مايلىقوجا تۇلعاسى

مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى سۇلۋ سىردىڭ ساعاسىندا، قازiرگi وتىرار اۋدانىنا قاراستى قوجاتوعاي قاراكول قوي ساۆحوزىندا 1835 جىلى تۋىلىپ، 1898-جىلى 33 جاسقا شىققاندا قازiرگi ورداباسى اۋدانىنىڭ بادام اۋىلدىق اكiمiنە قاراستى اقبۇلاق ەلدiمەكەنiندە ومiردەن وزعان. 14 جاسىندا اكەسiنەن ايىرىلعان اقىن تاعدىر تاۋقىمەتiن كوپ كورiپ، تەرمە-تولعاۋلار شىعارىپ ايتىس ونەرiنە بەت بۇرادى. ۇلدارى-اسان، جولبارىس، يسابەك اكە جولىن قۋعان ءسوز شەبەرi ءاپايتوس اقىندار بولىپ ومiردەن وتكەن.

حIح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا عۇمىر كەشكەن قارت قاراتاۋ اتىرابىنىڭ اقىندارى اراسىندا مودەلiقوجا جۇسiپقوجا ۇلى، قۇلانشاق كەمەل ۇلى، مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى، مۇسابەك بايزاق ۇلى، نۇرالى نىسانباي ۇلىنىڭ ورنى ەرەكشە. ارينە تاريح تارازىسىنا كوز سالساق، تاكەن الiمقۇلوۆ اعامىز:

– "ابايعا دەيiنگi اقىنداردىڭ كۇللi قازاققا تانىمال التى تارلانى اسان قايعى ءسابيت ۇلى، بۇقارجىراۋ قالقامان ۇلى، شال قۇلكەن ۇلى، دۋلات باباتاي ۇلى، شەرنياز جارىلقاس ۇلى، مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى" دەپ كورسەتۋi مايلى اقىننىڭ تەرiسكەي، سىر بويى اقىندارىنىڭ ءاپايتوس ارىستانى ەكەنiنە ەشكiمگە كۇمان ۇيالاتپايدى . باعى باسقا ءباحادۇر بابامىزدىڭ شىعارمالارىنا توپتاستىرساق شىعىس كلاسسيكتەرiنە ۇلگi الىپ قالام تەربەگەن ۇلى بابامىز ايتىس، تەرمە-تولعاۋ¬لار، مىسال-داستاندار، ارناۋ-جوقتاۋلار،ولەڭ-سىقاق، مىسالدار، اڭىز-حيكاياتتار، قاراسوز ەرتەگiلەرگە قالام تەربەگەن.

ايتىس – ءسوز سۇزبەسi ونەردiڭ تورەسi دەسەك، مايلى اقىننىڭ ءسۇيiنباي، مادەلقوجا، ق ۇلىنشاق، ايمان-گۇلحانىم، ۇلبيكە، قىرعىز اقىنى جانىستارمەن ءسوز سايىستىرۋى اقىن اتامىزدىڭ تەرەڭ ويلى شىندىقتى تۋ ەتكەن بiلiمدi شايىر ەكەنiنە كوز جەتكiزەمiز. مىسالى، زامانداسى ق ۇلىنشاق اقىننىڭ:

مايلى، مايلى دەگەنمەن ماي بولمادىڭ،

جۇرتتان الىپ جەگەنمەن باي بولمادىڭ

– دەگەنiنە لەزدە ءسوز تاۋىپ:

سەن ق ۇلىنشاق بولعالى تالاي بولدى.

نە ق ۇلىن، نە جاباعى تاي بولمادىڭ.

نەمەسە گۇلحانىم ارۋدىڭ:

كەدەيسiڭ قىزدى جىلقىسى كوپ باي الادى-دەگەن ازiلiنە:

بيبiمiز تەگiن قىزدى كۇندمەيدi،

الدىڭ دەپ مۇنى قايدان ۇندەمەيدi.

باتىر بiر وق، باي بiر جۇرت ءبارi بەكەر،

دۇنيەنiڭ بايلىعى تiلدە دەيدi،

– دەپ ورنىقتى، ويلى جاۋاپ بەردi.

قىرعىزدىڭ اسىل دەگەن بايىنىڭ تويىندا قازاق اقىندارى بەت قاراتپاعان جانىستى تاريح جولىمەن جiپسiز بايلاپ:

مولدالار كiتاپ وقىپ ءمان ايتادى.

بiلمەسە بەكەر ءسوزدi نەگە ايتادى.

"قىس-اسىل امبيەنiڭ" كiتابىندا

قىرعىزدىڭ اتا تەگiن يت دەپ ايتادى – دەپ يتتەي قاپقان جانى اقىندى جولبارىستاي تالاۋى مايلىنىڭ مىقتىلىعى بۇحارا – سامارقاندا بiلiم العاندىعىنىڭ سەپتiگi.

قازاقتىڭ قىراعى كوز اقىندارى ءوز ورتاسىنىڭ ۇستازى، دايرابوزى بولعانى تاريحتان ءمالiم. ماحامبەتشە مۇڭايتۋ، جامبىلشا جىلاتۋ كوپ اقىنداردا كەزدەسپەيتiن قۇبىلىس. بايبiشەسiنiڭ باسى تاز بiر زامانداسى ۇيiنە تاز توقال مايلى اقىنىن مىسقىلداپ:

اۋلاپ ۇشقان قاز بەدi،

وتىرعان جەرiڭ ساز بەدi.

كولەگەننەن تاز اكەپ –

ۇيiڭدەگi تازىڭ از با ەدi، – دەيدi. نەمەسە قوقان-لوققىسى شەكتەن شىققان قاناي داتقاعا:

قازاقتىڭ قۇسى ەدiڭ قالىڭعا ۇشقان،

بۇعى مارال شەڭگەلدە قۇلجا قىسقان.

قاسقىر مەنەن تۇلكiگە ءالiڭ كەلمەي

اڭدىعانىڭ بولدى ما قويان تىشقان، – دەيدi.

بiردە قاسىمبەك بولىستىڭ بايبiشەسi اقىننىڭ تارتپا جەلدiگiن قويىپ ء"ۇش كۇن كۇتتiك بiزدi بiر ماقتامادىڭ تارتپا جەلدiگiڭمەن قۇرىپ كەتكiر مايلىقوجا" دەگەنiنە ءسوز سۇلەيi:

قازاقتىڭ وزا شاپقان مايلىسى ەدiم،

بۇل ولەڭiم بولماسا قاي كiسi ەدiم،

بەس-التى اۋىز ولەڭدi ايتىپ بەرiپ،

كوڭiلiن قوش قىلايىن بايبiشەنiڭ

جوعالماسا قۇرىسىن تارتپا جەلدiك

بۇرىن قاي ەر-توقىمى ساي كiسi ەدiم، – دەپ ەلدi ريزا ەتiپتi. تiپتi، تاشكەنت قالاسىندا قوشىق داتقاعا تiل تيگiزگەن ماسكۇنەمدi:

– بوزا iشiپ بiر مiرiگە سۋداي تاستىڭ،

سۋعا كەپ سۇڭگiتكەندە كوزiڭدi اشتىڭ.

بايعۇس-اۋ جىلان ەمەس كەسiرتكە ەمەس

قۇيرىعىن ايداھاردىڭ قايدان باستىڭ، – دەپ الگi سورلىنى سۋدان بوساتىپ بوستاندىق اپەرۋi ءيا، بوستاندىق دەمەكشi سوقىر ساياساتتىڭ سەمسەرi سىنباي ورىس جاۋلاۋشىلارى اۋليەاتا، سايرام، شىمكەنت، تۇركiستان، تاشكەنت، اقبۇلاقتىڭ اجارلى ايماقتارىنا قونىس تەۋiپ مومىن ەلدiڭ سالت-داستۇرiنە قاقپان قۇرا باستاعانىن كوزiمەن كورگەن مايلى اقىن كەنەسارىداي كۇيزەلiپ، ناۋرىزبايداي نامىستانىپ:

ماساتتىڭ باسى كۇرەڭ ساي،

جايناۋشى ەدi كiلەمشە-اي

گۇلدەر وسكەن سول جايدى،

اق پاتشا كونەر بولسا تiلiمiزگە،

كوز سالسىن بiزدiڭ ناشار تۇرiمiزگە

يسلامنىڭ جولىن اشىپ ەلدەرiنە،

بiر نۇقسان كەلتiرمەسiن دiنiمiزگە،

قارالى باسىمىزعا جۇمىس تۇسسە

جاراسىن ورىس حالقى كۇنiمiزگە – دەپ كورەگەندiك كورسەتiپ تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ زومبىلىقتىڭ زارىمەن، جەلتوقساننىڭ قانىمەن ورالاتىنىنا سەنiم بiلدiرگەندەي نىق سويلەيدi.

وتتى وشاعىمىز وڭتۇستiك وراق اۋىز قانجار تiلدi ارعىماق اقىنى مايلىقوجانىڭ بارلىق تولىققاندى شىعارمالارىن بiر ماقالادا كورسەتۋ مۇمكiن ەمەس، قيانات تا بولار. ارينە، ول ءۇشiن سىن-ساعاتتا ءسوز تاپقان، قاراڭعىدان جول تاپقان ۇلى ۇستاز اعالارىمىز ءاسiلحان وسپان ۇلى مەن ءادiحام شiلتەرحانوۆتىڭ مايلىقوجا مۇرالارىنا ساۋلە سەپكەن تولىققاندى جيناقتارىمەن تانىسۋدى وقىرمان ەنشiسiنە قالدىردىق. ؟يتكەنi، جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ اقىننىڭ اقىندىعى تۋىلعان ويى سىرى 93 جاسار تۇرiكپەن، مايلى، شەڭگەرەي اقىنداردىڭ اسىل سوزدەرiنە جوق دەگەن ءسوزi مايلى شىعارمالارىنىڭ عاسىردان-عاسىرعا قول بۇلعايتىنىنا جول اشقانداي. ءسوز سوڭىندا،

ەسكەرتكiش قويدىق باباعا

قاراپ ءوتسiن قانداسىم

مايلىقوجا داناعا

شىمقالاعا شىراي بەر

سەزiم سىيلا ساناعا

راحمەت دەمەۋشi

قايسار قامبار اعاعا

امان ساعىن ءابزار ۇلى

كەتپەدi قارجىڭ دالاعا

كونەگە قويساق بiر بەلگi

ونەگە بولدى بالاعا! – دەگiم كەلەدi.

ابدiحالىق ءابدiرايىم ۇلى، اقىن-سازگەر،

"مايلىقوجا" جۇلدەسiنiڭ تۇڭعىش يەگەرi

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button