كرەملگە قىرىم، لۋجكوۆقا سەۆاستوپول نەگە قاجەت؟

كەز كەلگەن جەكە ادام سياقتى جەر بەتiندەگi ءاربiر ۇلت پەن ۇلىس ماڭگi-باقي باقىتتى، داڭقتى ءارi بەرەكەلi عۇمىر كەشۋدەن ءۇمiتتi ەكەنi داۋسىز. بۇل — ادامي قاجەتتiلiك، اقىرزامانعا دەيiن وزگەرمەيتiن زاڭدىلىق! سونىمەن بiرگە ءاربiر جەكە ادام سياقتى، ءاربiر حالىق ءۇشiن دە ازاتتىق، بوستاندىق پەن تاۋەلسiزدiك ەڭ باستى جانە ماڭگiلiك قۇندىلىقتار.

دەگەنمەن، ەشبiر حالىق ءوز باقىتىن وزگە جۇرتتى كەمسiتۋ، قورلاۋ نەمەسە وعان كۇش كورسەتiپ، قوقان-لوققى جاساۋمەن قامتاماسىز ەتپەۋ كەرەكتiگi دە ادiلدiكتiڭ تاعى بiر اينىماس ەرەجەسi.

وكiنiشكە قاراي، قۋاتتى ءارi قۇدىرەتتi دەرجاۆالار سوڭعى جىلدارى بۇنداي قاعيدالارعا پىسقىرمايتىن دا بولىپ الدى. اسiرەسە، بۇل جاعىنان رەسەي الدىنا جان سالار ەمەس. رەسمي ماسكەۋ كۇن وتكەن سايىن سودىرلىق سويىلىن بiلەمدەپ، كەيبiر كورشiلەس مەملەكەتتەردiڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن ومiرلiك مۇددەلەرiن اياققا تاپتاۋدى، ولاردىڭ iشكi iسiنە اسقان دورەكiلiكپەن ارالاسۋدى قۇمار ويىنعا اينالدىرۋدا. تۇپكi ماقساتى بەلگiلi – بۇرىنعى يمپەريانى جاڭاشا قالپىنا كەلتiرۋدi مۇرات تۇتقان، ۇلى شوۆينيزم سۋىنا مالشىنعان قاۋiپتi ويىندار. ءاسiلi، كرەمل كورشiلەس ەلدەردiڭ ءبارi بوداندىقتان قۇتىلىپ، ءوز تاۋەلسiزدiكتەرiنە قول جەتكiزگەندەرiنە ءالi كۇنگە ۇيرەنiسە الماي جۇرگەن سياقتى جانە تاۋەلسiز ەلدەردiڭ بiرقاتارىن ءوز ىقپالىنان شىعارماۋ جولىندا قانداي iس-ارەكەت، ارانداتۋدان باس تارتار ەمەس.

11 مامىر كۇنi ماسكەۋدiڭ مەرi يۋري لۋجكوۆ قارا تەڭiز فلوتىنىڭ 225 جىلدىعىن تويلاۋ كەزiندە سەۆاستوپول مەن قىرىمدى رەسەي يەلiگiنە قايتارۋ جونiندە ارانداتۋشىلىق ءسوز سويلەدi. وسىدان كەيiن رەسەي مەن ۋكراينانىڭ اراسى بۇرىنعىدان دا ۋشىعىپ كەتتi. ول تۋرالى كەڭiرەك ءسوز قوزعاماق ويىمىز بار، ال ازiرگە سوڭعى كۇندەردەگi وسىنداي ارانداتۋلارعا نازار اۋدارعانىمىز ءجون.

وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن سولتۇستiك وسەتيانىڭ پرەزيدەنتi تايمۋراز مامسۋروۆ پەن وڭتۇستiك وسەتيانىڭ پرەزيدەنتi ەدۋارد كوكويتى وسەتيندiك ەكi رەسپۋبليكانى بiر شاڭىراق، بiر تۋدىڭ استىنا بiرiكتiرۋگە شاقىردى. وسىعان دەيiن دە ۆلاديكاۆكازدا تسحينۆاليمەن بiرiگۋ تۋرالى ۇراندار تالاي مارتە ايتىلىپ كەلگەن ەدi. بۇل ماسەلەنiڭ قايتا كوتەرiلۋi تەگiننەن تەگiن ەمەس.

ميحايل سااكاشۆيلي وسىعان دەيiن مولداۆالىق ۆاريانتتان تۇبەگەيلi باس تارتقانى ءمالiم. ال رەسمي كيشينەۆ ماسكەۋدiڭ ەكونوميكالىق، ساياسي قولداۋىنا وراي ناتو-عا مۇشە بولۋدان بويلارىن اۋلاق سالۋعا ۋادە بەرگەن ەدi. ەندi كرەمل ءوزiنiڭ ورىندى ۇسىنىستارى قاپەرگە الىنباي، ەسكەرۋسiز قالعانىنا "وكپەلەگەن" سىڭاي تانىتىپ، كاۆكازدا ءوز وكتەمدiگiن ورشiتە تۇسۋدە. كوسوۆولىقتارعا سەربيادان بولiنۋگە مۇمكiندiك بەرiلسە، ال وڭتۇستiك وسەتيا گرۋزيادان نەگە بولiنبەسكە؟ وسىلايشا بiرسىپىرا رەسەيدiڭ مەملەكەتتiك قايراتكەرلەرi مەن بەلگiلi بiر توپتار وسى وڭiردەگi سەپاراتيستەردiڭ قولتىعىنا استىرتىن سۋ بۇركۋدi ۇلعايتىپ وتىر.

ماسەلەن، ابحازيانىڭ جايىن الايىق. بۇل اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 90-95 پايىزى رەسەي ازاماتتارى دەلiنەدi. تiپتi، ارا-تۇرا ولاردىڭ بiرسىپىراسىن رەسەي وردەن-مەدالدەرiمەن ماراپاتتاپ قويۋ دا سوڭعى جىلدارى تۇسiنiكسiز سالت-داستۇرگە اينالىپ وتىر. ەڭ باستىسى، ابحاز ازاماتتارىن وسىنداي ماراپاتتاۋ ادەيi، گرۋزياعا قاساقانا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن دا كرەمل جوققا شىعارعان ەمەس. ەڭ باستىسى رەسەي اقپارات قۇرالدارىنىڭ كەيبiرi ابحازيا تۇرعىندارىنىڭ وسىنداي بولiگi ءوز ەلدەرiنiڭ ازاماتتارى ەكەندiكتەرiن ەسكەرتۋدەن جالىقپايدى. بiراق مۇنىڭ ءوزi ايتارلىقتاي كۇمان، سەنiمسiزدiك تۋعىزاتىن دەرەك ەكەنiن ەستەن شىعارماعان ءجون.

ويتكەنi، بiر قاتار شوۆينيست ورىس جۋرناليستەرi مەن كورشiلەس ەلدەرگە ءاماندا تiزە باتىرۋدى قۇپ كورەتiن ساياسات "قىرعيلارى" ناقتى دەرەكتەردi بiرجاقتى بۇرمالاۋدان ەشقاشان باس تارتۋدى ءجون سانامايدى. ولارعا سالساق: "بارلىق ءتاسiل ءوزiن اقتايدى!"

ول ول ما، جۋىردا عانا بiزدiڭ "تۇركiستان" گازەتiنiڭ تiلشiسiنە سۇحبات بەرگەن "موسكوۆسكيە نوۆوستي" گازەتiنiڭ باس رەداكتورى ۆيتالي ترەتياكوۆ مىرزانىڭ ءوزi ناقتى دەرەكتەر مەن شىندىقتى كوپە-كورنەۋ بۇرمالاعانى ەستە. ول: "مىسالى، ۋكراينا ءوزiنiڭ ۋكرايندار مەملەكەتiن قۇرىپ جاتىر، ال ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان كوبi – ورىستار. كەيبiر مەملەكەتتەر ۇلتتىق، كەيدە تiپتi ۇلتشىلدىق نەگiزدە مەملەكەتتiگiن قۇرىپ، گرۋزياداعى سەكiلدi "ورىس-جاۋ" دەگەن ماعىنادا ساياسات قالىپتاستىرادى، بۇل بارiنە تارايدى"، – دەپ ("تۇركiستان" گازەتi، "مەدۆەدەۆ تاققا پۋتيننiڭ جولداماسىمەن كەلدi"، 15.05.2008 ج.) بiرنەشە جالعان اقپاراتتى ۇستەمەلەي تىقپالاپ، تۇتاستاي "وتiرiكتiڭ ءبالiشiن" ۇسىنىپ قارا تەرگە تۇسكەنi بار.

ەڭ اۋەلi جالپى ۋكرايناداعى ورىستاردىڭ سانى جونiندەگi جالعان اقپار. لوندوندا سانداعان جىلداردان بەرi الەم ەلدەرi مەن كونتينەنتتەرiن كەڭiنەن قامتيتىن "بولشوي يلليۋستريروۆاننىي سپراۆوچنيك" سوزدiگi شىعارىلاتىنى جۇرتشىلىققا جاقسى ءمالiم. حالىقارالىق ساليقالى سوزدiكتە الەمدەگi ءاربiر ەلدiڭ تابيعاتى، ەكونوميكالىق الەۋەتi، تاريحى، حالقىنىڭ سانى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلi دەرەكتەر كەڭiنەن قامتىلادى. 2005 جىلى ماسكەۋدەگi "ماحاون" باسپاسىنان اتالمىش سوزدiكتiڭ ورىسشا نۇسقاسى دا جارىق كورگەن بولاتىن. "بولشوي يلليۋستريروۆاننىي سپراۆوچنيكتە": "1991 جىلى تاۋەلسiزدiك العان ۋاقىتتان بەرi قاراي 73 پايىزىن ۋكرايندار، ال 22 پايىزىن ورىستار قۇرايتىن تۇرعىنداردىڭ داۋلەتتi جانە كەدەي بولiگiنiڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ۇلعايا ءتۇستi،" – دەپ كورسەتiلگەن. ياعني، 1991 جىلعى ساناق بويىنشا ۋكرايناداعى جەرگiلiكتi حالىق – 73 پايىز، ال ورىستار نەبارى 22 پايىز! ارينە، اتالمىش سوزدiكتiڭ ورىسشا نۇسقاسىن رەسەيلiكتەر دايىنداعاندىقتان ۋكرايناداعى ورىستاردىڭ سانى ۇلعايتىلىپ كورسەتiلۋi دە ىقتيمال. ونىڭ ۇستiنە 1991 جىلدان بەرi مۇنداعى ۋكراينداردىڭ سانى ارتا تۇسكەنi دە كۇمانسiز. قالاي دەگەندە دە ترەتياكوۆ ايتقانداي "ۋكراينا تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان كوبi – ورىستار" بولا المايدى. ال بۇنى بەلگiلi ساياساتانۋشى بiلمەي وتىرعان جوق، سويتە تۇرا شىندىقتى ادەيi بۇرمالاپ، جۇرتشىلىقتى اداستىرۋعا كانiگiلەنiپ العان!

ەكiنشiدەن، گرۋزيادا "ورىس-جاۋ" دەگەن ساياسات قالىپتاستىرىلعانى دا شىندىققا جاناسپايدى. بوستاندىق سۇيگiش گرۋزيندەر ەڭ اۋەلi وزدەرiنiڭ مەملەكەتتiك، ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiن باستى ورىنعا قويىپ، بۇرىنعىشا قاتىگەز، دوكiر دەرجاۆانىڭ سوڭىنان بۇيدالى تايلاقتاي بۇلكەكتەي بەرۋدەن باس تارتىپ وتىر. ونىڭ امالى بiرەۋ عانا ەكەنi – الەمدەگi قاۋiپسiزدiكتiڭ سالىستىرمالى تۇردەگi گارانتى ناتو بولىپ قانا وتىرعانى بەلگiلi. ال گرۋزيا وسى ناتو-عا مۇشە بولىپ ەنۋدi الدارىنا ماقسات ەتiپ قويعانى سول-اق ەدi، رەسەي وعان قولداعى بار امال-ايلامەن تارپا باس سالىپ، شەكسiز كيكiلجiڭدەردiڭ تورىن قۇرىپ تاستادى. وسى رەتتە ءوز جەمتiگiن مەيلiنشە السiرەتiپ، سۇلدەسiن قۇرتۋ ءۇشiن ونى جۇقا تورمەن ءۇستiن-ءۇستiن شىرماي بەرەتiن ورمەكشiنiڭ iس-ارەكەتi ەرiكسiز كوز الدىمىز¬عا كەلەدi. بيىلعى كوكتەمدە ابحازيا اۋەسiندە بارلاۋ ماقساتتارىندا ۇشقان گرۋزيانىڭ بiرنەشە ۇشقىشسىز "Hermes – 450" ۇشاقتارىن اتىپ تۇسiرگەن رەسەيلiك اسكەري قىزمەتكەرلەرi ودان ءارi جۇگەنسiزدەنە تۇسكەنi اڭعارىلادى. گرۋزيادا "راۋشان رەۆوليۋتسياسى" جۇزەگە اسىرىلعان كۇننەن بەرi رەسەي، اسكەري قىزمەتكەرلەرi تاباندى، قايسار گرۋزيندەر بiرەسە ابحازياعا، بiرەسە وڭتۇستiك وسەتياعا سوعىس اشۋعا دايىندالۋدا دەپ بايبالام سالىپ، تەرiس قوعامدىق پiكiر قالىپتاستىرۋ ءۇشiن قولدان كەلگەننiڭ ءبارiن جاساۋدا. وسىنداي امال-ايلامەن رەسەي ايماقتاعى اسكەري كۇشتەرiن ۇنەمi ۇلعايتىپ كەلە جاتىر. مامىر ايىندا ولار ابحازيا تەرريتورياسىنا قوسىمشا جەتi گاۋبيتسا ەنگiزدi. گاۋبيتسالار دەگەنiمiز ءجاي عانا زەڭبiرەك ەمەس، اسا جويقىن، بiر اتقاندا تۇتاس ماحاللالار مەن اۋىلداردىڭ جارتىسىن جوق ەتە الاتىن ءدۇرس شابۋىلعا ارنالعان قوندىرعىلار. قاراپايىم زەڭبiرەكتەردەن گورi اسا الىسقا اتاتىن اۋىر سالماقتى ء"ولiم ماشينالارى". ونىڭ ۇستiنە، 1994 جىلعى كەلiسiمگە قاراماستان، ابحازياداعى "بەيبiتشiلiك كۇشتەر" دەيتiنiڭiز (رەسەي اسكەري قىزمەتكەرلەرi – ج.ش.) الدەقاشان ءۇش مىڭنان اسىپ كەتكەنi ءمالiم. سوندا ايماقتاعى جاعدايدى كiم ۋشىقتىرىپ وتىر؟!

ال وسىنىڭ بارiنە قاراماستان گرۋزيا پرەزيدەنتi ميحايل سااكاشۆيلي ءتۇپتiڭ-تۇبiندە جاعدايدىڭ بەيبiت جولمەن رەتتەلەتiنiنە جانە كرەملدەگiلەر دۇرىس شەشiم قابىلدايتىندىقتارىنا سەنiمدi. "ۆورونين قالاي كەلiسەتiنiن كورەمiز. ول وسىعان دەيiن دە تالاي رەت كەلiسiم جۇرگiزگەن، ازiرگە ەشتەڭە شىعا قويعان جوق. بiراق بiز ماسكەۋمەن تiكەلەي ديالوگ جۇرگiزۋ ءۇشiن قولدان كەلگەنننiڭ ءبارiن جاسايمىز. ۆاشينگتون، بريۋسسەل نەمەسە بەرلين ارقىلى اڭگiمەلەسۋiمiز كەرەك ەمەس، ويتكەنi گرۋزيا تمد ەلدەرiنiڭ اراسىندا ەڭ رەسەيشiل ەل عوي. سوندىقتان گرۋزيانى جوعالتىپ الماۋ كەرەك،" – دەيدi جاس ءارi جiگەرلi پرەزيدەنت ("كوممەرسانت" گازەتi، №78، 12.05.2008 ج.)

ماسكەۋ مەرi يۋري لۋجكوۆتىڭ سەۆاستوپولدi رەسەي قولاستىنا قايتارىپ الۋ تۋرالى سوزiنەن كەيiن ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بۇرىنعىدان دا شيەلەنiسە ءتۇستi دەدiك قوي. ونىڭ ايتۋى بويىنشا، كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆ قىرىمدى ۋكرايناعا بەرگەننەن سوڭ سەۆاستوپولدi وسى ەلگە بەرۋ جونiندە ەشقانداي قۇجاتتى دۇرىستاپ راسiمدەمەگەن. "قازiرگi ۋاقىتقا دەيiن ەشبiر تاريحي قۇجاتتار بويىنشا سەۆاستوپول ەشۋاقىتتا ۋكرايناعا بەرiلمەگەن، – دەدi يۋري لۋجكوۆ ءوزiنiڭ ارانداتۋشىلىق سوزiندە. – سەۆاستوپول جونiندەگi ماسەلە حالىقارالىق سوتقا بەرiلۋi كەرەك".

ارينە، لۋجكوۆتىڭ جاسى ۇلعايعانىن، ونىڭ ساياسي قىزمەتi اياقتالۋعا جاقىن ەكەنiن،تiپتi بۇل ونىڭ جەكە باستاماسى ەكەنiن ايتىپ كرەمل ەنجار اقتالۋدا. بiراق مۇنداي مالiمدەمەلەر بەكەردەن بەكەر، تابان استى جاسالمايتىنى بەلگiلi. بۇعان كرەمل استىرتىن باتا بەرۋi مۇمكiن. لۋجكوۆتىڭ سوزiنە قاراعاندا، قازاقستانداعى بايقوڭىر نەمەسە قاپشاعاي قالاسى جونiندە دە رەسمي قۇجاتتار جوندەپ راسiمدەلمەگەن، سوندىقتان كەيiن رەسەي ولاردى وزiنە قايتارىپ الۋ جولىندا كۇرەس جۇرگiزۋگە قۇقىعى بار بولىپ شىقپاقشى. بۇل ونىڭ وسىنداي العاشقى ءسوزi ەمەس، بۇدان بۇرىن دا بۇل ماسەلەنi دۋما دەپۋتاتى كونستانتين زاتاۋلين بiرنەشە رەت كوتەرگەن. كرەملگە قىرىم، لۋجكوۆقا سەۆاستوپول نەگە كەرەك؟ تۋراسىن ايتساق، قىرىمنان گورi لۋجكوۆقا سەۆاستوپولدiڭ قادiرi ارتىپ تۇر. ويتكەنi، ونىڭ مۇندا ەكونوميكالىق مۇددەلەرi بار سياقتى. كەيبiر دەرەكتەرگە قاراعاندا، قامقورشىلار كەڭەسiن لۋجكوۆ مىرزا باسقارعان "ماسكەۋ-قىرىم" دامۋ قورىنىڭ سيمفەروپولداعى وكiلەتتiلiگiن ۋكراينا قاۋiپسiزدiك قىزمەتi (سبۋ) قاتاڭ تەكسەرە باستاعان. قاۋiپسiزدiك قىزمەتiنiڭ قولداعى بار مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، وسى قور ارقىلى ۋكراينادا، ونىڭ iشiندە سەۆاستوپولدا اسا iرi كولەمدەگi زاڭسىز اقشا اينالىمعا سالىنۋدا كورiنەدi. مiنە، تۇلكiنiڭ قۇيرىعى قاي جەردە بۇلعاڭدايدى؟ گاپتiڭ ءمانiسi قوماقتى اقشادا جاتقان سياقتى…

2017 جىلعا دەيiن سەۆاستوپولدi رەسەيدiڭ قارا تەڭiز فلوتىنا جالعا بەرگەن ۋكراينا كرەملگە "گازدىڭ باعاسىن ءتورت-بەس ەسە قىمباتتاتىپ وتىرسىزدار، ال وسى بازا ءۇشiن تولەيتiن اقشانى دا كوبەيتiڭدەر دەسە"، وكتەم ماسكەۋ وعان كونبەيدi.

اڭگiمە لۋجكوۆتا دا ەمەس. ماسەلە ونىڭ وسىناۋ مالiمدەمەسiن رەسەيدiڭ مەملەكەتتiك دۋماسىنىڭ تمد iستەرi جونiندەگi كوميتەتiندەگiلەردiڭ بiر اۋىزدان قولداۋىندا بولىپ وتىر. ياعني رەسەي دەپۋتاتتارى مۇنداي ارانداتۋ ارەكەتتەردi، وزگە تاۋەلسiز مەملەكەتتiڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن iشكi iسiنە قول سۇعۋدى دا قولدايدى دەگەن ءسوز. "ماسكەۋ مەرiنiڭ مالiمدەمەسiن مەن ناعىز پاتريوتتىق ۇستانىم دەپ باعالايمىن. لۋجكوۆ شىن مانiندە رەسەي تاريحى ءۇشiن جانى اۋىرادى جانە بۇگiندە سەۆاستوپول جەرiنiڭ ۋكرايناعا تيەسiلi سياقتى ەكەندiگiنە توزە المايدى. سەۆاستوپولدiڭ كiمگە تيەسiلi ەكەندiگi جونiندەگi ماسەلەنi قايتا كوتەرۋگە بارلىق نەگiز بار"، – دەپ مالiمدەگەن ەدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكiلدەرiنە كوميتەت توراعاسى الەكسەي وستروۆسكي.

مiنە، رەسەي دۋماسىنىڭ وسىنداي "قىرعيلارى" تمد ەلدەرiنiڭ ماسەلەسiمەن شۇعىلدانادى جانە بiزدiڭ قازاقستان ءوزiن وسىنداي مىرزالارمەن شىنايى "ماڭگiلiك دوس" سانايدى.

دەگەنمەن، ۋكراينا سەۆاستوپولدەن ەشقاشان ءوز ەركiمەن باس تارتپايتىنى ءسوزسiز. رەسمي كيەۆ يۋري لۋجكوۆ، كونستانتين زاتاۋلين سەكiلدi ادامداردى عانا پەرسونا نون گراتا دەپ جاريالاعان جوق، وتكەن اپتادا ۆيكتور يۋششەنكو ەل ۇكiمەتiنە رەسەي فلوتىن سەۆاستوپولدەن شىعارۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن 2 ايدا دايىنداۋعا جانە قارا تەڭiز فلوتىنىڭ ۋكراينادا ۋاقىتشا تۇرۋىنىڭ كەشەندi قۇنىن ەسەپتەپ شىعارۋعا تاپسىرما بەردi.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button