى دا جۇيەلi تۇردە جۇرگiزۋ قاجەتتiگiن ءتۇسiندi.

جۇمىس كۇشIنە قازاقتار دا تارتىلماق

 

2004 جىلعى ەلباسىنىڭ حالىققا ءداستۇرلi جولداۋىندا 2015 جىلى حالىقتىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكiزۋ جايى ايتىلادى. الايدا، ودان بەرگi 4،5 جىلدىڭ iشiندەگi وقيعالار مەن سيتۋاتسيالار بۇل ارماننىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكiن ەمەستiگiن كورسەتتi. كەرiسiنشە، ەلگە ساپالى ءارi ساۋاتتى جۇمىس كۇشi قاجەت بولاتىندىعى دالەلدەندi. ول اناۋ-مىناۋ ەمەس بiر ميلليونعا جەتiپ جىعىلاتىن كورiنەدi.

سەيسەنبi كۇنi ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi بەردiبەك ساپارباەۆ جاريا ەتكەن، ەلباسىنىڭ تiكەلەي تاپسىرماسىمەن ومiرگە كەلگەن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىندا وسى جاعداي باسا ەسكەرiلگەن. جانە ەلiمiزگە قاجەتتi مامانداردى وزگە ۇلت وكiلدەرi اراسىنان ەمەس، شەتتەگi جانە الىس اۋىلدارداعى قازاقتار اراسىنان iزدەۋ ماسەلەسi قاراستىرىلعان. قازiر ەلiمiزگە، اسiرەسە، كاسiبي تەحنيكالىق ماماندار جەتپەيدi ەكەن. ءدال وسى بiر قاجەتتiلiكتi وتەۋ ماقساتىندا كاسiبي-تەحنيكالىق كوللەدجدەردiڭ iسiن جانداندىرۋ قولعا الىنا باستاعانى بەلگiلi. سونداي-اق، بەس-التى ديپلومىن قالتاسىنا سالىپ قويىپ، بازار ساعالاپ كۇن كورiپ جۇرگەندەردiڭ اراسىنان دا ساپالى ەڭبەك كۇشiن iزدەستiرۋ كوزدەلiپ وتىر. بiراق، ولاردى ماماندىعىن جەتiلدiرۋ كۋرستارىندا قايتا وقىتۋ iسi كۇتiپ تۇر. بۇنىڭ ءوزi بiرشاما قارجىنى قاجەت ەتسە كەرەك. «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىندا كورسەتiلگەن تاعى بiر ماسەلە — شەتتەگi وتانداستارىمىزدىڭ اراسىنان ساپالى، ساۋاتتى مامانداردى iزدەستiرۋ. ولاردى ەڭبەك كۆوتاسى ارقىلى مەملەكەتكە تارتۋ، ءارi قاراي اتامەكەنiندە مەكەندەپ قالۋدىڭ مۇمكiندiكتەرiن قاراستىرۋ بولىپ وتىر. ەستەرiڭiزدە بولسا، 1991 جىلى موڭعوليادان اتامەكەنگە شەرۋ تارتقان كوش ءدال وسى «ەڭبەك كۇشi» دەگەن جەلەۋمەن باستالعان بولاتىن. ەڭبەك ميگرانتتارى ەسەبiندە 1991–1993 جىلدار ارالىعىندا 60 مىڭ قازاق اتامەكەنگە ورالعانى بەلگiلi.

سوڭعى جىلدارى قازاق باسپاسوزiندە ەڭبەك ميگرانتتارىن شەتتەگi قازاقتارمەن الماستىرۋ ماسەلەسi جيi كوتەرiلدi. بiراق، پارلامەنت تە، ۇكiمەت تە بۇل ماسەلەگە سەلقوستىق تانىتىپ كەلدi. تەك ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىندا ەڭبەك ميگرانتتارىن iشكi-سىرتقى كوشi-قون ەسەبiنەن تارتۋدى قولعا الۋ كوزدەلiپتi. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi بەردiبەك ساپارباەۆ «نۇرلى كوش» جوباسى بويىنشا، iشكi-سىرتقى كوشi-قون ەسەبiنەن تارتىلعان ەڭبەك كۇشi قالا ماڭىندا، الەۋەتi جوعارى، بولاشاعى زور اۋىلداردا، شەكارا ايماقتاردا قالىپتاسادى» دەيدi.

ءسويتiپ، ەگەر بۇل باعدارلاما جۇزەگە اساتىن بولسا، قاپتاعان زاڭسىز ميگرانتتارعا دا توسقاۋىل قويىلىپ، ەڭبەك كۇشiنە دەگەن سۇرانىس تا ازاياتىن شىعار. ونى الداعى كۇندەردiڭ ەنشiسiنە قالدىردىق.

رەسەي تاجIريبەسI قايتالانا ما؟

 

جوباداعى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ماسەلە — قازاقتىڭ بولاشاعى جوق 72 اۋىل، 32 اۋدانىندا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ ەسكەرiلگەندiگi. ءدال وسى ايماقتاردا قازاقتىڭ تەڭ جارىمى ءومiر سۇرەدi. «جاس الاش» گازەتiنiڭ كەلتiرگەن مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، 2002 جىلعا دەيiن 300 ەلدiمەكەن iز-تۇزسىز جوعالىپ كەتكەن كورiنەدi (رۋسلان ەربول ۇلى، «نۇرلى كوش» ءالاۋلايدىڭ جالعاسى بولماسىن. «جاس الاش»، 5-قىركۇيەك، 2008 ج.).

ءشول جانە شولەيت ايماقتاعى حالىقتى بولاشاعى زور ەلدiمەكەندەرگە كوشiرۋ ماسەلەسi 2002 جىلى ەلباسىنىڭ ءداستۇرلi حالىققا جولداۋىندا دا، اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2004-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا دا قامتىلىپتى. الايدا، بۇعان دەيiن سوزبۇيداعا سالىنىپ كەلگەن بۇل iس ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگi ۇسىنعان «نۇرلى كوش» جوباسىندا ورىن الىپ وتىر. ءدال وسى يدەيانى جازۋشى، جازۋشىلار وداعى جانىنان قۇرىلعان «جەر جانە قازاق تاعدىرى» كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ساپابەك ءاسiپ مىرزانىڭ ۇسىنعانىنا دا بiرشاما جىلدىڭ ءجۇزi وتكەن. جازۋشى ءوز ويىمەن بiزدiڭ گازەت ارقىلى دا بiرنەشە رەت بولiسكەن بولاتىن. ساپابەك ءاسiپ وسىدان 100 جىل بۇرىنعى رەسەيدiڭ قازاقستانعا قاراشەكپەندiلەردi قونىستاندىرۋ تاجiريبەسiن جيi كولدەنەڭ تارتىپ ءجۇر. بiر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن رەسەيدە قاراشەكپەندiلەردi قازاقستانعا ورنالاستىرۋ iسiمەن اينالىساتىن ارنايى مينيسترلiك جۇمىس iستەدi. مەملەكەت تاراپىنان 180 رۋبل ءبولiندi، 15 جىل بويى سالىقتان ازات ەتتi. ءار وتباسىنا 15 دەستەدەن جەر بەرiلدi (1 دەستە — 10 سوتىققا تەڭ). سول كەزدەگi قويدىڭ باعاسى — 1 رۋبلگە تەڭ بولىپتى. دەمەك، ولاردىڭ الاڭسىز تiرلiك ەتۋiنە جاعداي جاسالدى. ارينە، قازiر مەملەكەت iشكi كوشi-قوندى رەتتەۋدە رەسەيدiڭ سول كەزدەگi تاجiريبەسiنiڭ وننان بiرiن جۇزەگە اسىرسا دا، ءشول جانە شولەيت ايماقتاعى قانداستارىمىزدىڭ بولاشاعى بار ەلدiمەكەندەرگە كەلiپ تiرلiك ەتۋiنە مۇمكiندiك جاساي الار ما ەدi? اسiرەسە، بۇگiندە كۇيiپ تۇرعان باستى ماسەلە — باسپانا سالۋعا جەر ءبولiپ بەرۋ ماسەلەسiن تىڭعىلىقتى ءارi جۇيەلi جۇزەگە اسىرسا قۇپ بولار ەدi.

ولاردىڭ ءبارI ورالمان

 

قۇجاتتاعى ەڭ ماڭىزدىسى ءارi مەملەكەتتiڭ ستراتەگيالىق باسىم باعىتتارىنىڭ بiرi بولىپ سانالاتىن — سىرتقى كوشi-قون ماسەلەسi. كەيبiر دەرەك كوزدەرi كەلەسi جىلى ءدال وسى سالاعا 29 ميلليارد تەڭگە بولiنەتiندiگi جايىندا مالiمەت تاراتادى.

«نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا، «ەتنيكالىق قازاق» تەرمينiنە قوسا، «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستار» تەرمينi دە قولدانىلاتىن بولدى. دەمەك، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقستاندى ارتقا تاستاعان، الايدا، اتامەكەندەرiنەن جايلى قونىس تابا الماي ەلگە قايتا ورالۋدى كوزدەيتiن وزگە ۇلت وكiلدەرi دە بۇل باعدارلامادان تىس قالمايتىن بولادى. باعدارلاما بويىنشا، قازاق ەلi قونىستاندىرۋدىڭ ءۇش ماكروايماعىنا بولiنبەك. ولار: «سولتۇستiك، وڭتۇستiك جانە ورتالىق اۋماقتىق دامۋ كiندiگi» دەپ اتالادى. سولتۇستiك اۋماقتىق دامۋ كiندiگiندە — 342،2 مىڭ; وڭتۇستiك كiندiكتە — 898،6 مىڭ; ورتالىق كiندiككە — 77،7 مىڭ ادامدى قونىستاندىرۋ مۇمكiندiگi بارلىعى ايقىندالعان. الەۋەتi جوعارى، بولاشاعى زور ەلدiمەكەندەر مەن شەكارا ايماقتارعا دا قازاقتاردى قونىستاندىرۋ iسi وسى باعدارلامادا ورىن العان.

ارينە، شەتتەن كەلگەن ورالمانداردىڭ قونىستانۋىنا قازiرگi مەملەكەتتiك كوشi-قون كۆوتاسىنان بولiنەتiن قارجىنىڭ ازدىق ەتەتiنi بەلگiلi. ول (جاردەماقى رەتiندە ءار ادامعا 1000 اقش دوللارى بەرiلەدi) ورالمانداردىڭ ەڭ شەتiن ماسەلەسi — باسپانا پروبلەماسىن تۇبەگەيلi شەشiپ بەرە المايدى. سوندىقتان دا، قازاقتاردى شوعىرلاندىرا ورنالاستىرۋ iسiن جۇزەگە اسىرعان الماتى ماڭىنداعى ورالمانداردىڭ «بايبەسiك» اۋىلى، شىمكەنتتەگi «اسار» جوبالارى ۇلگi بولا الادى. «بايبەسiك» اۋىلىنا 9-قىركۇيەكتە ارنايى ساپارمەن كەلگەن بەردiبەك ساپارباەۆ ءدال وسىنداي اۋىلداردىڭ وزگە دە وڭiرلەردە كوپتەپ بوي كوتەرۋiنە اتسالىساتىندىعىن ايتا وتىرىپ، بۇل ماسەلەنi جەرگiلiكتi بيلiكپەن ىمىرالاسا شەشەتiندiگiن جەتكiزدi. سونداي-اق، ورالمانداردىڭ باسپانا تۇرعىزۋىنا وتەماقىسى تومەن (5%) نەسيە اپەرۋدi دە ويلاستىرىپ جاتقاندىقتارىن ايتادى. «بۇل ءۇشiن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكiمەن» كەلiسسوز جۇرگiزiلiپ جاتىر» — دەيدi مينيستر.

سونداي-اق، بiزدiڭ كوكەيiمiزدەگi كوپ ساۋالدىڭ بiرi «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارىمىز» قازاقستانعا ورالعان جاعدايدا ولارعا قانداي جەڭiلدiكتەر كورسەتiلەدi?» دەگەنگە سايعان ەدi. بۇل تۋرالى «ايقىن» گازەتiندە «مينيستردiڭ مالiمەتiنشە، سوڭعى ءۇش جىلدا تەك ءۇي الۋى ءۇشiن شەتتەن كەلگەن قازاقتارعا 26 ملرد. تەڭگە قاراجات باعىتتالعان. ەندi ولاردىڭ نەسiبەسiنە كەزiندە قيىندىققا توزبەي، ۇدەرە كوشكەن، بiراق ەندi جاعداي تۇزەلگەنiن كورiپ، كەرi بۇرىلعان «وتانداستارىمىز» دا ورتاقتاسقالى وتىر. اتامەكەنiنiڭ جۇپارىن جۇتۋدى اڭساعان قانداستارىمىز كەلەسi جىلى 20 مىڭ وتباسىلىق كۆوتانى سولارمەن بولiسەتiن بولادى» (ايحان ءشارiپ، «نۇرلى كوش» ەلدi بەتكە الماق»، «ايقىن»، №169، 10.09.08) دەپ جازىلىپتى. بiراق، مينيستر «وتانداستارىمىزدىڭ» مەملەكەتتiك كوشi-قون كۆوتاسىنا يەك ارتپايتىندىعىن جەتكiزدi. ولارعا تەك قۇجاتتارىن راسiمدەۋدە جانە وسiماقىسى تومەن نەسيە بەرۋدە جاردەم كورسەتiلەدi» دەگەندi ايتتى «بايبەسiك» اۋىلىنداعى كەزدەسۋ بارىسىندا.

P.S. ءسويتiپ قازاقستان تاۋەلسiزدiگi تاريحىندا iشكi-سىرتقى كوشi-قوندى رەتتەيتiن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجات دۇنيەگە كەلدi. ەندiگi ماسەلە ونىڭ جۇزەگە اسۋىن قاداعالاۋ. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى جول ورتادا قالىپ قويماۋىنا اتسالىسۋ.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button