بIرىڭعاي فورما تيIمدI مە؟

سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا جيi-جيi ايتىلعانىمەن، ءالi كۇنگە شەشiمiن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە — مەكتەپ فورماسى. جىل سايىن جازدىڭ سوڭى، كۇزدiڭ باسى – "بiرىڭعاي فورما ەنگiزەمiز" دەپ قومدانىپ-قومدانىپ قويامىز. بiراق جەلپiنiپ باستاعان اڭگiمەمiزدiڭ اياعى بiر-ەكi ايدان سوڭ سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ، جوق بولادى. كەلەسi جىلى وسى كورiنiس تاعى قايتالانادى. بۇيىرتسا بۇل پروبلەما بيىل تاعى دا قوزعالماي قالماسى انىق. وسىندايدا وي كەلەدi: مەكتەپتە قانداي كيiم كيۋ كەرەكتiگi شىندىعىندا سونشالىقتى ماڭىزدى ماسەلە مە؟

ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا بiرىڭعاي فورما كيگiزۋدi قۋاتتاپ جۇرگەندەردiڭ ەڭ اۋەلi ايتار ءۋاجi — بiرىڭعاي فورما بiلiم وشاعىندا تاربيە مەن ءتارتiپتiڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەدi. بۇل توپقا نەگiزiنەن قىرىقتىڭ قىرقاسىنان اسقان اتا-انالاردى، مۇعالiمدەردi جاتقىزۋعا بولادى. ال، بارريكادانىڭ ەكiنشi جاعىنداعىلار بۇل پiكiرگە قولدى بiر-اق سiلتەيدi. ولار نەگiزiنەن وتىزدىڭ ار جاق بەر جاعىنداعى اتا-انالار مەن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى. قاي جاقتىكi دۇرىس نەمەسە بۇرىس؟

بۇل ساۋالعا جاۋاپ تابۋ وڭاي ەمەس كورiنەدi. بiرىڭعاي فورمانى جاقتايتىنداردىڭ ايتارى وقۋشىنىڭ بiلiم ورداسىنا تاڭداعانىن كيiپ كەلۋi — ونىڭ بەتiمەن كەتۋiنە، وزگەدەن ارتىق كورiنiپ، ساندەنۋگە قۇمار بولۋ ارقىلى ونىڭ بويىندا جاستايىنان مەنمەندiك، قىزعانشاقتىق، وركوكiرەكتiك قاسيەتتەردiڭ قالىپتاسىپ، جەتiلۋiنە جاعداي تۋعىزادى.

قارسى توپ: "تاربيەگە ارنايى فورما ەمەس، ەركiن كيiم وڭدى اسەر ەتەدi" دەگەن پiكiرگە مىناداي دالەلدەر ايتادى:

ادامنىڭ تالعامىنا شەكتەۋ قويۋعا بولمايدى. بالانى بiرىڭعاي فورماعا كۇشتەپ ماجبۇرلەۋ — ونىڭ ىنتا-جiگەرiن تومەندەتiپ، سەنiمدiلiگiن شەكتەيدi. وزiندiك پiكiرi جوق، تابانسىز، تالعامسىز ادام وسىنىڭ ناتيجەسiندە قالىپتاسادى.

ەكi پiكiرمەن دە كەلiسپەۋ قيىن. الايدا كەز كەلگەن تۇجىرىم ناقتى دالەلدەرمەن نىق بەكiتiلمەيiنشە ونى قۇپتاي كەتۋ بiرجاقتىلىققا اپارارىن بiلەمiز.

وسى جەردە رەسەيلiكتەردiڭ بىلتىرعى جىلدىڭ قىركۇيەگiندە جۇرگiزگەن ساۋالناما ناتيجەسiنە كوز جۇگiرتسەك. جالپى بۇل ساۋالناماعا كورشiمiزدiڭ 44 وبلىسىنىڭ 100 ەلدi مەكەنiنiڭ 1500 تۇرعىنى قاتىسىپتى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 45 پايىزى بiرىڭعاي فورما ەنگiزiلسە جاقسى بولار ەدi دەسە، 17%-ى ءار مەكتەپتiڭ ءوز فورماسى بولعانى دۇرىس دەپتi. نەبارi 17 پايىزى مەكتەپ فورماسىنىڭ قاجەتi جوق دەسە، 21 پايىزى ناقتى جاۋاپ بەرۋگە قينالعان.

ايتقىمىز كەلگەنi وسى اۋقىمدى ساۋالناماعا قاتىسقان رەسەيلiكتەردiڭ باسىم كوپشiلiگi، اتاپ ايتقاندا 45 پايىزى "ارناۋلى مەكتەپ فورماسىن نەگە قالايسىز؟" دەگەندە: "ارنايى كيiممەن عانا بالا ءوزiن وقۋشى سەزiنiپ، مەكتەپ تارتiبiنە كوندiگەدi. ال ءتارتiپ بولعان جەردە تاربيە بار" دەپ جاۋاپ بەرگەن كورiنەدi.

بiلiم ۇياسىنا وقۋشى تەك ارنايى فورمامەن بارۋعا تيiس دەگەندi جاقتايتىنداردىڭ تاعى بiر ايتىپ جۇرگەنi — بiرىڭعاي كيiنۋ مەكتەپتەگi بiلiم ساپاسىنا يگi اسەرiن تيگiزەدi. كيiمنiڭ بiلiمگە ىقپال ەتەتiنi راس پا؟

وكiنiشكە قاراي بۇل بiزدە ءالi زەرتتەلiپ، ناقتى جاۋابى ايتىلعان ماسەلە ەمەس.

ال، بiلiم سالاسى ماماندارىنىڭ بارلىعى دەرلiك فورمانىڭ بiلiمگە زور ىقپال ەتەتiنiن ايتادى.

— قازiر بiز iسكەر، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتi جوعارى ادامدار دايىنداۋدى ماقسات ەتەمiز. وسىعان بiرىڭعاي فورمانىڭ ىقپالى جوعارى بولماق. سونىمەن قاتار، ەركiن فورما وقۋشىلار اراسىندا الەۋمەتتiك پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولادى. وسى ماسەلەنi اتا-انالار جيi ايتۋدا، — دەيدi قاراعاندى وبلىستىق بiلiم باسقارماسىنىڭ مامانى جiبەك مۇقىشەۆا.

بiر قىزىعى، وتاندىق مامان پiكiرi جوعارىدا ايتىعان ساۋالناماداعى رەسەيلiكتەر ويىمەن بiردەي شىعىپ وتىر.

بۇل باستامانى جاقتاعان رەسەيلiك 45 پايىزدىڭ تەڭ جارتىسى ەركiن فورما — وقۋشىلار اراسىندا الەۋمەتتiك تەڭسiزدiك تۋىنداتادى دەگەندi قۇپتاعان. "وزiنەن ارتىق كيiنگەن قۇربىسىن كورگەن بالا، باسقالاردىڭ الدىندا ءوزiن تومەن سەزiنiپ ساباققا دەگەن ىنتاسىن جوعالتادى. بiلiم الۋدى ەمەس، وڭاي جولمەن اقشا تابۋدى عانا ويلاپ، جات قىلىقتارعا بەيiمدەلە باستايدى" دەگەن.

بۇل جالقىنىڭ ەمەس، جالپىنىڭ پiكiرi. باي بالاسى تالعاپ كيiپ، كەدەي بالاسى بارىن بويىنا تۇتىپ كەلگەندە وقىتۋشىنىڭ دا ءار بالاعا كوزقاراسى وزگەرمەيدi دەڭiزشi. قازiر مەكتەپتەرگە بارعاندا جوعارى سىنىپ وقۋشىسى مەن جاس مۇعالiمدەردiڭ قايسى شاكiرت، قايسى ۇستاز ەكەنiن اجىراتا دا الماي قالاسىز.

بالام "نە كيگiسi كەلسە، سونى كيسiن" دەيتiن اتا-انا: "بiرىڭعاي فورما بالانىڭ ەرiك-جiگەرiن، قابiلەتiن شەكتەيدi. ءار ادامنىڭ تالعامى بولەك. وعان شەك قويۋ — ادامنىڭ وزiنە عانا ءتان ەرەكشە قاسيەتتەرiنiڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولادى. بۇل — بiلiم ساپاسىنا كەرi اسەر ەتەدi" دەيدi.

بۇل پiكiردiڭ دە مويىندايتىن تۇستارى بار سياقتى. الايدا، ەركiندiك تۋرالى ايتار بولساق، ناقتى ەركiنە سالساڭ وقۋشى اتاۋلىنىڭ باسىم كوپشiلiگiنiڭ مەكتەپكە كەلگiسi جوق ەكەنiن كوپشiلiك بiلەدi. سولاي ەكەن دەپ ەركiنە قويا بەرسەك نە بولعانى. قالاي دەگەنمەن دە ەركiن ءجۇرۋ كەرەك دەپ، قىز بالالاردىڭ كiندiگiن جارقىراتىپ، ەتەگiن شولتيتىپ، قارادومالاقتارىمىزدىڭ كوركەم فيلمنەن كورگەنiنە ەلiكتەپ، البا-جۇلبا كيiنiپ، بiلiم ورداسى سىندى قاسيەتتi ورىنعا دۋاناعا ۇقساپ كەلگەنi قانداي بولار ەكەن؟!

ارينە بiز بۇل ەكi پiكiردiڭ دۇرىس بۇرىسىن سارالاۋدى وقىرماننىڭ پاتشا كوڭiلiنە قالدىرماقپىز. تەك قوسارىمىز ءال-فارابي بابامىزدىڭ: "تاربيەسiز بەرiلگەن بiلiم — ادامزاتتىڭ قاس جاۋى" دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزi.

جوعارىدا اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس رەسەي تاجiريبەسiنەن مىسال كەلتiردiك. ونداعى جاعدايدىڭ دا بiزدەگiگە ۇقساس ەكەنiن بايقادىق.

ەندi وسى ماسەلە تۇرعىسىندا دامىعان ەلدەر تاجiريبەسi نە دەيدi ەكەن؟ عىلىم-بiلiمi بارىنشا دامىپ، بايلىعى تاسىعان وزىق مەملەكەت وقۋشىلارى قالاي كيiنەدi ەكەن؟

امەريكادا بiرىڭعاي كيiم كيگiزiپ ۇيرەتۋ بالاباقشادان باستالاتىن كورiنەدi. ال، وقۋشىنىڭ قالاي كيiنۋi مەكتەپتە قاتاڭ قاداعالانادى. ارنايى فورما تەك قانا ىڭعايلى ەمەس، سونىمەن قاتار قۇرىسپايتىن، تەز جۋىلاتىن ماتادان تiگiلەدi ەكەن. كەز كەلگەن مەكتەپتەن تىس شارالاردا دا، مىسالى، ساياحاتقا (ەكسكۋرسياعا) شىققاندا دا فورما كيۋ بۇل ەلدە ادەتكە اينالعان. بۇل مۇعالiمدەردiڭ بالالاردى قاداعالاۋىنا وتە ىڭعايلى دەپ ەسەپتەلەدi. تiپتi اق شۇلعاۋ مەن قارا ءتۇستi اياق كيiم بولۋى مiندەتتi. ال ىستىق كۇندەرi باستان كۇن وتپەۋ ءۇشiن فيزكۋلتۋرا ساباعىنا، تiپتi ۇزiلiسكە باس كيiمسiز (شلياپا، كەپكا) شىعارمايدى. مۇنداي ءتارتiپ مەملەكەتتiك مەكتەپتەردە عانا ەمەس، جەكەمەنشiك بiلiم مەكەمەلەرiندە دە قاتاڭ ساقتالادى.

ال جاپونيادا مەكتەپ فورماسى جاسوسپiرiمدەر ءۇشiن بۇگiنگi كۇنi سانگە اينالىپ وتىرعان كورiنەدi. ولار مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا دا ۇيرەنشiكتi فورما: اق بلۋزكا، كوك بۇرمەلi قىسقا بەلدەمشە (يۋبكا)، تiزەگە دەيiن كەلەتiن گولفي مەن بىلعارى تۋفلي كيەدi ەكەن. تiپتi ونداي فورمانى كيۋ مiندەتتەلمەگەن مەكتەپتەردiڭ وزiندە بۇل سانگە اينالعاندىقتان وقۋشىلار ءوز ەرiكتەرiمەن وسىنداي كيiم كيەدi ەكەن. مۇنداي كيiمدi ولار ەركiندiك، ءوز قالاۋلارىنداعى ءسان ۇلگiسi رەتiندە قابىلداعان.

ايىم سادۋاقاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button