ءوز ەلIندە وگەيسIنگەن قازاقتار

— بiز كەشە "جەتiمبۇرىشتان" پاتەردە بiرگە تۇراتىن قىز تاپتىق.

— "جەتiمبۇرىشى" نەسi، اتى قانداي جامان ەدi?!

…قۇربىم شوشىپ كەتتi.

"جەتiمبۇرىش" — اۋىلدان كەلگەن، باسپانا تاقسiرەتiن تارتقان بارشا قازاققا تانىس، ءارi جارتى عۇمىرى وسىمەن تىعىز بايلانىستى. "قازاققا عانا تانىس" دەپ وتىرعانىمىزدىڭ دا ءجونi بار. ويتكەنi، ەلiمiزدەگi وزگە ۇلت وكiلدەرi "جەتiمبۇرىشتىڭ" ورىسشا اتاۋىن ءالi ويلاپ تاپقان جوق. تاپپايدى دا. ولار قازاقتار سەكiلدi ءوز ەلiندە جەتiمنiڭ كۇيiن كەشiپ، باسپانا iزدەمەيدi دە. ولاردا ادامنىڭ الەۋمەتتiك پروبلەماسىنىڭ شەشiلۋ تەتiكتەرiنiڭ ءبارi بار: جۇمىس، باسپانا…

ماقاتاەۆ پەن قوناەۆ كوشەسiندەگi "جەتiمبۇرىش" بازارىنىڭ جۋىق ارادا تارقايتىن ءتۇرi جوق. الىپ قالا الماتىعا اعىلعان قازاقتار بۇل بازاردىڭ ساۋداسىن قىزدىرۋدا. ولاردى تومەندەگi توپتارعا ءبولiپ قاراستىرۋعا بولادى: ستۋدەنت قازاقتار، قارا جۇمىس كۇشiنiڭ اۋىر ارتەللەرياسىن العا جىلجىتۋشى قازاقتار جانە جاس وتباسىلار مەن جاس ماماندار. قالاسا دا، قالاماسا دا ءبارiنiڭ باسى "جەتiمبۇرىشتا" تۇيiسەدi. سەبەبi، باستى پروبلەما ورتاق — باسپانا!

كوكiرەكتەگi نامىسقا قانجار سۇعىپ، "جەتiمبۇرىشتى" بiز دە جاعالادىق. پاتەردە بiرگە تۇراتىن قۇربىما: "اۋىلداعىلار بiزدi الماتىدا ادەمi ءومiر سۇرەدi دەپ ويلايدى عوي"، — دەپ iشتەي ىزاعا بۋلىعىپ، مۇڭىمدى شاعىپ كەلەم. ونىڭ الماتىدا مەنەن بۇرىن تۇرعان بiر جىلدىق تاجiريبەسi بار ەمەس پە، بارiنە سالقىنقاندىلىقپەن سەلقوس قارايدى. ادامداردىڭ ىعى-جىعى ورتادا تەڭسەلiپ جۇرگەن تۇسىنا كەلگەنiمiزدە:

— مiنە، وسى جەردەن "جەتiمبۇرىش" باستالادى، — دەدi. نەگiزگi ماقساتىمىز — پاتەردە بiرگە تۇراتىن سەرiكتەس قىز تابۋ. الايدا، "جەتiمبۇرىشقا" نە ءۇشiن كەلگەنiمدi ۇمىتىپ قالدىم. بۇيiرiڭنەن ءتۇرتiپ، قولىڭنان تارتىپ، ارقايسىسى ءار تۇستان جامىراي جونەلدi. "مىنا اۋداندا مىناداي باعادا پاتەر بار" دەگەن سوزدەردەن قۇلاق تۇندى. ايتەۋiر قۇربىمنىڭ سوڭىنان اداسىپ قالمايىن دەپ، iزبە-iز iلەسۋدەمiن. ول: "الگiلەرگە كوڭiل اۋدارما، ولار ماكلەرلەر"— دەدi. باسپاسوزدە جازىپ جۇرگەن سوڭعى ۇلگiدەگi كاسiپتiڭ بiرi — ماكلەر دەگەنiڭiز وسى ەكەنiن ساناما بiردەن ءتۇيiپ الدىم. ماكلەر بولۋ ءۇشiن دە ەتiڭ تiرi، ءسوزiڭ ءوتiمدi بولۋ كەرەك ەكەن-اۋ.

"جەتiمبۇرىشتا" پاتەر iزدەۋشiلەردiڭ توقسان بەس پايىزى قازاقتار. ال، جالعا بەرۋشiلەر ارالاس. بiر باسىندا كەمiندە ەكi-ءۇش ءۇيi بار ولار اياداي بiر بولمە ءۇشiن، كەم دەگەندە ايىنا 40-50 مىڭ تەڭگە اقشانى تەر توكپەي-اق شىتىرلاتىپ ساناپ الادى. وڭىنان دا، سولىنان دا قۇداي بەرە سالعان "باتپان قۇيرىق" دەپ وسىنى ايتىڭىز.

— بiر كۇنگە جالعا بەرەم، ۆەچەرينكاعا، — دەپ جاسى ەگدە تارتقان قازاق ايەلi پاتەرiن جارنامالاۋدا. بۇعان الگiندە عانا جانىمىزدا تۇرعان جاس جiگiتتەر بۇرىلىپ:

— تاتە، نەشە بولادى؟— دەدi.

— التاۋ.

— قىمبات ەمەس پە؟

— مەنiكi ورتالىقتا…

شاماسى ستۋدەنتتەر بولدى. اۋىلدان كەلگەن بەتتە وزدەرiنشە "باستاڭعى" جاساماق.

ستاتيستيكالىق مالiمەتتەرگە سۇيەنسەك، ەلiمiزدە 1،5 ميلليون تۇرعىنعا باسپانا جەتiسپەۋشiلiگi ايقىن سەزiلەدi ەكەن. 15 ميلليوننان ءسال اسار-اسپاس حالقى بار قازاقستانعا بۇل از كورسەتكiش ەمەس. ەگەر، شەتەلدiكتەر باسپانا كەزەگiندە تۇرعان قازاقتاردى كورسە، وندا قازاقستاندى كوپ ۇلتتى ەمەس، بiر ۇلتتى مەملەكەت دەپ تانىر ەدi.

قازاق ونەرiنە، ادەبيەتiنە ەڭبەگi سiڭگەن ازاماتتار دا باسپانا iزدەپ، "جەتiمبۇرىشتى" پانالاعانى بەلگiلi. تiپتi قازاق پوەزياسىندا باسپانا ماسەلەسi حاقىندا جازىلعان ولەڭدەردەن كولەمدi انتولوگيالىق كiتاپ قۇراستىرۋعا بولادى. مىسالى، سەرiك تومانوۆتىڭ قازاقتىڭ قيىن تاعدىرىنىڭ جۇگiن ارقالاعان ولەڭi بىلايشا ورiلەدi:

جولىقتىم قالاي مەن عارiپ كۇنگە،

جوققا دا، بارعا دا ماقۇلمىن.

جالعىز بولمەنi جالعا الىپ، مiنە،

جامباس پۇل تولەپ جاتىرمىن.

كوكەيدەگi ويدى كوپ قوزعامايىن،

قوزعاسام بولدى قاڭعىردىم.

كورگەندە مەنi كوككوز قوجايىن،

كورگەندەي بولار مال-مۇلكiن.

مۇڭى ەمەس بۇل مۇڭ سوقا باسىمنىڭ،

سوندا دا قايتەم، شىدادىم.

وتىمەن كiرiپ وتاعاسىنىڭ،

كۇلiمەن قايتا شىعامىن.

سول بوپ تۇر بۇگiن قامقور جان ماعان،

ويتكەنi ءۇيiن جالعا الدىم.

تالتاڭداپ كەلiپ قاعادى ارقامنان،

قالتامدى قاعىپ العان كۇن.

وسىلاي مiنە، ون جىل شىدادىم،

مۇڭ بار ما مەنiڭ مۇڭىمداي؟!

قوجايىن ايتسا، قول قۋسىرامىن،

بەرiلگەن ادال ق ۇلىنداي.

توزاقى ومiرگە توزگەنiممەنەن

تالايدى كەلiپ بۇرگەن مۇڭ.

وگەي بوپ، مiنە، ءوز ەلiمدە مەن،

ءوز جەرiمە ءوزiم كiرمەمiن.

ءدال وسى وگەيلiكتi ءار قازاق باسىنان كەشiردi، كەشiپ تە ءجۇر. بۇل اۋىلدان قالاعا كەلگەن قازاقتاردىڭ بiتپەيتiن تراگەدياسىنا اينالدى. قازاق ادەبيەتiندەگi "التىنكوپiرلiكتەردەن" باستاپ باسپاناسىزدىق ۇلكەن، ءارi جاندى تاقىرىپقا اينالدى. الiبەك شەگەباي "بiزدiڭ جiگiتتەر" اتتى ولەڭiندە اششى شىندىقتى ايتا كەلiپ، قازاق جiگiتتەرiن "يمانعالي بەرەتiن بiر-بiر ۇيدەن ۇمiتكەر" دەمەۋشi مە ەدi? اقىن زامان شىندىعىن جەتكiزۋشi، ولەڭ زامانا كەلبەتi. دەسەك تە، جاس تالانتتارىمىز مەملەكەت تاراپىنان بەرiلەتiن ءۇيدi دەر كەزiندە الىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. ولارعا جاعداي ۇلكەن قالانىڭ سالقىن ساناسىنا ابدەن جەگiلگەن كەزدە جاسالادى. كەرiسiنشە، "تەمiردi قىزعاندا سوق" دەگەن، اۋىلدان ەندi عانا كەلiپ جاتقان جاس تالانت يەلەرiن تەگiن جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك سەكiلدi. سول جەردە شىعارماشىلىقپەن ەركiن اينالىسىپ، قاناتتارىن كەڭگە جايار جاعداي تۋار ەدi.

"جەتiمبۇرىشتى" جاعالاعان قازاقتار كۇن وتكەن سايىن كوبەيمەسە، ازايار ەمەس. ونىڭ نەگiزگi ەكi سەبەبi بار. بiرiنشiسi — جۇمىسسىزدىق اۋىلدىقتاردى جاپپاي قالاعا قاراي جەتەلەسە، ەكiنشiسi — قازاق تا بiلiم الىپ، جiبەرiلگەن ەسەسiن قايتارۋ كەرەك. بۇدان بiز "جەتiمبۇرىشتاعى" قازاقتاردىڭ جاندارىنىڭ سiرi، رۋحتارىنىڭ تiرi ەكەنiن اڭعارامىز. الايدا، وگەيلiكتiڭ قامىتى قاشان شەشiلەدi?

جادىرا نارماحانوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button