بيىل تۇركIستان دا جۇدەپ تۇر

سىرداريانىڭ وڭ جاق جاعالاۋىندا، قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ەتەگiندە ورنالاسقان بiزدiڭ ۇلكەن اۋىل تۋرالى كوپ جازىلدى ما، جوق جازىلمادى ما بiلمەيمiن، بiراق اقىن دا، عالىم دا، وقىعان-توقىعان زيالىلار دا وي تولعاپ، قالام تەربەدi. "ۇلكەن اۋىل" دەپ وتىرعانىم — تۇركi حالىقتارىنىڭ ءھام بۇگiنگi قازاق ەلiنiڭ رۋحاني استاناسى — تۇركiستان. ال، بۇل جولداردىڭ اۆتورى مەن — اقىن دا، عالىم دا ەمەسپiن، ءجاي وسى قاسيەتتi توپىراقتىڭ قاراپايىم جاس تۇرعىندارىنىڭ بiرi عانامىن.

مەنiڭشە، تۇركiستانداي جەردە تۋىپ، پاتريوت بولماۋ كۇنا! تەرەڭ تاريحتىڭ تىلسىمى دiنiڭدi تانۋعا، تiلiڭدi قاستەرلەۋگە، ۇلتىڭدى ۇلىقتاۋعا ەرiكسiز جەتەلەيدi.

وسىدان بiرەر جىل بۇرىن تاۋەلسiز ەلiمiزدە تۇركiستاندى بiلمەيتiن قازاق جوق دەپ ويلاۋشى ەدiم. قاتەلەسiپپiن. وندiرiستiك تاجiريبەدەن وتۋگە الماتىعا كەلگەنiمدە، كەزدەيسوق 23-25 جاس ارالىعىنداعى قازاق ازاماتىمەن تانىستىم. ول مەنەن:

— قارىنداس، قاي جەردەن بولاسىز؟ — دەپ قازاققا ءتان قاسيەتپەن ءجون سۇرادى.

— تۇركiستاننان.

— تۇركiستان؟… ول قازاقستاننان الىس پا؟ وندا تۇرiكتەر تۇرا ما، الدە وزبەكتەر مە؟

— كەشiرiڭiز، تۇركiستان — شىمكەنتتiڭ iرگەسiندەگi قالا عوي… سiز ورتا مەكتەپتi قاي جەردە، قاي تiلدە بiتiردiڭiز؟

— اۋىلدا، قازاقشا.

— تۇركiستان — تۇركi حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورداسى، كiندiك ورداسى. ول تۋرالى تاريحتا جازىلعان عوي. ايتپاقشى، ماعجاننىڭ "تۇركiستانىنداعى" "كوپ تۇرiك ەنشi الىسىپ تاراسقاندا، قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟!" دەگەن جولدار اناۋ-مىناۋ تاريح وقۋلىقتارىنان ون ەسە ارتىق. قازاق حاندىعىن كەرەي مەن جانiبەك قۇرعاندا استانانى تۇركiستان ەتۋi دە — تاريحتاعى ناقتى دەرەك. تاريحتى تانىماۋ — بۇلدىر بولاشاق ەمەس پە؟!

— بiز مەكتەپتە وقىعانىمىزبەن، وندايلارعا كوڭiل بولمەپپiز-اۋ، — دەپ قىزاراقتاپ قالدى ول.

مۇنان كەيiن ول جiگiتتi ۇرسىپ-سوگۋ دە ورىنسىز شىعار. بار قاسiرەتiمiز — وسى كوڭiل بولمەيتiندiگiمiزدەن عوي بiزدiڭ. يۋنەسكو شەڭبەرiندە تۇركiستاننىڭ 1500 جىلدىعىن دۇرiلدەتiپ وتكiزسەك تە، قالا رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە بولا الماي تۇر. جاناشىر ۇلت ازاماتتارى ەتەكتەي-ەتەكتەي ماقالالار جازىپ، قانشا ماسەلە كوتەرگەنiمەن، بيلiكتەگiلەر كiرپiك قاعار ەمەس. تiپتi، ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيiنە تۇركيا مەملەكەتi جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزگەندە، قازاقستان عالىمدارىن بۇل iسكە ارالاستىرمادى. سودان تاريحي جادiگەرiمiز سانالاتىن ماۆزولەي كوپ زيان شەكتi. بۇعان مۇرات اۋەزوۆ سەكiلدi ۇلت ازاماتتارى دابىل قاقپاعاندا، كiم بiلەدi، قۇرىلىستىڭ تiزگiنiن ءوز قولىمىزعا الا الماس پا ەدiك؟!

تۇركiستاندى تانىتۋدىڭ ەڭ تيiمدi ءتاسiلi — تۋريزم سالاسىن قولعا الۋ. وڭتۇستiك ءوڭiرi — اۋليە-ءامبي¬لەلەر مەكەنi. قازاق ەجەلدەن ىرىمشىل حالىق بولعاندىقتان، اۋليە-امبيەلەر بەيiتiنە دۇعا ەتiپ، تiلەك تiلەيدi. ماسەلەن، "ارىستان بابقا تۇنە، تۇركiستاندا تiلە" دەيتiن حالقىمىز ارىستان بابتىڭ كەسەنەسiنە كەلگەننەن كەيiن، ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيiنە مiندەتتi تۇردە ءتاۋ ەتەدi. الايدا، تۇركiستان-ءشاۋiلدiر تاس جولىنىڭ ويدىم-ويدىم جولدارى تۋريستەردiڭ جۇيكەسiنە اجەپتاۋiر سالماق تۇسiرەدi، سونداي-اق، ارالىققا ارنايى كولiكتەر قاتىنامايتىندىعى دا قولايسىز. جالعىز-جارىم كەلۋشiلەر "اق جول"، "اتا جولى" سەكiلدi دiني اعىم وكiلدەرiنiڭ كەرۋەن-كولiكتەرiنە مiنiپ، ولار ايتقان پالساپاعا قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر.

بيىل وڭتۇستiككە "پالە" تiلدەن ەمەس، سۋدان بولدى. ماقتارالداعى اعايىنداردىڭ تۇرعىن ۇيلەرiن، قورا-قوپسىسىن، مال-جايىن، دۇنيە-مۇلكiن سۋ الىپ، شىعىنعا ۇشىراسا، تۇركiستان حالقى اۋىز سۋ ماسەلەسiنiڭ شەشiمiن تابا الماي ءجۇر. قاھارلى قىستىڭ ايازىنا شىداماي، تۇركiستانداعى كوپ ۇيلەردiڭ سۋ قۇبىرلارى iستەن شىقتى. قىس بويى جاقىن ماڭداعى اۋىلعا بارىپ، كiر-قوڭىمىزدى جۋىپ، اس-سۋىمىزدى پوليەتيلەندi تىعىندى ىدىستارمەن تاسىپ iشتiك.

كوكتەم كەلگەلi اۋىلىمىز كiشiگiرiم كولشiككە اينالدى. ويتكەنi، ابدەن توزىعى جەتكەن قۇبىرلاردان سۋ اتقىلاپ جاتىر. قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ باس قاتىرار پروبلەماسى تەك بۇل ەمەس، كوپ قاباتتى ۇيلەردە جىلۋ جۇيەسi اتىمەن جوق. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق، كورشiلەس كەنتاۋ قالاسىندا مۇنداي پروبلەمالار وڭ شەشiمiن تاپقان.

قىمباتشىلىق، ينفلياتسيا حالىقتى تۇقىرتىپ-اق تاستادى. ازىق-تۇلiك، كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسى بارار جەرiنە بارىپ جەتتi. قوي مiنەزدi قازاق وعان پالەن دەپ داۋ ايتپاي، بارiنە كونiپ وتىر ازiرگە. ساپاسىز قىزمەت تۇرلەرiنiڭ قادام سايىن الدىمىزدان كولەگەيلەپ شىعا بەرەتiندiگi وكiنiشتi. قوعامدىق كولiكتەر جۇمىس ۋاقىتىن كەيدە ەرتە اياقتاۋعا قۇشتار-اق. سونىڭ سالدارىنان ساباقتان، كiتاپحانادان كەشكi جەتi جارىمنان كەيiن شىققان ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار ايالدامادا قالىپ تا قويادى. سوڭعى كەزدەرi، نەگە ەكەنi بەلگiسiز، تۇركiستانداعى قوعامدىق كولiكتەردەگi اۆتوبۋس ساندارى كۇرت ازايىپ، ورنىنا "گازەل"، "راف" اۆتوكولiكتەرi قاپتاپ كەتتi. بۇل حالىقتىڭ تۇتىنۋىنا قولايسىزدىق اكەلۋدە. بiراق، حالىق پiكiرiمەن ساناسار ەشكiم جوق.

باسقا قالاداعىداي ەمەس، تۇركiستاندا افيشا iلiپ قويساڭىز، سونىڭ ءوزi بiر ۇلكەن وزگەرiستەي كورiنەدi. ال، قۇرىلىس باستالسا، ونىڭ ءجونi مۇلدەم بولەك. 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگiندە "ەتنوگرافيالىق گۇلزاردىڭ" قۇرىلىسىن اياقتاپ، حالىقتىڭ پايدالانۋىنا بەرiلەدi دەگەن سىقپىتتاعى افيشانى كورiپ، قۇرىلىس الاڭىنا مويىن سوزا-سوزا ءۇمiتتi دە ۇزەتiن بولدىق. ءۇمiتتiڭ كۇدiككە اينالعانى قاشان.

بارلىق اۋىلدا ۇلكەن بiر نەمەسە ەكi كوشە بولادى عوي. اۋىلعا كەلiپ-كەتەتiندەر سول جولمەن كەرi قايتادى. سول سياقتى تۇركiستاندا دا ۇزىننان جالعاساتىن ەكi كوشە داڭعىلى بار. سىرتتان كەلۋشiلەر ءۇشiن ول داڭعىل جولداردا "ماۆزولەي"، "ۋنيۆەرسيتەت"، "بازار"، "ۆوكزال" دەگەن ايالدامالار عانا قامتىلعان. بىلايعى قاراۋسىز قالعان ۇساق كوشە جولدارىنىڭ ساپاسىزدىعىن استانادان كەلگەن اتقامiنەرلەر بiلە دە بەرمەيدi. جول سالۋ يگiلiكتi iس بولعانىمەن، بۇگiندە ونى ويلايتىن ازاماتتتار جوقتىڭ قاسى. ەسەسiنە، قالتالىلار قازاقتىڭ تويشىل حالىق ەكەنiن مىقتاپ ەسكەرiپ، مەيرامحانالاردىڭ، كافە-بارلاردىڭ ساپا ەمەس، سان جارىسىنىڭ كورiگiن قىزدىرۋدا.

جادىرا نارماحانوۆا،

تۇركiستان قالاسى

ر.S. بۇل قازiرگi تۇركiستان تۋرالى بiز ايتقان ازدى-كوپتi اششى شىندىقتىڭ بiر پاراسى. دەگەنمەن، مۇنداي شىندىعىنا قاراماي، تۇركiستان حالقى قازاقتىڭ تiلiمەن، دiلiمەن، دiنiمەن جاساي بەرەتiن ۇلكەن كۇرەتامىر اۋىلداي. تۇركiستاننىڭ مىزعىماس اقيقاتى — قازاق رۋحانياتىنىڭ ورداسى بولىپ قالا بەرەتiندiگiندە. ولاي بولسا، اقيقاتتى الاسارتپاي، شىندىققا تۋرا قارايىق!

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button