ازىق-تۇلiك داعدارىسى: ءۇمIت پەن كۇدIك

اپتا باسىندا جاپونيادا دامىعان ەلدەردiڭ "ۇلكەن سەگiزدiگi" باس قوسسا، مالايزيادا دامۋشى ەلدەردiڭ "سەگiزدiگi" جيىلدى. 1 ملرد. مۇسىلماننىڭ مۇڭىن مۇڭداعان مالايزياداعى جۇزدەسۋدە پرەزيدەنتتەر الەمدiك نارىقتاعى ازىق-تۇلiك پەن وتىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى جايلى ماسەلە كوتەردi. ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگi نەمەسە اشارشىلىق قاۋپi جايلى ءسوز قوزعاعان بۇگiنگi ساراپتامادا اشتىقتىڭ اۋقىمى مەن ونىڭ سالقىنىن تارازىعا تارتتىق.

2007 جىلى قازاقستان، اقش، ەو، ارگەنتينا، اۆستراليا،قىتاي، ۋكراينا، برازيليا، الجير، مەكسيكا، وڭتۇستiك كورەيا، ماروككو، نيگەريا، ەگيپەت پەن پاكiستان الەم بويىنشا ەڭ iرi بيداي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر قاتارىندا بولاتىن. بiراق ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ باسىندا ەكسپورتەر مەملەكەتتەر قاتارى كادiمگiدەي سيرەپ قالدى. وعان كiنالi – ەلدەگi ساياسي تۇراقسىزدىق، قۋاڭشىلىق، ەگiننiڭ بiتiك شىقپاۋى، توپانسۋ قاپتاۋ مەن ۇسiك شالۋ. ازىق-تۇلiك ساياساتىنىڭ ينستيتۋتى 2008 جىلى جەر شارىنىڭ 37 مەملەكەتi اشتىقتان جاپا شەگiپ، سىرتتان كەلەتiن كومەككە ءزارۋ بوپ قالعانىن مالiمدەدi. پوستكەڭەستiك ەلدەر اراسىندا تاجiكستان مەن مولدوۆانىڭ حالi مۇشكiل. سونىمەن، بىلتىرعى يپوتەكالىق داعدارىس پەن قارجىلىق داعدارىستىڭ سوڭىن الا بەرە، عالامدىق كۇن تارتiبiنە "ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگi" ماسەلەسi شىقتى. قازiرگi تاڭدا حالىقارالىق نارىقتا ءداندi-داقىلدى iشiپ-جەمگە ەمەس، بيووتىنعا پايدالانۋىنىڭ كەسiرiنەن ازىق-تۇلiك تاپشىلىعى پايدا بولعانى ءمالiم. مالايزياداعى جيىلىسقا تۇركيا، يندونەزيا، يران، ەگيپەت، پاكiستان، نيگەريا، مالايزيا مەن بانگلادەش سياقتى حالقىنىڭ باسىم بولiگi مۇسىلمان ەلدەردiڭ جەتەكشiلەرi قاتىستى. جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 14 پايىزىن (1 ملرد.) قۇرايتىن بۇل مەملەكەتتەر حالىقارالىق نارىققا باعىتتالاتىن ازىق-تۇلiك پەن جانار-جاعار ماي كولەمiن ارتتىرۋ جانە بيووتىنعا ارنالعان ءداندi-داقىلدى سەبەتiن جەرلەردiڭ كولەمiن ازايتىپ، ەسەسiنە، ازىق-تۇلiككە قاجەتتi استىقتى كوبiرەك سەبۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردi. ءدال وسى ماسەلەنi دۇنيەجۇزiلiك بانكتiڭ جەتەكشiسi روبەرت زەليك جاپوندار ەلiندەگi باسقوسۋدا قوزعادى. جاپونياداعى "ۇلكەن سەگiزدiك" (G8) تە اۋا-رايىنىڭ كۇرت جىلۋى، ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiكپەن بiرگە ازىق-تۇلiك جانە وتىن قۇنىنىڭ تىم قىمباتتاۋىن تالقىعا سالعان بولاتىن.

مالايزيادا جينالعاندار مۇناي شيكiزاتىنىڭ قىمباتتاۋى دامۋشى ەلدەردiڭ ەكونوميكاسىنا اسا اۋىر سوعاتىنىن، ال ازىق-تۇلiك تاپشىلىعى دامۋشى ەلدەردەگi ساياسي تۇراقسىزدىققا اكەپ سوعاتىنىن ايتىپ، دابىل قاعادى. نەگiزi ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ وسۋiنەن كiرiس دەڭگەيi تومەن ادامدار جاپا شەگەدi. حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ وكiلدەرi ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ ساۋiرiندە تاراتقان دەرەگiندە سوڭعى ءۇش جىلدا الەمدiك نارىقتاعى ازىق-تۇلiك باعاسى 60 پايىزعا كوتەرiلدi دەسە، دۇنيەجۇزiلiك بانك 83 پايىزعا ارتقانىن كولدەنەڭ تارتادى. بۇۇ بالالار قورىنىڭ (يۋنيسەف) ماماندارى دايىنداعان باياندامادا اشتىقتان الەمنiڭ 143 ملن. بالاسى (0-5 جاسقا دەيiن) زيان شەگiپ وتىرعانى ايتىلعان. ولاردىڭ 4/5 بولiگi وڭتۇستiك ازيادا. يندونەزياداعى بالاباقشا جاسىنداعى 21 ءبۇلدiرشiن اشتىقتان كوز جۇمسا، اشارشىلىقتان ەس-ءتۇسسiز قالعان 116 ءسابي اۋرۋحاناعا جەتكiزiلگەن. سەل ءجۇرiپ، قۇرعاقشىلىق ورىن العان بۇل ەلدە 85 بالاعا "قۇرساعى تويا تاماق iشپەگەن" دەگەن دياگنوز قويىلىپتى.

جىل باسىنان بەرi كوپتەگەن مەملەكەتتەردە (سەنەگال، كامەرۋن، گايتي، ماۆريتانيا، ەگيپەت، يەمەن، موزامبيك، يندونەزيا ت.ب.) نارازىلىق شەرۋلەرi ءوتتi. حالىقتىڭ الەۋمەتتiك ادiلەتسiزدiكتەرگە قاتىستى ءاندiجاندا (وزبەكستان) جاساعان شەرۋi قاندى قىرعىنعا ۇلاسقان. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باسىم بولiگi مۇنداي تولقۋ جەر شارىنىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندە كەڭiنەن ەتەك جاياتىنىن ايتادى. تاماق تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا بiرنەشە ماسەلە سەبەپ بولعان. مىسالى، اقش كونگرەسiنiڭ زەرتتەۋ قىزمەتiنiڭ حابارلاۋىنشا، بiرiنشiدەن، كولiكتەرگە جانار ماي رەتiندە قولداناتىن سپيرتتiڭ جاپپاي دايىندالۋى، ەكiنشiدەن، الەمنiڭ كوپتەگەن ەلدەرiندە ەگiننiڭ بiتiك شىقپاۋى، ۇشiنشiدەن، اقش-تىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى — دوللاردىڭ السiرەۋi (بۇل يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ باعاسىن ەداۋiر ارتتىرادى)، تورتiنشiدەن، وزگە دامۋشى ەلدەردەگi ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ جوعارىلاۋى (بۇل تاماقتانۋ قۇرىلىمىن وزگەرتiپ، راتسيوندى بايىتۋعا، ياعني، كۇندەلiكتi تۇتىنىپ جۇرگەن ازىق-تۇلiك تۇرلەرiنiڭ كوبەيۋiنە ىقپال ەتەدi)، بەسiنشiدەن، جانار-جاعار ماي قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنان ازىق-تۇلiك وندiرiسiندەگi شىعىنداردىڭ كوبەيۋi ازىق-تۇلiك داعدارىسىنا اكەپ سوققان. بۇۇ بۇكiلالەمدiك ازىق-تۇلiك باعدارلاماسىنىڭ وكiلدەرi جەر شارىنداعى تاپقان تابىسىنىڭ 80 پايىزىن iشiپ-جەمگە جۇمسايتىن 100 ملن.-عا جۋىق ادامنىڭ وتە قاتتى زيان شەگەتiنiن ەسكەرتەدi.

Bread for the World Institute ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى 2006 جىلى جاساعان باياندامادا اشتىققا ونشا ۇرىنبايتىن ەلدەردiڭ قاتارىنا قازاقستان، اقش، كانادا، اۆستراليا، ارگەنتينا، ليۆيا، تۇركيا مەن ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردiڭ بiرقاتارىن اتاعان. بۇل مەملەكەتتەردە ادامداردىڭ 2،5 پايىزى عانا اشقۇرساق قالادى ەكەن. ال ساۋد اراۆياسى، ەگيپەت، ليتۆا، ۋرۋگۆايدا — 2،5-4 پايىز، رەسەي، ۋكراينا، قىتاي، برازيليا، يران، مەكسيكادا — 5-19 پايىز، ءۇندiستان، سۋدان، تايلاند، ناميبيا، تاجiكستاندا — 20-34 پايىز. مونعوليا، اۋعانستان مەن افريكا ەلدەرiنiڭ بiرقاتارىندا جاعداي كۇردەلi: 35 پايىزدان جوعارى. توكيوداعى (ۇلكەن سەگiزدiكتiڭ" كەزدەسۋiندە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋ ەۋروپالىق وداق دامۋشى ەلدەردiڭ ازىق-تۇلiك داعدارىسىنان قۇتىلۋ ءۇشiن 1 ملرد. ەۋرو كولەمiندە قارجىلاي كومەك بەرەتiنiن مالiمدەدi. ونىڭ ايتۋىنشا، افريكالىق ەلدەردiڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتiرۋگە باعىتتالاتىن كورiنەدi. ال دۇنيەجۇزiلiك بانك تاراتقان "اشتىق كارتاسىندا" ازىق-تۇلiك داعدارىسىنىڭ قازاقستان، ارگەنتينا، مالايزيا مەن ۆەنەسۋەلاعا يگi ىقپال ەتەتiنiن ء(جIو كولەمi 1 پايىزعا جوعارى كورسەتكiشكە وسپەك)، ياعني، اشارشىلىق قاۋپiنiڭ اتالعان ەلدەرگە پايدا اكەلەتiنiن كولدەنەڭ تارتتى. جالپى مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ شارىقتاۋى تاماق ونەركاسiبiندەگi داعدارىسقا سەبەپ بولاتىنى بەلگiلi. الايدا، مامانداردىڭ كوپشiلiگi "ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامىعان ەلدەر تاماق پەن جانار-جاعار ماي باعاسىن تومەندەتۋگە، الەمدiك نارىققا ساياسات ارقىلى ىقپال ەتۋگە قاۋقارسىز" دەگەن پiكiردە. ويتكەنi، مۇناي ءوندiرۋدi ارتتىرۋدا اسىراسiلتەۋشiلiككە ۇرىنۋعا استە بولمايدى. سونداي-اق، "تۇتىنۋشىلاردىڭ جانار-جاعار مايعا دەگەن سۇرانىسىن ءوندiرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك" دەگەن پiكiر دە — جاڭساق. OPEC مۇناي شيكiزاتىن كوپتەپ وندiرۋگە ەمەس، شىعارىلعان ءونiمدi وڭدەۋگە دەن قويۋ كەرەكتiگi تۋرالى بەكەر دابىل قاعىپ جۇرگەن جوق. تاياۋ شىعىس پەن قىتاي سياقتى دامۋشى ەلدەردiڭ ەكونوميكاسى ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك، جانار-جاعار مايدى، وتىن مەن جارىقتى تۇتىنۋ كولەمiنiڭ وڭايلىقپەن تومەندەمەيتiنiن وڭاي اڭعارامىز. الەمدiك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ تىم شارىقتاپ كەتۋi بيووتىن ءوندiرۋ ارقىلى ەنەرگوقور تاپشىلىعىنان قۇتىلۋدىڭ مۇمكiن ەمەستiگiن دالەلدەدi. بiراق بيووتىن وندiرۋشiلەر جوق. ال بۇل جەرجۇزiندەگi اشارشىلىقتىڭ كەڭiنەن قانات جايۋىنا، ازىق-تۇلiك پروبلەماسىنىڭ ودان سايىن ۋشىعا تۇسۋiنە ىقپال ەتiپ وتىر. بۇل كەز كەلگەن قوعامداعى ساياسي تۇراقسىزدىققا، تiپتi، سپيد، قۇرت اۋرۋى سەكiلدi دەرتتەردiڭ اسقىنۋىنا اكەپ سوقپاق.

P.S. كەيبiر ساراپشىلار جەر شارىنا اشارشىلىق قاۋپi ءتونiپ تۇرماعانىن، بiراق "جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقاتىن" "پىسىقايلاردىڭ" "بايبالامنىڭ" ارقاسىندا، پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلۋگە جانتالاسىپ جۇرگەنiن ايتادى. راس-وتiرiگi قانشالىقتى ەكەنiن قايدام…

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button