اۋىز سۋ - پروبلەماعا اينالعالى قاشان

جاقىندا الماتى وبلىستىق قىزىل-تۋ-4 اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى سۋسىز وتىرعاندارىن ايتىپ دابىل كوتەردi. "كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيiن، "ۆودوكانال" قالالىق كوممۋنالدى كاسiپورىننىڭ 10-15 مەتر ۇزىندىقتا جۇرگiزگەن مەتالل قۇبىرى تەسiلiپ، اسفالتتi سۋ الىپ كەتتi. ال قۇزىرلى ورگاندار قۇبىردى جوندەگەننiڭ ورنىنا كەسiپ تاستادى. ءسويتiپ، ءۇش ەلدiمەكەن اۋىز سۋسىز قالدى. اۋىلداردا سكۆاجينالار اپاتتىڭ از الدىندا تۇر. قازiر بiز 4-7 مەتر تەرەڭدiكتەن شىققان سۋدى iشiپ وتىرمىز. ول تەحنيكالىق، iشۋگە جارامسىز سۋ. بالالارىمىز ءتۇرلi iشەك اۋرۋلارىمەن جيi اۋىرادى. اۋداندىق جانە اۋىلدىق اكiمشiلiككە جايىمىزدى ايتىپ بiرنەشە رەت باردىق. الايدا، ناتيجە جوق. ەڭ قىزىعى، شويىن قۇبىرلار اۋىلعا دەيiن تارتىلعان، ال 10 مەترلiك مەتالل قۇبىردى قايتا تارتۋعا بيۋروكارتيالىق ماشينانىڭ موينى جار بەرمەي كەلەدi. بۇل بiزدi باسقا دا ارەكەتتەر ەتۋگە ماجبۇرلەپ وتىر" دەلiنگەن اتالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇندەۋiندە.

سونداي-اق، "تاراز" اقپاراتتىق-انىقتامالىق سەرۆەرiندە تاراز قالاسىنىڭ م. مامەتوۆا كوشەسiنiڭ تۇرعىندارى دا ۇندەۋ جاريالاعان ەكەن: "ەگiن سۋارۋ ناۋقانى باستالعاننان بەرi، بiز سۋسىز وتىرمىز. بiز ناسوس ساتىپ الدىق. الايدا ونىڭ كومەگi شامالى بولدى. سۋ لايلانىپ، توپىراق تاتىپ تۇرادى. بiر شەلەك سۋ 25-30 مينۋتتا ارەڭ تولادى. بۇل جايىندا سۋ قۇبىرى مەكەمەسiنە ايتىپ ەدiك. ولار لابوراتوريادان ادامدار جiبەردi. ولار سۋدى ساراپتاپ، تەكسەرiپ كەتكەن بولاتىن. سودان حابار جوق. بۇدان كەيiن دە 3 رەت شاعىم تۇسiردiك. الايدا، وعان جاۋاپ بولمادى. بۇل تۇرiمiزبەن قىستا سۋسىز قالاتىن سياقتىمىز" دەلiنگەن وندا. بۇنداي ارىز-شاعىمداردان اياق الىپ جۇرگiسiز. ويتكەنi، قازاقستاندا سوڭعى بiرنەشە جىل كولەمiندە اۋىز سۋ تاپشىلىعى كۇردەلi سيپات الىپ بارادى.

سۋ قورى تاپشى

جالپى، اۋىز سۋ پروبلەماسى ورتا ازيا ايماعىندا، سونىڭ iشiندە قازاقستاندا وتە وتكiر سيپات الىپ بارا جاتقاندىعىن ايتىپ ماماندار دابىل قاعۋدا. قازاقستان سۋ قورى جاعىنان — ەرتiس، ورال، Iلە جانە سىرداريا سەكiلدi iرi وزەندەرiن ايتپاعاندا، تمد مەملەكەتتەرi اراسىندا ەڭ تومەنگi ورىندا تۇر. قازاقستان دالاسى نەگiزiنەن ءشول جانە شولەيت، جارتىلاي شولەيت ايماقتارعا جاتاتىنى بەلگiلi. ەلiمiزدiڭ 4 پايىزىن عانا ورمان قۇراپ وتىر. دەمەك، سۋ دا وسى 4 پايىز اۋماقتى عانا قامتيدى دەگەن ءسوز. ال، ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرسىنىڭ 80%-ىن قىرعىزستان مەن تاجiكستان باقىلاۋعا الادى. وندا كەڭەس كەزiندە iرi قۋاتتى گەس-تەردiڭ سالىنعانى بەلگiلi. قالعان ءۇش مەملەكەت — قازاقستان، تۇركiمەنستان، وزبەكستان وسى ەكi ەلگە تاۋەلدi.

"سۋدىڭ دا سۇراۋى بار" دەمەكشi، تابيعاتتىڭ وسى بiر سىيى دا بۇگiن گەوساياسي ويىنعا اينالا باستادى. سوڭعى جىلدارعى تابيعاتتىڭ كۇرت جىلىنۋى تاۋ باسىنداعى ماڭگi مۇزدىڭ قورىن ازايتىپ، وسىنىڭ ەسەبiنەن كوبەيەتiن تاۋ وزەندەرiنiڭ اعىنى كۇرت باسەڭدەپ، سۋ تاپشىلىققا اينالدى. سوڭعى 50 جىلدا بۇل مۇزداقتار 30%-عا قىسقارعان، 2025 جىلى 50%-عا ازايادى دەگەن بولجام بار. سىرداريا — 28% سۋدان، ءامۋداريا — 40%-ىنان ايرىلعان. قازاقستاندا جىلىنا بiر شارشى شاقىرىمعا 37،53 مىڭ تەكشە مەتر سۋ، جان باسىنا شاققاندا — 6،84 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەلەدi ەكەن. بۇل جەر شارىنداعى ەڭ ءشول ايماقتاردا ءومiر سۇرەتiن اراب مەملەكەتتەرiنەن كەيiنگi ورىندى قازاقستان يەلەنiپ وتىر دەگەندi بiلدiرەدi.

بالكiم سۋ قورىنىڭ تاپشىلىعىنان بولار، قازاقستاندا اۋىز سۋ جەتپەي وتىرعان ەلدiمەكەندەر جەتكiلiكتi. مامانداردىڭ پiكiرiنشە، ەڭ ساپالى اۋىز سۋدى الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى عانا iشiپ وتىر. قالعان ايماقتاردىڭ بارلىعىندا تازا سۋ پروبلەماسى بار. اسiرەسە، قىزىلوردا، اتىراۋ، وڭتۇستiك قازاقستان جانە سولتۇستiك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، پاۆلودار وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى iشۋگە جارامسىز سۋدى پايدالانۋعا ءماجبۇر. اۋىز سۋدىڭ جەتiسپەي جاتقاندىعىنىڭ بiر سەبەبi ونىڭ قورىنىڭ ازدىعىندا ەكەندiگiن جوعارىدا ايتتىق. بiزگە كەلەتiن iرi وزەندەردiڭ بارلىعى دەرلiك وزگە مەملەكەتتەردەن باستاۋ الادى. سىرداريا قىرعىزعا، ورال رەسەيگە، ەرتiس — قىتايعا تاۋەلدi. كوكتەمدە تاسىپ ەلدiڭ ەسiن شىعاراتىن سىرداريا كۇزگە قاراي بوگەلiپ، استىق ورۋ ناۋقانى كەزiندە قازاقتاردى سۋدان قىسادى. كوكساراي سۋ قويماسىن سالۋ iسi وڭتۇستiكتەگi كورشiلەرiمiزبەن وسى ماسەلەنi بiرجاقتى ەتۋ ءۇشiن قولعا الىنعانى ءمالiم.

ال، قارا ەرتiستiڭ سۋىن قىتايلاردىڭ بۇرىپ، باسقا ارناعا سالۋعا تالپىنىپ جاتقانى جايلى اڭگiمەلەر كوتەرiلگەلi قانشاما ۋاقىت. ەلباسىنىڭ جاقىندا بەيجiڭ وليمپياداسىنىڭ اشىلۋى قارساڭىندا قىتاي باسشىسى حۋ تسزين تاومەن اڭگiمەسi وسى ترانسشەكارالىق وزەندەردiڭ سۋىن ەكi جاققا تيiمدi پايدالانۋعا ارنالعانى بەلگiلi. قىتاي باسشىسى رەسمي قۇجاتتارعا قول قويماسا دا، ەرتiس وزەنiنiڭ سۋىن ەكi جاقتى مۇددەلەردi ەسكەرە وتىرىپ پايدالانۋعا ۋادە بەردi. دەمەك، قارا ەرتiستiڭ سۋىن تيiمدi پايدالانۋعا قول جەتكiزەر شاق الىس ەمەس.

سۋ قۇبىرلارىنىڭ 70%-ى جارامسىز

ال سۋدىڭ تاپشىلىعى تەك ونىڭ قورىنىڭ ازدىعىنا عانا قاتىستى بولىپ وتىرعان جوق. سونداي-اق، تەحنيكالار مەن سۋ قۇبىرلارىنىڭ ەسكiرگەندiگi سالدارىنان دا قازاقستان حالقى ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكiزە الماي كەلەدi. "نەمەتسكايا ۆولنا" راديوسىنىڭ كەلتiرگەن مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، قازاقستاننىڭ ءاربiر ەكiنشi تۇرعىنى گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي ەمەس سۋدى پايدالانۋعا ءماجبۇر كورiنەدi.

سۋ رەسۋرستارى جونiندەگi كوميتەتتiڭ باسشىسى اناتولي ريابتسەۆ 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان "اۋىز سۋ" باعدارلاماسى جۇمىس iستەگەلi 5 جىلدىڭ ءجۇزi بولعاندىعىن ايتادى. بۇل باعدارلاما بويىنشا، قالا جانە اۋىل سۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋ iسi دە كوزدەلگەن. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن 115 ميلليارد تەڭگە قاجەت. ويتكەنi، ەلiمiزدەگi سۋ قۇبىرلارىنىڭ 70%-ى پايدالانۋعا جارامسىز. كوبiنiڭ پايدالانۋ مەرزiمi كەڭەس ۇكiمەتi تۇسىندا-اق بiتiپ كەتكەن. اتالعان باعدارلاما جۇمىس iستەگەن 5 جىلدا 80،3 ميلليارد تەڭگە ءبولiنiپ، سۋ قۇبىرلارىن جوندەۋگە جۇمسالعان ەكەن. سۋ رەسۋرستارى جونiندەگi كوميتەت باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل قارجىعا 5 ميلليون تۇرعىندى قامتيتىن 1900 ەلدiمەكەندە 5 مىڭ شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلىپ، قايتا جوندەۋدەن وتكiزiلگەن. "اۋىز سۋ" باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بۇكiلالەمدiك بانك، يسلام جانە ازيا بانكتەرiنەن قارىزدار الىنۋدا. اتالعان باعدارلاما اۋىل جانە شاعىن قالالاردا اۋىز سۋ ماسەلەسiن شەشۋگە باعىتتالعاندىعى بەلگiلi.

"بIزگە سۋ كەرەك!"

ءدال وسىنداي ۇندەۋلەردiڭ كۇن وتكەن سايىن قاراسى كوبەيiپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاسi بولىپ وتىرمىز. دەمەك، تيiستi شارالاردىڭ قولدانىلىپ جاتقانىنا قاراماستان، اۋىز سۋ پروبلەماسى ءالi دە وزەكتiلiگiن جويار ەمەس. ونىڭ ۇستiنە، ىرىقسىز كەتكەن iشكi كوشi-قون پروبلەمالارى اۋىز سۋدىڭ جاڭا ماسەلەسiن كولدەنەڭ تارتىپ وتىر. ماسەلەن، الماتى ماڭىنداعى جاڭادان بوي كوتەرگەن ەلدiمەكەندەردiڭ بiرازى — اۋىز سۋسىز، ەلەكتر جارىعىنسىز وتىر. "نەمەتسكايا ۆولنا" راديوسىنىڭ كەلتiرگەن مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، الماتى قالاسىنىڭ iرگەسiندەگi تالعار اۋىلىندا سۋ قۇبىرلارى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى سالىنعان بويى اۋىستىرىلماعان كورiنەدi. قۇدىقتاردىڭ كوبi iستەن شىققان. Iستەپ تۇرعاندارىنىڭ ءوزi جارىلعان، تەسiلگەن. ودان الىناتىن سۋدى iشۋگە جارامدى دەۋدiڭ ءوزi قيىن. كوپتەگەن ەلدiمەكەندەردە سۋدى ارىقتاردان الىپ، تۇندىرىپ، ءسۇزiپ، قايناتىپ بارىپ قولداناتىن بولعان.

دەمەك، ينفراقۇرىلىمداردىڭ قالانىڭ باس جوسپارىنا قايشى كەلۋi دە، شەنەۋنiكتەردiڭ جەر تەلiمدەرiن ساتۋدا زاڭسىزدىقتارعا جول بەرۋi دە، كەيبiر ەلدiمەكەندەردiڭ تۇرعىنداردىڭ ءوز بەتiمەن ءۇي تۇرعىزىپ الۋى ارقىلى بوي كوتەرۋi دە — اۋىز سۋ پروبلەماسىن قويۋلاتىپ جiبەردi.

اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى اۋىلداردا، ەلدiمەكەندەردە، شاعىن قالالاردا ءۇش ءتۇرلi سەبەپتەن ورىن الىپ وتىر. بiرiنشiسi، سۋ قورىنىڭ ازدىعى، ەكiنشiسi — سۋ قۇبىرلارىنىڭ ەسكiلiگi، پايدالانۋعا جارامسىزدىعى سالدارىنان، ءۇشiنشiسi ءارi ەڭ كۇردەلiسi — iشكi-سىرتقى كوشi-قوننىڭ نەگiزiندە جاڭا بوي كوتەرگەن اۋىلدارعا ءالi ينفراقۇرىلىمداردىڭ جەتپەۋi. سوڭعى ەكەۋiنiڭ الدىن-الۋ مۇمكiندiگi كۇن وتكەن سايىن قيىنداپ كەلەدi.

ايتالىق، اۋىز سۋسىز وتىرعان ەلدiمەكەندەردi قىزىلوردادان، اتىراۋدان، پاۆلوداردان، استانا ماڭايىنان، الماتىعا جاڭا قوسىلعان ەلدiمەكەندەردەن، تارازدان، ت.ب. وڭiرلەردەن كەزدەستiرەسiز. مىسالدارعا جۇگiنەتiن بولساق، قىزىلوردا قالاسى بويىنشا اۋىز سۋ تاپشىلىعى سەزiلگەلi بiراز ۋاقىت بولعان. ال تامىز ايىنىڭ باسىندا قالا حالقى ەكi كۇن سۋسىز وتىرىپتى. بۇل جايىندا "قازينفورم" اقپارات اگەنتتiگi ءمالiم ەتكەن. سۋ قۇبىرىنىڭ باس ينجەنەرi مارات جاميەۆ وبلىس اكiمi بولاتبەك قۋاندىقوۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا، كاسiپورىنداعى جاعدايدىڭ ۋشىعىپ كەتكەندiگiن ايتقان.

— بارلىق قۇرال-جابدىقتار ەسكiرگەن، پايدالانۋعا جارامدى ەشتەڭە جوق. ونىڭ ۇستiنە بiز قارىزعا بەلشەمiزدەن باتتىق. ەڭبەككەرلەردiڭ جالاقىسىنا 103 ميلليون، زەينەتاقى قورلارىنا 7 ميلليوننان استام قارىزبىز جانە تولەنبەگەن سالىقتارىمىز بار، — دەگەن ەسەپ بەردi ول.

ماسەلەنiڭ ءمانi كەتكەنiن كورگەن اكiم جوسپاردان تىس سۋ قۇبىرلارىن كۇردەلi جوندەۋدەن وتكiزۋگە تاپسىرما بەرiپ، جارامسىز قۇرال-جابدىقتاردى اۋىستىرۋعا پارمەن جاساعان.

"ناچنەم س پونەدەلنيكا" گازەتiندەگi گۋلفايرۋز كۋتىموۆانىڭ "ماكات ي دوسسور: س نەفتيۋ، نو بەز ۆودى" ( № 27 (741)، 4 — 10 يۋليا 2008) اتتى ماقالاسىندا اتالعان ەكi اۋداننىڭ سۋسىز وتىرعاندىعىنا بiرنەشە جىلدىڭ ءجۇزi بولعاندىعى اڭگiمە بولادى. اتالعان ماقالادا 14 مىڭداي حالقى بار ماقاتتىڭ ەسكi جانە جاڭا ماقات بولىپ ەكiگە بولiنەتiندiگi ايتىلادى. جاڭا ماقاتتىڭ حالقى اۋىز سۋدى پروبلەماسىز پايدالانىپ وتىرسا، ەسكi ماقات سۋ قۇبىرىنىڭ وسىندا ورنالاسقانىنا قاراماستان، سۋ تاپشىلىعىنا تاپ بولعالى 6 جىلدىڭ ءجۇزi بولىپتى. مۇندا 4،5-5 مىڭداي حالىق تۇرادى ەكەن. سۋ قۇبىرىنىڭ قىزمەتكەرi انتونينا كارفيدوۆا ەسكi ماقاتتىڭ حالقى سۋدى جاڭا ماقاتتان بوشكەلەرمەن تاسىپ iشەتiندiگiن ايتادى. اكەلiنگەن سۋ، ارينە، گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي ەمەس. بiراق، حالىق سونى تۇتىنۋعا ءماجبۇر. جاڭا ماقاتتىڭ وزiندە سۋ كۇنiنە 7-8 ساعات قانا بەرiلەدi ەكەن. ماسەلە 2003 جىلدان، ياعني سۋ قۇبىرىنىڭ جەرگiلiكتi بيلiكتiڭ قۇزىرىنا بەرiلگەنiنەن بەرi ورىن الىپ كەلەدi. بۇرىن سۋ قۇبىرى تەمiر جولعا قاراستى بولعان ەكەن. ول كەزدەرi 60 ۇجىمدى — ستانتسيا، مەكتەپ، بالا باقشا، اۋرۋحانا جانە 15 مىڭ حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتiپ كەلگەن.

جەرگiلiكتi جەردiڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن مۇندا جاڭا قۇبىر تارتىلۋى قاجەت ەكەن. ويتكەنi، پروبلەما بiرەۋ — قۇبىر ەسكi. سۋدىڭ قىسىمىن كوتەرە المايدى. جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جەرگiلiكتi اكiمشiلiك قۇبىردى تارتۋىن تارتادى، ال ۇيگە دەيiن تارتىلاتىن سۋ جەتكiزۋشi قۇبىردى تۇرعىندار ءوز قارجىسىمەن تارتىپ الۋى قاجەت. ماقات حالقى بۇعان دا نارازى. ويتكەنi، جالاقى تومەن، كۇن كورiس كوزi جوعارى.

"نام نۋجنا پيتەۆايا ۆودا" اتتى "تاراز" اقپاراتتىق-انىقتامالىق سەرۆەرiندەگi ماقالادا جامبىل وبلىسىندا دا وسىنداي پروبلەمانىڭ ورىن الىپ وتىرعاندىعى ايتىلعان. سۋ تاپشىلىعىنا جول بەرiپ وتىرعان پروبلەمالار — سۋ قويمالارىنىڭ لاستانۋى، تەحنيكامەن جابدىقتاۋدىڭ السiزدiگi، سۋ جۇيەلەرiنiڭ ناشارلىعى دەلiنگەن وندا. جامبىل وبلىسىندا سۋ پروبلەماسىن شەشۋ iسi 10 جىلدان بەرi العا قويىلىپ كەلەدi. جىل سايىن iرi كولەمدە قارجى بولiنۋدە. مىسالعا ايتالىق، "اۋىز سۋ" باعدارلاماسى قابىلدانعان 2002 جىلدان 2007 جىلعا دەيiن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 36 ميلليارد تەڭگە بولiنگەن. بيىل وسى ماقساتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 873،07 ميلليون، جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەن 572،9 ميلليون تەڭگە ءبولiنiپ وتىر. وبلىس بويىنشا 20 سۋ قۇبىرىن جاڭارتۋ جوسپارلانعان. بiراق، بۇعان قاراماستان، بۇل وڭiردە دە جاڭا پروبلەمالار كۇن وتكەن سايىن بوي كوتەرۋدە.

جاقىندا جولىم ءتۇسiپ شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇرجار اۋدانى كوكوزەك اۋىلىندا بولعان ەدiم. بۇل اۋىلدا دا جوعارىداعىداي پروبلەمالار ورىن الىپ وتىر ەكەن. سۋ قۇبىرلارى وتكەن عاسىردىڭ 70-شi جىلدارىنان كەيiن جوندەۋ كورمەگەن. اۋىق-اۋىق سۋ توقتاپ قالاتىن بولىپتى. ونىڭ ۇستiنە بيىلعى قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان، جاۋىن سۋىمەن مولاياتىن وزەن سۋى دا تارتىلعان.

دەمەك، قازاقستاننىڭ بارلىق وڭiرiندە اۋىز سۋ تاپشىلىعى بايقالادى. ءارi كۇن وتكەن سايىن بوياۋى قالىڭداي تۇسۋدە. بiراق، ونى شەشۋدiڭ جولدارى قيىنداي باستاعان. "اۋىز سۋ" باعدارلاماسى بويىنشا iرi قارجى بولiنگەنiمەن، ول ماسەلەگە نۇكتە قويا الماي وتىر.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button