عاينيكەن بيباتىروۆا

ول كiسiگە قاراپ وتىرىپ، قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ ادەمi، كوركەمدiگiمەن قوسا وتە قاراپايىمدىلىعىنا تاعى دا تاڭ قالاسىڭ. ەلجiرەپ تۇراتىن باۋىرمالدىعىن ايتساڭىزشى. ەلiمiزدiڭ مادەنيەتi مەن عىلىمىنا زور ەڭبەگi سiڭگەن قازاق قىزىنىڭ اپپاق ءجۇزiن تورلاعان مۇڭنىڭ سىرى كوپ كەشiكپەي-اق اشىلدى…

اۋىر قازاعا ۇشىراعان بiر جولداستارىنىڭ اسىنا قاتىسىپ، نەبiر نۇرلى كۇندەردەگi بiرگە بولعان شاقتاردى وتكەن ۋاقىتپەن ەسكە الۋدىڭ قانشالىقتى قيىن، جان اۋىرتار ءسات ەكەنiن سەزiنگەن سايىن ادام بويى اۋىر تارتىپ، كوڭiلسiزدiك بيلەيتiن پەنداۋي كوڭiل-كۇيiن بiز دە تەرەڭ تۇسiندiك. تۇسiندiك تە كەشiرiم سۇراپ، مۇمكiن بولسا كەلەسi كۇنگە كەلۋدi وتiنە سۇراپ ەدiك، ول كiسi: "قايتا سەنiمەن اڭگiمەدەن كەيiن سەرپiلەتiن سياقتىمىن" – دەدi، بولماشى جىميىپ. قازاق قوعامىنا ەلەۋلi ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن قايراتكەرi، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi عالىمدار ءۇيiنiڭ ديرەكتورى عاينيكەن ايدارحانقىزىمەن اڭگiمە وسىلاي ءوربiدi… اڭگiمەلەسكەن سايىن ءوزiمiز سىرتتاي قايراتتى دا جiگەرلi، بiربەتكەي iسكەر قازاق قىزى دەپ قابىلدايتىن وسى بiر سۇلۋ دا كەربەز ايەلدiڭ جاراتىلىسى تىم نازiك، ساعىنىش پەن مۇڭعا، قۋانىش پەن قايعىعا قابىرعاسى قايىساتىن قاراپايىم عانا پەندە ەكەنi ودان سايىن ىنتىقتىرا تۇسكەندەي.

ءسوز باسى

– بiزدiڭ قازاق وزiندiك پەداگوگيكاسى، ءپالسافاسى، ەتنوتاربيەسi ەرەكشە حالىق قوي، – دەپ باستادى اپاي اڭگiمەسiن. – مەن مۇنى جاڭالىق اشتىم دەپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بۇل پiكiرiم كەز كەلگەن تازا قازاقي ۇردiسپەن تiرلiك كەشiپ كەلە جاتقان ءاربiر وتباسىنداعى تاربيەدەن كورiنەتiن كورiنiس. اسiرەسە، انا سۇتiمەن دارىعان جاقسى بiر قاسيەتiمiزدiڭ بiرi مەيiرiمدiلiك، باۋىرمالدىق قوي. ءوز باسىم وسى بiر قاسيەتi ءۇشiن حالقىمدى، ەلiمدi شەكسiز جاقسى كورەمiن. تالاي قىرعىن-سۇرگiننەن، تاعدىر-تالايىنان امان الىپ كەلە جاتقان دا وسى قاسيەتiمiز.

مەن قازاقتىڭ كوپبالالى قاراپايىم عانا وتباسىندا دۇنيەگە كەلiپپiن. اكە شەشەمنiڭ تۇڭعىشى بولدىم. ال قازاق وتباسىندا تۇڭعىشتىڭ جاۋاپكەرشiلiگi، جۇگi وتە اۋىر ەكەنi ايان. قازiر عوي "تۇڭعىش" دەگەندەرiڭiز – جالقاۋ، ەركە شولجاڭ. بiزدiڭ زامانداستار، ارتىنان ەرگەن كوشتiڭ ءبارiن قۇتتى ورنىنا قوندىرعانشا، سول ءوزiڭنiڭ سوڭىڭنان ەرگەن كوشتiڭ قايدا، قالاي ورنالاسۋىنا اكە-شەشەدەن گورi بiز جاۋاپتى بولىپ وسكەنiمiزدi مەنiڭ تۇستاستارىمنىڭ كەز كەلگەنi مويىندايدى. بiز – مەيiرiمدi ۇرپاقپىز! ءوز باۋىرلارىنا ەرەكشە قارىم-قاتىناسپەن قاراپ، تاربيەسiنە الاڭداعان جاۋاپتى ۇرپاقپىز! جۇرەگiندەگi مەيiرiم جۇزiنە شىعىپ تۇرعان يماندى ۇرپاقپىز! بiز – قوعامدىق جۇمىستاعى قاتاڭ ءتارتiپتi وتباسىنداعى قاتال تاربيەمەن ۇشتاستىرا قابىلداعان ۇرپاقپىز!

بۇگiنگi اس مەنi قاتتى تولقىتتى. جۇرەكتەگi ساعىنىشتى قوزعاعان، قاندى تولقىتقان بiر كۇن بولدى. وزiمنەن كەيiنگi سiڭiلiم كۇيەۋiنەن كەيiن قىرشىنداي بالاسىنان ايىرىلىپ قالىپ ەدi، كەزەكتەن تىس دەمالىس الىپ سوندا بارۋعا، قاسىندا بولىپ ابدەن ماۋقىمدى باسىپ كەلۋگە كەتiپ بارامىن.

قازاق – دانىشپان حالىق قوي، "قايعى قايعىنى قوزعايدى" دەگەندi قالاي تاپ باسىپ ايتقان دەسەڭشi!

قازاقتىڭ ءتالIم-تاربيەسI ەشكIمگە ۇقسامايدى

سىناپتاي سىرعاناپ ءوتiپ جاتقان ۋاقىت ەمەس پە "جاستىقتىڭ مiنiپ تۇلپارىن" دەپ جۇرگەندە بiر كۇنi زەينەتكەر بولا قالدىق. ءار ۋاقىتتىڭ وزiندiك ادەمiلiگi، وزiندiك قىزىعى بار. ەگەر ورنىڭدى دۇرىس تاپساڭ، ويىڭدى اشىق ايتىپ، ءوزiڭدi لايىقتى ۇستاي بiلسەڭ قىزمەتتەن دە، ومiردەن دە سىيسىز وتپەيسiڭ، ەشكiمنەن كەم بولمايسىڭ.

مەنiڭ ەڭ ۇلكەن باقىتىم – ەكi عاسىردىڭ دا كۋاسi بولعانىم. حح عاسىردا ءوسiپ-ءونiپ، توعىز جىل كومسومولدا، ودان قالعان عۇمىرىمنىڭ ءبارiن پارتيالىق، قوعامدىق جۇمىستاردا بولدىم. سوندىقتان دا حح عاسىردى ماقتان ەتەمiن دە، ححI عاسىرعا راحمەت ايتامىن. سويتەمiن دە، ەكi عاسىردىڭ كۋاسi بولۋدى ماڭدايىما جازعان تاعدىرىما مىڭ شۇكiر، ءتاۋبا دەيمiن. ەتكەن ەڭبەگiمiز دە جوق ەمەس. ونىڭ باعاسىن، ارينە، ەل بەرەدi. بiز قوعام الدىنداعى مiندەتiمiزدi اتقارا بiلدiك، سول قىزمەت ارقىلى حالقىمىزعا پەرزەنتتiك بورىشىمىزدى اقتادىق دەسەم، ابدەن بولادى. ويتكەنi، جەتپiستەن اسقان شاعىمدا الدە دە سول حالىقتىڭ جوعىن جوقتاپ، بارىن تۇگەندەپ وتىرعان جايىم بار.

ال سول ەكi عاسىردا ەكi قوعام بولدى عوي. ءوز باسىم، "ويباي، پارتيا مىناداي ەدi، كومسومول مۇنداي بولعان" دەگەن پiكiردi جيi قۇلاعىم شالادى، بiراق مەن كەلiسپەيمiن. مۇقان تولەباەۆ وگiز اربامەن پيانينو اپارىپ، "بiرجان-سارانى" جازعان كiشكەنتاي عانا اۋىلدا تۋىپپىن. جەتiسۋدىڭ جەتi وزەنiنiڭ بiرi – لەپسiنiڭ بويىندا. "كوكجيە" دەگەن اۋىل، وسى وزەن بويى قالىڭ توعاي. جيدەلi توعاي بولاتىن. بالالىق شاعىمىز سوعىس جىلدارىندا، ياعني تارشىلىق پەن جوقشىلىقتان قاشىپ قۇتىلا المايتىن كەزەڭدە ءوتتi. كۇنi بويى جيدە تەرەمiز، ەتەگiمiزگە تولتىرىپ اكەلگەن جيدەنi انامىز مارقۇم بiرەسە سۋعا قايناتىپ، كەپتiرiپ قاق جاسايدى، جارتىسىن ساعىز عىپ شاينايمىز. قۇمنىڭ iشiندە كiشكەنتاي عانا تايىمىزعا مiنiپ، مال باعىپ، تiرلiك ەتتiك.

اكەم ايدارحان مەن شەشەم اجارحان اۋىل سىيلاعان، قادiرلi كiسiلەر بولدى. سوعىسقا بارمادى، ويتكەنi سوعىس باستالعاندا ەلدەگi ەركەككiندiك اسكەرگە الىنىپ جاتقاندا "سەن كوممۋنيسسiڭ، ەلدiڭ تىنىشتىعىن ساقتا، باس-كوز بول" دەگەن تاپسىرما العان بiراز ازامات ميليتسيا فورماسىن كيiپ، اۋىل-ايماقتا ەڭبەكتi ۇيىمداستىرۋعا قالعان عوي. سودان ميليتسيانىڭ قىزى، بالالارى بولدىق تا، تاربيە دە، تالاپ تا قاتال بولدى. ونىڭ ۇستiنە انام كورگەندi، كوكiرەگi وياۋ، شالا ساۋاتتى كiسi بولسا دا، بiزدi مۇمكiندiگiنشە بiلiمگە باۋلۋدى ەرتە ماقسات ەتكەن جان ەدi. "قىز جiبەك"، "قامار سۇلۋ"، "قوبىلاندى باتىر" سياقتى ەتنوتاريحي جىرلاردى ۇنەمi وقىپ بەرەتiن. وقىعانداعى ماقامى، اۋەزدi ءۇنi كەرەمەت بولعانى سونشا، ءالi كۇنگە قۇلاعىمنىڭ تۇبiنەن سول بiر اياۋلى قارلىعىڭقى ءۇن كەتپەيدi… ال، اكەم وتە مادەنيەتتi، پاراساتتى كiسi بولدى. "ۇلكەن كiسiلەردiڭ الدىنان كەسەكولدەنەڭ وتپە، تانىساڭ دا تانىماساڭ دا، امانداس، سۇراسا ءجونiڭدi ايت" دەپ وتىراتىن-دى. قازاقتىڭ ەشكiمگە ۇقسامايتىن ەتنوپەداگوگيكاسىن قاتاڭ ۇستانۋشى ەدi. ودان بەرi تالاي ەل ارالاپ، جۇرتپەن ارالاسىپ كەلە جاتسام دا، ءدال سونداي تاربيە جەلiسiن ەشكiمنەن كورمەدiم دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

قوناەۆ ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتI عوي

سونىمەن، وتباسىنداعى ءتالiم-تاربيە، iلiمگەو بiلiمگە دەگەن قۇشتارلىق اۋىلدا قالۋعا مۇرشا بەرمەدi. ونىڭ ۇستiنە ءوزiم دە ەتi تiرi، پىسىقاي بولسام كەرەك. اۋىلدا، اۋداندا كومسومول جۇمىسىن اتقارىپ جۇرگەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتiم ورتالىقتان بiر-اق شىعاردى. كوك تiرەپ تۇرعان كوكە جوق، شيەتتەي بالا-شاعا، اكە-شەشەدە قاۋقار جوق. وسىنىڭ ءبارiن ويلاي كەلە، جوق، تiرشiلiكتi باستاۋ كەرەك، باستاۋ ءۇشiن بiلiم كەرەك ەكەنiن iشتەي تۇيسiندiك تە، اۋىلدان اتتانىپ كەتە باردىق قوي.

قويشى، ايتەۋiر، ساتىلاپ-ساتىلاپ ءجۇرiپ، ەلiمiزدiڭ بiر تۋار پەرزەنتi ديمەكەڭنiڭ الدىنان بiر-اق شىقتىق. ول تۇستا قىز-كەلiنشەكتەردiڭ بيلiككە ارالاسپاعان كەزi. اقمولادا فاريدا حاميتوۆا دەگەن حاتشىنى عانا ەستيمiن.

ء"وزiڭدi كومسومولدان جاقسى بiلەمiن، مەنiڭشە سەنەن ۇلكەن قوعام قايراتكەرi شىعادى" دەپ، جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنە حاتشىلىققا بەكiتتi دە جiبەردi. قابىلداۋىنا ماسكەۋدە ورتالىق كوميتەت جانىنداعى اكادەميادا وقىپ جۇرگەن جەرiمنەن شاقىرىلدىم. كەڭ ، جارىق كابينەتiنiڭ انا باسى مەن مىنا باسىنا جەتۋ قانداي قيىن ەدi، ونىڭ ۇستiنە ەسiكتەن تورگە دەيiن ۇندەمەي ءجۇرۋ تاعى ىڭعايسىز. ءوزiم ءناپ-نازiك، اياقتا بiز وكشە تۋفلي. ساسقانىمنان، "ديماش احمەت ۇلى، كابينەتiڭiز قانداي ۇلكەن، سiزگە جەتە الار ەمەسپiن"، – دەپپiن. ونداي قاراپايىم، كiشiپەيiل، ونداي پاراساتتى ادامدى ءوز باسىم كورمەدiم. سوندا ورنىنان كۇلiمسiرەپ تۇرىپ ماعان قارسى ءجۇردi. "مەن وندا ستاتەنين جولداسقا ايتايىن (iس جۇرگiزۋشiسi بولعان)، گاليا بيباتىروۆاعا مەنiڭ كابينەتiم ۇنامادى، نە كiشiرەيت، نە باسقاشا جاسا دەيiن"، – دەپ كۇلدi. تولقىپ، ابىرجىپ كەلە جاتقانىمنىڭ ءبارi ۇمىتىلدى. " ۇلى ادامدار وتە قاراپايىم بولادى" دەگەنگە قالاي سەنبەسسiڭ!

ودان كەيiن دە تالاي رەت كەزدەستiك، كەزدەسكەن سايىن "كومسومولكام مەنiڭ" دەپ ارقامنان قاعىپ قوياتىن. ەلۋگە تولعان كەزiمدە عوي، "ديماش احمەت ۇلى، قاشانعى كومسومول بولىپ جۇرە بەرەمiن، ەلۋگە كەلدiم عوي"، دەدiم. سوندا اشىلا بiر كۇلiپ، باياعى ءوزiنiڭ " سەن ءالi وسەتiن بالاسىڭ" دەگەنiن ەسiنە الىپ، تالاي رەت ۇسىنىس جاساسا دا، جامبىل وبلىسىنىڭ وبكوم سەكرەتارى بەكتۇرعانوۆتىڭ: "ويباي، ونداي يدەولوگ قايدان تابامىن" دەپ جiبەرمەي قويعانىن ايتتى. باسقالاردىڭ ەڭبەگiن جوققا شىعارىپ، داتتامايمىن، قوعامدا اركiمنiڭ ءوز ورنى، ءوز ءتورi بار، ارينە. دەگەنمەن، ول كiسiدەي قازاققا ەڭبەگi سiڭگەن قايراتكەردi كەزدەستiرمەدiم. وسى جاسىما دەيiن كورمەدiم، بiراق قازاق دەگەن ۇلى حالىق قوي، مۇمكiن بiر زامانداردا تۋىلار. بiراق حح عاسىردا مەن بiلەتiن قوناەۆتاي قازاق جوق! شىنىن ايتۋ كەرەك، تازا پاتريوت، ەلiن، جەرiن شەكسiز سۇيگەن، بۇكiل سانا-سەزiمiن، اقىل-پاراساتىن اياماعان ۇلى كەمەڭگەر، قايراتكەر ەكەنiن iشتەي ءبارiمiز دە مويىندايمىز.

سول وتىرعاننان وبكوم حاتشىسى بولىپ تابانى كۇرەكتەي ون ءۇش جىل وتىردىم. جەتiسۋدا تۋىپ وسكەنiم بولماسا، جامبىل وبلىسى ماعان وتە ىستىق بولاتىنى دا سودان شىعار. ەلiمدە قازiر ەت جاقىننان ەشكiم قالمادى دەسەم دە بولادى. بiراق اكەم اتىندا كوشە بار، سول كوشەنiڭ تۇرعىندارى ءۇشiن جىلدا بارىپ، سىي-سياپات جاساپ، قۇران باعىشتاپ قايتامىن. ەل iشi بەرەكە عوي، بارىن داستارقانعا سالىپ جايىلا كۇتiپ جاتادى. ايتەۋiر اكەم مارقۇمنىڭ ارۋاعى ريزا بولسا ەكەن دەپ مەن دە بارىمدى ارقالاپ، ءار ۇيگە سىيلىق جاسايمىن. ولارعا بiر عانا بۇيىمتاي ايتىپ كەتەمiن، اكەم اتىنداعى كوشە تازا بولسا ەكەن، كۇل-قوقىسقا باتپاسا ەكەن دەگەندi قايتا-قايتا ايتا بەرگiم كەلەدi… ال جامبىل وبلىسى جانىما جاقىنىراق، وسى وڭiردە ءوستiم، جەتiلدiم، قىزمەتتە توسەلدiم، تاجiريبە جينادىم. ادالدىقتان اتتاعان جوقپىن، ەشكiمگە جاساعان قياناتىم دا جوق. كەڭەس ءداۋiرiنiڭ داۋiرلەپ تۇرعان كەزi، مەن دە داۋiرلەدiم. سول زامانداردا دۇنيەگە كەلگەن عاينيكەندەردiڭ سانى وننان اسادى، الدى تۇرمىسقا شىعىپ تا ۇلگەردi. جاقسىلىقتارىنان ءالi كۇنگە دەيiن قالمايمىن، حابار جەتسە بارۋعا، باتامدى بەرۋگە، ايانبايمىن. قوناقجايلىلىعىنا كوڭiلiم دە، كوزiم دە تويىپ قايتامىن…

بۇگiندە ەل قوعام قايراتكەرi، مەملەكەت قايراتكەرi دەپ قابىلداپ جاتسا، ول دا قوناەۆتاي ەل باسشىسىنىڭ ارقاسى دەر ەدiم. بiراق، كەدەرگiلەرگە قاراماي، ەلiنiڭ مادەنيەتiن، ەكونوميكاسى، عىلىم بiلiمiن جەتiلدiرۋدە، كادر دايىنداۋدا ول كiسiدەي كورەگەن، تالعامى مەن تالابى كۇشتi قايراتكەرلەر از اۋ، از.

ميحايل ەسەناليەۆ، وزبەكالI جانIبەكتەر ناعىز ازاماتتار ەدI.

ەلiمiزدiڭ تاريحىنا، مادەني تاريحىنا ۇڭiلەر بولسام، ديمەكەڭدەي ادال قىزمەت ەتكەن تاعى بiر تۇلعالاردىڭ كەلبەتi سانادا كولبەڭدەرi ءسوزسiز. اسiرەسە، قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇرالارى، تاريحي ەسكەرتكiشتەرi، مادەني وشاقتارى – تەاترلار تۋرالى اڭگiمە بولا قالسا، وسى بiر قوس ازاماتتىڭ ەسiمدەرi ەسكە ورالادى. حالقىمىزدىڭ العىر پەرزەنتi، العاشقى كومسومول عاني مۇراتباەۆتىڭ ەسكەرتكiشiن جاساتقان دا، اتىن تاريحقا قايتا جاڭعىرتا الىپ كەلگەن ازامات تا وسى – وزبەكالi. قانى قازاق بولىپ قايناعان جان. شىنىن ايتۋ كەرەك، ەلiمiزدiڭ وڭتۇستiك ايماعى قانشىل، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرiن، ادەت-عۇرپىن تەرەڭ سەزiنەتiن، سانادا ۇنەمi جاڭعىرتىپ وتىراتىن ولكە. وڭتۇستiك انداي- مىنداي دەگەندi جيi ايتامىز، قازەكەڭ بiرiن بiرi جامانداماسا iشi جارىلىپ كەتۋi ابدەن مۇمكiن. جاقسىلىق جاعىمىزدى ايتىپ قانشا ماقتانساق تا، وسىنداي كەمشiن تۇستارىمىز دا جەتەرلiك.

ۇنەمi وي ۇستiندە، قولىنان قالامسابى تۇسپەيتiن. سىرت كوزگە سۋىق، سۇستى، قاتال كورiنگەنiمەن، جان دۇنيەسi وتە نازiك جاراتىلعان ازامات ەدi. تاعدىرىما ريزا بولاتىنىم، قازاقتىڭ ماڭدايىنا باق بولىپ تۋىلعان وسىنداي جۇلدىزدى ازاماتتارىمەن قىزمەتتەس بولعانىم. ەسەناليەۆ تە، جانiبەكوۆ تە ورتا بويلى بولعانىمەن، ويى، سانا-سەزiمi اسا جوعارى، جاراتىلىسى بولەك ەدi. رەسەيدە تۋىپ-وسسە دە، قانىنا تارتىپ تۋعان ميحايل دارىندى، قابiلەتتi، ساۋاتتى، ال وزبەكالi سونىسىمەن قوسا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتi ەرەكشە باسشى بولدى. ايتقانىنان قايتپايتىن، بiربەتكەي، وجەت. ناۋرىز مەرەكەسiن تiرiلتۋ ءۇشiن قانشاما ەسiكتەن بەتi قايتسا دا، دiني ۇعىمداعى مەيرام دەگەن سانسىز قارسىلىقتارعا توتەپ بەرۋ تەك وزبەكالiنiڭ عانا قولىنان كەلەتiن تiرلiك. ورتالىق كوميتەتكە جازىپ ءجۇرiپ، ايتەۋiر قازاق كۇنتiزبەسiنە ەنگiزiپ كەتتi، جارىقتىق! ال، قازiرگi قوستاناي وبلىسى، بۇرىنعى تورعايعا سiڭiرگەن ەڭبەگi، توككەن تەرi اۋىزبەن ايتىپ جەتكiزە المايتىن تiرلiك. سول وڭiردە ومiرگە كەلگەن تۇڭعىش مۋزىكا تەاترى، ءان-بي انسامبلدەرi، ونداعى ۇلتتىق بوياۋعا تۇنىپ تۇرعان ۇلتتىق كيiمدەر، اشەكەيلەردi بىلاي قويعاندا، تاريحي مۇراجايلاردىڭ قايتا جابدىقتالىپ، جاڭارۋى، جاساعان باعا جەتپەس ەڭبەگi ءالi كۇنگە ەل ەسiندە. كوزi تiرi سول كەزدەگi وبلىس باسشىلارى كەزدەسكەن سايىن ونىڭ تالاپشىلدىعىن، تالعامپازدىعىن جىر عىپ ايتادى. تiپتi قولىنا قازىق-بالعاسىن ۇستاپ، جەردi قادامداپ ولشەپ، قاي جەردە تەاتر ءۇيi، قاي جەردە باق وتىرعىزىلۋى كەرەكتiگiنە دەيiن بەلگiلەپ ءوزiنiڭ ءجۇرۋi قازiرگi كرەسلودا وتىرىپ، تەلەفونمەن شارۋا شەشەتiن باسشىلارعا ۇلگi-ونەگە دەر ەدiم. وندايلار شارۋانى شەشسە جاقسى عوي، بiرi-بiرiنە سiلتەپ، كiسiنi تاۋسىلمايتىن اۋرەگە سالادى ەمەس پە؟! سولار وسىنداي ازاماتتاردىڭ تiرلiگiنەن ءتالiم السا، بۇگiنگiدەي مولشىلىق زاماندا نەنi بولسا دا جارىپ شىعۋعا بولار ەدi. بiراق… قايدان بولسىن، اركiم ءوز باسىن كۇيتتەگەن، قارنىنىڭ تويعانىن عانا ويلايتىن زامانعا تاپ بولدىق قوي. "قازاقرەستاۆرا¬تسيا" دەگەن ۇيىم اشىپ، قالاي بولسا سولاي جۇمىس iستەپ كەلگەن، ابدەن توزىعى جەتكەن مۇراجايلار مەن كiتاپحانالارعا ءوز قولىنان جان بiتiرiپ ەدi. كiم نە دەسە دە، سونى كورگەن، ازاماتتىڭ ماڭداي تەر، ەڭبەگiن كورگەن بiز، مiنە، تiرiمiز، سوندىقتان ونى ايتۋ پارىزىمىز. وراسان سول ەڭبەكتiڭ اتاعىنا جارماسىپ جۇرگەندەر دە كوپ، بiراق تازا ەڭبەك وزبەكالiنiكi دەر ەدiم. سويتكەن، قازاق مادەني تاريحىنا وراسان زور ەڭبەك سiڭiرگەن وزەكەڭدەردiڭ اتى ايتىلا بەرمەيتiنi، مەرەيتويلارى ءۇنسiز عانا وتكەنi تاريحىمىزعا قارا كۇيە جاعۋ ەكەنiن بۇگiندەرi ەشكiم ساناسىنا سىيعىزا الماي كەلەدi…

قايران، عابەڭدەر…

وسى بiر كەزەڭدە، اسiرەسە، جامبىل وبلىسىندا جۇرگەندە قازاقتىڭ تالاي سىيلى ازاماتتارىمەن دامدەس، تاباقتاس بولدىم. ولاردىڭ iشiندە سۋرەتشi، ونەر، قوعام قايراتكەرلەرi، اقىن-جازۋشىلارمەن دە ەتەنە ارالاستىم. ويتكەنi، سول تۇستاردا جامبىلدا اتاقتى "الاتاۋ" تريوسىنىڭ دۇرiلدەپ تۇرعان كەزi. مەن قىزمەتكە كەلگەندە كيiمدەرi دە، مەكەمەلەرi دە جۇپىنى عانا توپ ەكەن. وسى كۇنi اتاعى جەر جارىپ تۇرعان التىنبەكتi شاقىرىپ، جاڭادان عانا وتباسىن قۇرعان كەزi ەكەن، وبلىس ورتالىعىنان ەكi بولمەلi پاتەر بەرگiزiپ، وسى انسامبلگە جەتەكشi ەتiپ قويدىم. العاشىندا جەتەكشi بولعىسى كەلمەي، بiراز قيقاڭداپ جۇرگەن، ول كەزدە پاتەر ماسەلەسiنiڭ كۇيiپ تۇرعان كەزi، سودان تەز كەلiستi. ول انسامبلمەن شەت ەلدەردiڭ بiرازىندا بولدىق. سوندا قازاقستانداي الىپ ەلدiڭ كiشكەنتاي عانا بiر وبلىسىندا وسىنداي تالانتتى، قابiلەتتi، دارىندى انشiلەر بار ەكەنiنە قايران قالىپ، قول سوقپاعان ەل جوق شىعار. شiركiن، ونەر ادامدارىمەن قىزمەتتەس بولعان، ارالاس- قۇرالاس بولعان قانداي قىزىق، كوڭiلدi.

اسiرەسە، عابەڭنiڭ ( عابيت مۇسiرەپوۆتىڭ) "عاينيكەش، مويىنقۇمعا قاراقۇيرىق كەلدi مە؟" دەپ تەلەفون شالاتىنى، سودان ءسان-سالتاناتىمەن كەلiپ، دەم الىپ، سەرۋەن قۇرىپ قايتاتىن كەزدەرi ءالi كۇنگە ۇمتىلمايدى. سوڭعى كەزدەرi جانارى تالىپ، كوزi ونشاكورمەي ءجۇردi. سوعان قاراماي ول كiسiگە شاي قۇياتىن كەلiنشەكتiڭ دە ادەمi بولعانىن قاراستىرامىز. ايتپەسە، اشۋلانىپ كەتiپ قالۋى مۇمكiن. كەزەكتi ساپارىندا ادەمi بiر كەش ۇيىمداستىرىلدى، مويىنقۇمنىڭ كەربەز بيشiلەرi بي بيلەپ، انشiلەرi تاڭعا دەيiن ءان سالدى. سوندا: "اي، عاينيكەش، وسىنداي بiرiنەن بiرi وتكەن سۇلۋلاردى قايدان جيناعانسىڭ؟"، – دەدi. "ويباي، عابە، كوزiم كورمەيدi دەيسiز، الىستان ولاردىڭ سۇلۋ ەكەنiن قايدان بiلiپ قويدىڭىز؟" دەپ ءازiل-شىنى ارالاس قالجىڭدايمىن عوي. "سۇلۋلىقتى كورۋ ءۇشiن كوز ەمەس، تۇيسiك كەرەك قوي"، – دەدi ول كiسi اعىنان جارىلىپ. – الىستان كورمەسەم دە، ولاردىڭ مىڭ بۇرالىپ، مىنا بiر اۋەنگە ەلiتiپ، ەلجiرەپ بيلەپ جۇرگەنiن سەزiپ وتىرمىن". جانارىنا كەلiپ قالعان ءموپ-ءمولدiر تامشىلار اپپاق ءجۇزiن جۋىپ كەتكەنi. ءوز حالقىنىڭ ونەرiن، بيi مەن كۇيiن شەكسiز سۇيگەن، ادامنىڭ جانى ەلجiرەپ تىڭداعانى قانداي عاجاپ! موينىن بولماشى عانا بۇرىپ، ماڭايىنا كوز تاستاۋى وزiنە كەرەمەت جاراسۋشى ەدi. اپپاق قول ورامالىنان ادەمi بiر ءاتiردiڭ يiسi تاناۋ جارىپ، قالتاسىنان الىپ قايتا-قايتا جانارىن سۇرتكiلەيدi. قانداي تاكاپپار، كەربەز، كەلiستi كiسi دەسەڭiزشi! ءۇستi-باسى مۇنتازداي تاپ-تازا، شالبارىنىڭ قىرى ۇزاق تۇرۋ ءۇشiن ودەكولونمەن ۇتiكتەتەدi ەكەن. نە دەگەن سەرiلiك دەسەڭشi!؟ الدەنەگە اسەرلەنگەن كەزiندە كوزiنە كادiمگiدەي ءمولت-ءمولت ەتiپ جاس كەلەتiن. نە دەگەن نازiكتiك، تازالىق، سۇلۋلىق دەپ تاڭ قالۋشى ەدiك. تۋعان حالقىنىڭ ادەبيەتiنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ قانا قويماي، ونى جانىمەن ءسۇيۋi، قۇشتار بولۋى، ونەرiنە ەلجiرەپ، كوزiنە جاس الۋى قانداي توسىن قۇبىلىس، كورiنiس. وسىنداي ۇلى ادامدارى بار، ادەبيەتiنە، ونەرiنە جانى اشيتىن، جۇرەگi اۋىراتىن قايراتكەرلەرi بولعان، ءالi دە بار حالقىمىز بiر كەزدەرi عالىمدار ءۇيiن قۇرتىپ جiبەرۋدi، قالتالىلارعا ساتىپ جiبەرۋدi دە ويلاستىرعانىن ويلاسام، توبە شاشىم تiك تۇرادى.

پارتيا قىزمەتiنەن كەيiن "ۋھ" دەپ بiر دەم الۋدى ويلاپ جۇرگەنiمدە، وسى عالىمدار ۇيiنە قىزمەتكە شاقىرىلدىم. تالاسقا ءتۇسiپ، كوكپارداي ارى تارت تا بەرi تارت بولىپ تۇرعان كەزi، قىپ-قىزىل تارتىسقا كەلiپ ءتۇستiم. مەنiڭ الدىمدا سۇلتانعازين ديرەكتور بولعان. بۇل 24 اقپان 1991جىل بولاتىن. العاشقى جىلدارى اياقتان تiك تۇرىپ كەتۋ وڭاي بولمادى. بيۋدجەتتەن بولiنگەن شامالى قارجىسىمەن قابىلداپ الدىم، بiراق ابدەن توزىعى جەتكەن عيمارات، سىقىرلاعان ەدەن، ەسiك-تەرەزەلەر…ونىڭ ءبارiن رەتكە كەلتiرiپ، ەندi جۇمىس باستاي بەرگەندە نارىق كەلدi… ء"وز كۇندەرiڭدi وزدەرiڭ كورiڭدەردiڭ" قۇربانىنا اينالدىق تا كەتتiك. بەس قاباتتى ۇلكەن عيماراتتىڭ ۇلكەن، كiشi زالى، جوعارىدا قىستىق باعى تاعى بار. قاراجات جوق، سونداي كەرەمەت ۇلكەن عيماراتتى ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوققان كەزدە، وسى السiزدiگiمiزدi پايدالانىپ الدەبiر قالتالى بiرەۋلەر ساتىپ الۋعا ۇمتىلىپ جاتتى. بارماعان ەسiك پەن تەسiك قالمادى دەسەم بولادى. ديمەكەڭنiڭ كوزi عوي، قازاقتىڭ اكادەميكتەرi، عالىمدارى بار، نەگە عالىمدار ءۇيi بولماۋى كەرەك؟ قاي مەملەكەتكە بارساڭىز دا دەلەگاتسيانىڭ مiندەتتi تۇردە عالىمدار ۇيiنە باس سۇعۋدان باستايدى. "قۇداي-اۋ، ول جەردە ساتباەۆتان باستاپ نەبiر قازاقتىڭ زيالىلارىنىڭ iزi جاتىر، ارۋاقتان قورىقساق نەتتi" دەيمiن عوي باياعى. ءومiرi ەستiمەگەن نەبiر عايبات سوزدەردi دە ەستiدiم. بiر مينيستر سiڭiلiمنiڭ: "اپاي، پريچەم زدەس ارۋاكي، پروداديم، تام بۋدۋت رەسپۋبليكانسكي فينانسوۆىي تسەنتر"، – دەگەن سوزiنەن سوڭ جۇرەگiم توقتاپ قالا جازدادى. مەن دە قاتتى كەتتiم، سول ايقاستىڭ سوڭى عالىمدار ءۇيiنiڭ امان قالۋىمەن شەشiلدi. سودان بەرi دە ون جەتi جىل بولىپتى، دەمالىسقا كەتكiم-اق كەلەدi. بiراق سونشاما كۇرەستەن قالعان جەر، كوڭiلگە قيماس، كوزگە ىستىق، ايتەۋiر بiلەكتە كۇش، جۇرەكتە قان ءجۇرiپ تۇرعاندا ەلدiڭ بiر جاعىنا ىقتاسىن بولىپ وتىرعان جايىمىز بار.

ءيا، ارينە، عالىمدار ءۇيi كەرەك! قانشاما ادەبيەت، ونەر قايراتكەرلەرi كەشەگi نارىقتىڭ القىمنان الىپ تۇرعان كۇندەرiنiڭ وزiندە ءوز وقىرماندارىمەن، تىڭداۋشىلارىمەن وسى بiر عيماراتتا باس قوسىپ تۇردى. نەبiر شىعارماشىلىق كەشتەر مەن جىلى جۇزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. ءالi كۇنگە حالىقتىڭ يگiلiگiنە اينالىپ وتىرعان بۇل وتاۋ كەشەگi ومiردەن وتكەن ۇلىلاردىڭ تۇياعى – بۇگiنگi ارداقتى ارداگەرلەرiمiزدiڭ جيi كەزدەسiپ، سۇحبات قۇراتىن بiردەن بiر ۇلىق ورىن دەسە دە سىيىمدى.

ال وسى اسەم دە سالتاناتتى عيماراتتىڭ شاشاۋىنا شاڭ جۋىتپاي، بەرەكەسiن كiرگiزiپ وتىرعان قازاقتىڭ ماڭدايى جارقىراعان عاينيكەندەي اسىل قىزى دەسەك تە ورىندى ماقتاۋ بولارى ءسوزسiز.

حالقىمىزدىڭ ارداگەر ارۋلارىنىڭ كوش باسىندا كەلە جاتقان قاراپايىم دا باۋىرمال باسشىنىڭ جۇزiنە سۇيسiنە قاراپ، وتباسىنا، وزiنە iشتەي ۇزاق عۇمىر تiلەپ قوشتاستىق.

اڭگiمەلەسكەن تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button