قىلمىس تIلIن دە قازاقشا سويلەتۋگە بولادى

قازاق تiلiندە قازاق تiلi، ادەبيەت جانە جۋرناليستيكا سالاسىنا قاتىستى عىلىم سالالارى عانا دامىپ، وزگە عىلىمداردىڭ بارلىعى ورىس تiلiندە قالىپتاسىپ دامىعانى بەلگiلi. تاۋەلسiزدiككە قول جەتكiزگەننەن كەيiنگi 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا ەلiمiزدiڭ عالىمدارى عىلىم تiلiن مەملەكەتتiك تiلدە سويلەتۋگە بارىن سالدى. سونىڭ iشiندە تىم كەنجە قالىپ قويعان سالانىڭ بiرi — "كريمينولوگيا" سالاسى بولاتىن.

بiزدە مەملەكەتتiك تiلدi اينالىمعا ەنگiزۋ ماسەلەسi تۋىنداسا، "عىلىم ءالi دە قازاقشا سويلەگەن جوق، تەحنيكا تiلi سiرەسiپ اۋدارۋعا كەلمەي تۇر، قارجى سالاسىن قازاقشالاۋ مۇمكiن بولماي تۇر" دەگەن بايبالامدار كۇن سايىن الدىمىزدان شىعادى دا تۇرادى. بiراق، عىلىمنىڭ قاي-قاي سالاسى بولسا دا، مەملەكەتتiك تiلدە سويلەي الاتىندىعىن تانىتتى. وعان كادiمگiدەي تەر توگiپ ەڭبەك ەتiپ جۇرگەن عالىمدار بارشىلىق. سونىڭ بiرi — زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، Iشكi iستەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ەسبەرگەن الاۋحانوۆ. ەسبەرگەن الاۋحانوۆ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت قازاق تiلiندە "قىلمىستىق قۇقىق" اتتى وقۋلىق جازىپ، عىلىمنىڭ وسى سالاسىندا تىڭعا تۇرەن سالعان عالىم. بۇدان كەيiن عالىم "كريمينولوگيا" اتتى وقۋلىق جازادى. "كريمينولوگيا" وقۋ كiتابىنىڭ العى ءسوزiن جازعان كريمينولوگ-عالىم، پروفەسسور ۋ. س. جەكەباەۆ: "وسى كۇنگە دەيiن مەملەكەتتiك تiلدە قىلمىسپەن كۇرەسۋدەگi قىلمىستىق زاڭداردىڭ تيiمدiلiگi، ونى جەتiلدiرۋ جولدارى، قىلمىستان ساقتاندىرۋ ماسەلەسi تولىق قاراستىرىلماعان. وسى ەڭبەكتە ورنى تولماي، شەشiلمەي جۇرگەن كريمينولوگيا ماسەلەلەرiن شەشۋ جولدارى كەڭiنەن قاراستىرىلىپ وتىر" دەيدi. وسى پiكiردiڭ ءوزi-اق اۆتور iسiنە بەرiلگەن باعا دەسەك تە بولادى. اۆتور سونداي-اق، وقۋلىق جازۋمەن شەكتەلiپ قويمايدى، گازەت-جۋرنال بەتتەرiنە جيi ماقالا جاريالاپ، قىلمىس، قىلمىسكەرلiك تۋرالى — iلiمنiڭ قازاق تiلiندە قالىپتاسۋى ءۇشiن كوپ تەر توگiپ كەلەدi. تەرميندiك سوزدەردiڭ قالىپتاسۋىنا ات سالىسىپ، ولاردىڭ ورىسشادان اۋدارىلۋىن مۇقيات قاداعالاپ، وسىعان بايلانىستى ءوز پiكiرiن ۇنەمi ايتۋمەن جۇرەدi. ايتالىق، "كازاحستانسكايا پراۆدا"، "ەگەمەن قازاقستان" گازەتتەرiندە جاريالانعان "قىلمىستىق كودەكس" جانە "قىلمىستىق iستەر جۇرگiزۋ كودەكسiنiڭ" ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىلعان رەداكتسياسىنداعى ولقىلىقتاردى قاتتى سىنعا الادى.

جاقىندا سانكت-پەتەربۋرگتiڭ "كريمينولوگيا" جۋرنالىنىڭ №1 سانىندا اۆتوردىڭ "قازاقستان كريمينولوگياسىنىڭ دامۋى" اتتى ماقالاسى جاريالاندى. وندا كريمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋ تاريحى قازاقستانداعى دەربەس عىلىم رەتiندە قارالادى. سوڭعى 20 جىلدا مۇنداي تىڭعىلىقتى ءارi تولىق تالداۋ كريمينولوگيا سالاسىندا جاسالىنباعان ەكەن. جالپى كسرو-نىڭ وزiندە كريمينولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە 30 جىلدان استام ۋاقىت تىيىم سالىنعان. سوندىقتان بۇل عىلىم سالاسى، بiز تۇگiلi رەسەيدiڭ وزiندە جاس سالا بولىپ ەسەپتەلiنەدi. ال، بiزدە دامۋ جولىنا ەندi تۇسە باستادى دەسەك تە بولادى. سونىڭ iشiندە قازاق تiلiندەگi سۇبەلi ەڭبەكتەرگە ەندi عانا جول اشىلعانداي.

جاستايىنان قازاقتىڭ باي ادەبيەتiمەن سۋسىنداپ وسكەن ەسبەرگەن وراز ۇلى ءوزi دە ادەبي شىعارمالار جازۋعا دەن قويادى. ونىڭ شىعارمالارى ادەبيەتiمiزدە تاعى دا كەنجە قالىپ كەلگەن دەتەكتيۆتi جانردا جازىلعان. ماسەلەن، بiر جىلدارى ونىڭ "زاڭ" گازەتiندە "شىتىرمان وقيعالى شىعارما" دەگەن ايدارمەن اڭگiمەلەرi جيi جاريالانىپ ءجۇردi. كەيiننەن ول اڭگiمەلەرi "اجالدىڭ ءتۇسi"، "قاسيەتتi مەكەندەگi قالا" دەگەن كiتاپتارعا ارقاۋ بولعان. ەسبەرگەن الاۋحانوۆتىڭ جازۋشىلىعى جايىندا عالىمدار، فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ع. ەسiم مەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ق. ابدەز ۇلى بىلاي وي تولعايدى: "العاشقى اڭگiمەلەرiنەن-اق ونىڭ قالامىنىڭ ۇشقىرلىعى، كادiمگi توسەلگەن جازۋشىعا ءتان ستيلدiك، تiلدiك قارىمى مەن ارشىنى، قانشا شىعارمالاردى وقىپ ۇيرەنسە دە، سولاردىڭ اۋەنiنە ءتۇسiپ، ەكلەكتيكالىق جۇيەگە ۇرىنباعانى، وبراز جاساۋداعى پسيحولوگيالىق مiنەز-ق ۇلىقتىڭ ءار ادامداعى ەرەكشەلiگiن اڭعارعىشتىعى، ءدوپ باسىپ، نانىمدى سۋرەتتەۋ شەبەرلiگi، "بولار جازۋشى باسىنان" دەۋگە سيارلىق ەكەن.

ونىڭ ۇستiنە ەسبەرگەندi، تاعى دا باسقا جازۋشىلاردان، تاقىرىپ جاعىنان ۇيرەنشiكتi بولىپ بارا جاتقان كوركەم دۇنيەلەردەن ەرەكشەلەۋ كورسەتەتiن، ياعني وزiندiك بەتiن، قىرىن، ادەبيەتكە اكەلگەن ءوز ۇلەسiن دارالايتىن نارسە — قازاق ادەبيەتiندە از جازىلىپ كەلگەن جانر — دەتەكتيۆتi وقيعا تاقىرىبىنا قۇرىلعان شىعارمالار. دۇنيەجۇزi ادەبيەتiندەگi بۇل جانردىڭ ۇزدiك شىققان قايسىبiر ونiمدەرiن ساناماي-اق قويايىق، ول بiزدەگi فانتاستيكالىق شىعارمالاردىڭ ازدىعى سەكiلدi، اۆتورى از دەتەكتيۆتi شىعارماعا ەسبەرگەنننiڭ، بۇل تاقىرىپتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن كوبiرەك بiلەتiن زاڭ قىزمەتكەرiنiڭ بارۋى، جازۋشىنىڭ بۇل ونەردi تەز يگەرiپ، تاماشا تۋىندىلار بەرۋiنە دەگەن قالىڭ وقۋشىنىڭ سەنiمiن ەكi ەسە ارتتىراتىنى ءسوزسiز" دەپ جازادى.

ەسبەرگەن وراز ۇلى جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي، مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋ iسiنە ۇنەمi كوڭiل ءبولiپ كەلگەن عالىم. ايتالىق، ول شىعىس قازاقستان وبلىسىندا وبلىستىق ادiلەت باسقارماسى مەن قارجى پوليتسياسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرiن اتقارا ءجۇرiپ، سول وبلىستاعى "قازاق تiلi" قوعامىنىڭ توراعاسى بولادى. وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان ول 2003 جىلى اقپان ايىندا وسكەمەن قالاسىندا "قازاق تiلiنiڭ دامۋى" اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرادى. وعان ماسكەۋدەن بەلگiلi تۇركولوگ عالىم، اكادەميك كەڭەسباي مۇساەۆ، اكادەميك ومiرزاق ايتباي ۇلى جانە سەناتورلار ءابiش كەكiلباەۆ، وڭالبەك ساپيەۆتەر قاتىسقان. سولتۇستiك وبلىستارمەن بiرگە ەلiمiزدiڭ شىعىسىندا دا مەملەكەتتiك تiلدiڭ كوسەگەسi كوگەرiپ تۇرعانى بەلگiلi جايت قوي. ەسبەرگەن وراز ۇلىنىڭ وبلىستاعى "قازاق تiلi" قوعامىنا باس-كوز بولۋى تەگiن ەمەس سەكiلدi. قازاعى از، قايماعى بۇزىلماعان وزگە ۇلت وكiلدەرiنiڭ اراسىندا مەملەكەتتiك تiل تۋرالى ۇگiت-ناسيحات جۇرگiزۋدiڭ ءوزi وڭايعا سوقپاسا كەرەك.

وسىدان 15 جىل بۇرىن اكادەميك سالىق زيمانوۆ "كۆاليفيكاتسيا حيششەني، سوۆەرشەننىح پو پودلوجنىم دوكۋمەنتام" اتتى مونوگرافياسىنا دەن قويىپ "قازاقتىڭ كريمينولوگياسىنا جاس عالىم كەلدi" دەپ جار سالعان ەكەن. قازiر شاكiرت تاربيەلەپ وتىرعان ۇستاز، عىلىمي مونوگرافيالار مەن 20-دان استام عىلىمي ەڭبەك پەن ماقالالاردىڭ اۆتورى ەسبەرگەن وراز ۇلى جايىنداعى اڭگiمەمiزدiڭ ءتۇيiنi ماعجان ايتقانداي "قارلىعاشتىڭ قىمباتتىعى تاسىعان سۋىنىڭ كوپتiگiندە ەمەس، نيەتiنiڭ ادالدىعىندا" بولماق. ياعني، ءوز عىلىم سالاسىندا مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋ ءۇشiن بارىن سالىپ جۇرگەن عالىمعا iسiڭiز وڭعا باسسىن دەمەكپiز.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button