قازاقستاندا كIمدەر جاقسى ءومIر سۇرۋدە

قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولiگi، انىعىراق ايتساق، 78،7%-پايىزى، بولاشاققا سەنiممەن قارايدى. رەسپوندەنتتەردiڭ 78 پايىزى ءوز ومiرلەرiنە قاناعاتتاناتىن بولسا، 15 پايىزى الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىر. جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ 2،5 پايىزى عانا بولاشاقتى قورقىنىشپەن كۇتەدi. 2008 جىلعى ءساۋiر-مامىر ايلارىندا ەلiمiزدiڭ 14 وبلىسى مەن ەكi قالاسى — الماتى جانە استانادا "بۇركiت-مونيتورينگ" الەۋمەتتiك كومپانياسىنىڭ جۇرگiزگەن بۇقارالىق سۇراق-جاۋاپتىڭ ناتيجەسi وسىنداي كورiنەدi. بۇل الەۋمەتتiك زەرتتەۋلەردiڭ بارىسىندا 18 جاستان اسقان 3187 رەسپوندەنت قاتىسىپتى.

قازiرگi تاڭدا قازاقستان نەگiزگi ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك جانە ساياسي ينستيتۋتتارى تولىق قالىپتاسقان مەملەكەت بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن ولار ازiرگە بەلگiلi بەكەمدiككە يە بولا الماي وتىر. سوندىقتان دا ەلiمiزدەگi ورىن الىپ وتىرعان جۇيەگە ءتان ورلەۋلەر مەن قۇلدىراۋلار حالىقتىڭ كوڭiل كۇيiنە ءوز اسەرiن تيگiزۋدە.

زەرتتەۋلەر ناتيجەسi بويىنشا، الەمدiك قارجى داعدارىسى جانە وسىعان بايلانىستى تۋىنداعان قيىنشىلىقتاردىڭ اسەرi قورقىنىش دەڭگەيiنiڭ ۇلعايۋىنا اكەلiپ سوقتى. ناتيجەسiندە، جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ ۇشتەن بiر بولiگi ەلدەگi ەكونوميكالىق جاعدايعا داعدارىستىڭ الدى دەپ قاراسا، 13 پايىزى ونى داعدارىس دەپ وتىر. ال، ەندi بەستەن بiر بولiگi ەلiمiزدiڭ ەكونوميكالىق وسiمiنە سەنسە، 27 پايىزى ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلانعانىنا سەنiمدi.

تاعى بiر ايتا كەتەتiن جايت، اتالمىش شارا بارىسىندا باعا بەرۋدە قازاقتار مەن جاستار قاۋىمى وپتيميستiك كوڭiل تانىتتى.

دۇنيەجۇزiلiك داعدارىستىڭ ەلiمiزدەگi ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن قۇرىلىمدارىنا تيگiزگەن اسەرi حالىقتى مازاسىزداندىرىپ، ەڭ الدىمەن ازىق-تۇلiك باعاسى مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتiڭ قىمباتتاۋىنا اكەلiپ سوققانى بەلگiلi.

ساۋالنامانىڭ ناتيجەسi بويىنشا، مۇنداي مازاسىزدانۋلارعا قاراماستان ەكونوميكا شەڭبەرiندەگi بەرiلگەن بۇل باعا الەۋمەتتiك وڭتايلانۋ دەڭگەيiنiڭ iرگەتاسىنا اسەر ەتپەيدi.

ءوز ومiرiنە قاناعاتتانىپ وتىرعان جاۋاپ بەرۋشiلەر 78 پايىز : "تولىق قاناعاتتاناتىندار" (29،8%) جانە "جارتىلاي قاناعاتتاناتىندار" (48،1%). وپتيميستiك كوڭiل كۇيگە يە بولىپ وتىرعانداردىڭ باسىم بولiگi قازاقتار بولسا، ونىڭ iشiندە 84%-ى ءوز ومiرلەرiنە قاناعاتتانادى ەكەن (تولىق قاناعاتتاناتىندار — 36%، جارتىلاي قاناعاتتاناتىندار — 48%).

ال، ومiرiنە قاناعاتتانىپ جۇرگەن ورىس حالقى 71%-دى قۇراسا، (تولىق قاناعاتتاناتىندار — 20،3%، جارتىلاي قاناعاتتاناتىندار — 50،7%)، باسقا ەتنيكالىق توپتاردىڭ وكiلدەرiنiڭ اراسىندا — 72،9% (تولىق قاناعاتتاناتىندار — 28،6%، جارتىلاي قاناعاتتاناتىندار — 44،3%).

الەۋمەتتiك كوڭiل كۇيگە جاعىمدى باعا بەرگەن جاستار توبىنىڭ جاس ارالىعى — 18-24 (87،3%) جانە 25-34 (79،9%).

الەۋمەتتiك كوڭiل كۇيگە قاتىستى قالا مەن اۋىلدىق جەردiڭ اراسىندا ەشقانداي دا ايىرماشىلىق جوق: قالالىقتاردىڭ 80،5%-ى مەن اۋىلدىقتاردىڭ 74،6%-ى ومiرلەرiنە قاناعاتتانۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندار "تولىق قاناعاتتاناتىندار" (30،2% جانە تيiسiنشە 29،4%)، جانە "جارتىلاي قاناعاتتاناتىندار" (50،3% جانە تيiسiنشە 45،2%).

ال، الەۋمەتتiك كوڭiل كۇيدi سارالاۋدا، وبلىستار اراسىندا ايىرماشىلىق انىق بايقالادى. قاناعاتتانۋشىلىق تانىتقان جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ كوپ بولiگi اقتوبە وبلىسىندا (83،3%)، اتىراۋ وبلىسىندا (93،2%)، جامبىل وبلىسىندا (81%)، قاراعاندى وبلىسىندا (82%)، قىزىلوردا وبلىسىندا (82،8%) جانە وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا (81،3%). قاناعاتتانۋشىلىق دەڭگەيiنiڭ تومەندiگiن (وندا دا 60 پايىزدان تومەندi قۇرامايدى) — اقمولا وبلىسى (68،5%)، شىعىس قازاقستان وبلىسى (69،3%)، جانە سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ (60،9%) جاۋاپ بەرۋشiلەر كورسەتتi. قالعان وبلىستار 70-80% اراسىنان ورىن الدى.

ەكونوميكا سالاسىنا قويىلاتىن قيىن-قىستاۋ باعانىڭ تۇسىنداعى مۇنداي الەۋمەتتiك وڭتايلانۋ، بۇل قۇبىلىستاردىڭ ۋاقىتشا سيپاتى ەكەنiمەن تۇسiندiرiلەدi. بۇل جاعداي جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ باسىم كوپشiلiگi — 78،7 پايىزدىڭ بولاشاقتى وپتيميستiك قابىلداۋىمەن راستالادى. سونىمەن، بولاشاقتى "وپتيميستiك كوڭiلمەن جانە ۇمiتپەن" قابىلدايتىندار — 44%، "سابىرلى" — 34،8%. ءوزiنiڭ بولاشاعىنا ابىرجيتىندار 15% بولسا، 2،5%-ى عانا بولاشاقتى "قورقىنىشپەن جانە ۇمiتسiزدiكپەن" كۇتەدi ەكەن.

سونداي-اق، بارلىق جاس شاماسى اراسىندا وپتيميستەر باسىم جانە 55،2%-دان 35،8%-عا دەيiن تۇرلەنiپ تۇرادى. كوپ جاعدايدا بولاشاقتى جاعىمدى قابىلداۋ جاستار اراسىندا كوپتەپ كەزەدەسەدi، جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ كوپ بولiگi (55،2%) جاس شاماسى 18-24 اراسىنداعىلار وسىنداي باعا بەردi.

وبلىستار بويىنشا "وپتيميستiك" جاۋاپ بەرگەندەردiڭ كوپ پايىزى وڭتۇستiك قازاقستاندا (83،3%)، پاۆلودار وبلىسىندا (80،8%)، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا (88،5%)، قىزىلوردا وبلىسىندا (87،1%). باسقا وڭiرلەردە دە وسىعان ۇقساس جاعدايلار قالىپتاسقان. وندا دا 70 پايىزدان تومەن ەمەس.

"ۇرەي مەن سەنiمسiزدiك" كوڭiل كۇيدi اقمولا وبلىسىندا (27،7%)، شىعىس قازاقستان وبلىسىندا (22،8%)، اقتوبە وبلىسىندا (19%)، قاراعاندى وبلىسىندا (19،2%)، قوستاناي وبلىسىندا (19،4%)، اتىراۋ وبلىسىندا (18،6%) جانە سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا (18،7%) كەزدەستiرۋگە بولادى.

"قورقىنىش پەن ۇمiتسiزدiك" تانىتقاندار اتىراۋ وبلىسىندا 6،8%، ال، سقو — 7،3%-دى قۇراپ وتىر. باسقا وڭiرلەردە بۇل كورسەتكiش 3،2%-دان اسپايدى (بقو، قوستاناي وبلىسى).

سونىمەن قاتار، زەرتتەۋلەر ناتيجەسi بويىنشا حالىق اراسىندا تۇرمىستىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا جوعارى باعانىڭ بەرiلۋi بايقالادى، بۇل قازiرگi جاعدايدىڭ قاناعاتتانارلىق ەكەنiن كورسەتەدi. جاۋاپ بەرگەندەردiڭ تورتتەن بiر بولiگi (25%) ءوزiنiڭ جاعدايىنا "اۆتوكولiك نەمەسە تۇرعىن ءۇي سياقتى باعالى مۇلiكتەن باسقانىڭ بارلىعىنا اقشاسى جەتەدi"، دەپ باعا بەرەدi. جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ جارتىسىنان از عانا بولiگi، ياعني 45 پايىزى ءوز ءومiر دەڭگەيiن "اقشا ازىق-تۇلiككە جانە كيiم-كەشەككە جەتەدi، بiراق ۇزاق ۋاقىت پايدالاناتىن تاۋارلادى ساتىپ الۋ قيىنعا سوعادى" دەپ كورسەتەدi. ەلدەگi جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ جاۋابى بويىنشا، وزدەرiنە قاجەتتi زاتتىڭ بارلىعىن، ونىڭ iشiندە اۆتوكولiك پەن تۇرعىن ءۇيدi دە الۋعا جاعدايى جەتەتiن باقۋاتتى ادامدار 2،5 پايىزدى قۇرايدى.

جاۋاپ بەرگەندەردiڭ تەك 3،5 پايىزى ءوزiنiڭ ماتەريالدىق جاعدايىن تومەن دەپ ەسەپتەيدi، ياعني "اقشا تەك تاماققا عانا جەتەدi".

ومiرگە دەگەن قاناعاتتانۋشىلىققا قاتىستى باعا بەرۋدە الەۋمەتتiك جانە كاسiبي احۋالىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بايقالمايدى. دەگەنمەن، بارلىق جاقتان الىپ قاراعاندا ءوز جاعدايىنا قاناعاتپەن قارايتىندار كوپ بولىپ شىقتى. ولار 85،7 پايىزدان 75،6 پايىزعا دەيiن قۇرايدى.

اتاپ وتەتiن جاعىمدى بولمىس، بۇل ومiرگە قاناعاتتانۋشىلىعى مول جانە بولاشاقتى باعالاۋعا قاتىستى ەتنيكالىق توپتار اراسىنداعى ستاتيستيكالىق ماڭىزدى ايىرماشىلىقتىڭ جوق بولۋى ەلiمiزدەگi تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشiن ورايلى سەبەپكەر شارت بولىپ تابىلادى. تاجiريبە كورسەتكەندەي، ساياسي-الەۋمەتتiك تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەت ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ شەشiمiن تەز تابادى.

ساۋالنامانىڭ ناتيجەسi بويىنشا حالىقتىڭ الەۋمەتتiك كوڭiل كۇيi قاناعاتتانارلىق، جانە حالىق بولاشاققا وپتيميستiك كوزقاراسپەن قارايدى، دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. حالىقتىڭ قورعانسىز بولiگiندە (جۇمىسسىزدار، زەينەتكەرلەر، عىلىم، مادەنيەت جانە بiلiم سالالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi) الەۋمەتتiك جاعىمدى كوڭiل كۇي بايقالادى. ال، قازiر ورىن الىپ وتىرعان تورىققان كوڭiل كۇي، ەڭ اۋەلi، قاجەتتi كوممۋنالدىق قىزمەت پەن تاۋارلاردىڭ باعاسىنىڭ كوتەرiلۋiمەن بايلانىستى.

ايتا كەتەر جايت، حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنان ونىڭ الەۋمەتتiك تالاپتارىنىڭ دا دەڭگەيi وسەدi.

سونداي-اق، تۇڭiلگەندەردiڭ قاتارى كوپ ەمەس، ەلiمiزدەگi ازاماتتاردىڭ باسىم بولiگi مەملەكەتتiڭ ۇسىنىپ وتىرعان الەۋمەتتiك قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىنا قاناعاتتانادى. قازاقستاندىق قوعام قازiرگi تاڭداعى ەكونوميكانىڭ كەيبiر سالالارىنداعى قيىندىقتارعا وتپەلi كەزەڭ رەتiندە قارايدى.

ج. باققوندى ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button