«ورتامىز قازاقپەن كوبەيۋدە» دەيدI وڭتۇستIكتەگIلەر

بۇگiندە وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان ولكەسi بولىپ تابىلادى. وبلىستىق كوشi-قون باسقارماسى ورالماندار ماسەلەسi بويىنشا وتكەن ەكi-ءۇش جىل كولەمiندە كەلەلi دە جۋيەلi جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ، الدىڭعى ورىنداردان كورiنiپ كەلەدi.

كوشi-قون باسقارماسىن ابدiباقىت ءتiللاباي ۇلى ماقۇلباەۆتىڭ باسشىلىق ەتiپ كەلە جاتقانىنا دا ءتورت جىلعا جۋىق ۋاقىت بولىپتى. وتكەن جىلداردى تالداي كەلە:

— 1992 جىلدىڭ باسىنان 2008 جىلدىڭ 1-شi قاڭتارىنا دەيiن 45 000 وتباسى 250 000-عا جۋىق ورالمان اعايىندارىمىز كەلiپ قونىستانىپتى، — دەپ ءسوزiن باستادى ابەكەڭ. بۇل رەسپۋبليكا دەڭگەيiندە 26-27 پايىزدىق كورسەتكiشتi قۇرايدى. ۇلكەن كورسەتكiش. ال ەندi وڭتۇستiك وڭiرiنە قونىستانعىسى كەلەتiن اعايىنداردىڭ كوپتi قۇرايتىنى بەلگiلi. بiزگە ورالماندار اسiرەسە وزبەكستان جەرiنەن كوپ كەلەدi. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرiن كورشi وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالاس ەكەنiمiزدi، سونداي-اق اۋا-رايى جاعدايىنىڭ ۇقساستىعى، اعايىن-تۋىستاردىڭ وسىندا كوپتەپ بولۋى، بۇرىنعى كەڭەس داۋiرiندە كەيبiر جەرلەرiمiزدiڭ قازاقستاننىڭ قۇرامىندا بولعاندىعىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. سونىمەن بiرگە، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى ەكونوميكاسى نىق دامىعان، حالقىنىڭ سانى وركەندەپ ءوسiپ كەلە جاتقان، جەرi نۋلى دا سۋلى ايماقتىڭ بiرi بولۋىنىڭ دا ىقپالى كۇشتi ەكەندiگi جاسىرىن ەمەس. مۇندا كوشiپ كەلگەن ورالمان باۋىرلارىمىزدىڭ دا نيەتتەرi وسىنداي.

الەمنiڭ 21 مەملەكەتiنەن 150 مىڭ قانداستارىمىز كەلiپتi. سونىڭ iشiندە دامىعان مەملەكەتتەر — كانادا، اقش ەلدەرiنەن دە بار. جالپى وسىندا كەلگەن ورالمانداردىڭ 88 پايىزى جاقىن كورشi وزبەكستاننان بولسا، 6 پايىزىن تاجiكستان مەن تۇرiكمەنستان، قالعانىن رەسەي، قىرعىز، قىتاي ەلدەرiنەن كەلگەندەر قۇرايدى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ ءوزiن الساق، وبلىسقا 3820 ورالمان وتباسى كوشiپ كەلگەن، ادام باسىنا شاققاندا 11327 ادام، بۇلار 9 مەملەكەتتەن كەلسە، وسىنىڭ 95 پايىزى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنان.

— كوشi-قون باسقارماسىنىڭ نەگiزگi مiندەتiنiڭ بiرi — ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكiتiلiپ، ايقىندالعان كۆوتا ءبولۋ ماسەلەسiن دۇرىس شەشۋ. وسى ورايدا كۆوتاعا ەنگەن ورالمانداردىڭ وتباسىلارى وزدەرiنە تيiستi جاردەماقىلارىن دەر كەزiندە الىپ ءجۇر. ابدiباقىت ءتiللاباي ۇلى بۇل تۇرعىدا سوڭعى جىلداردا بەرiلەتiن جاردەماقىنىڭ مولشەرi ۇدايى ءوسiپ وتىرعانىن تiلگە تيەك ەتە كەلiپ، 2005 جىلى وبلىسقا 2710 وتباسى، 2006 جىلى – 2710، 2007 جىلى – 2610 وتباسى كوشiپ كەلگەنiن ايتتى. جىل ەسەبi بويىنشا، ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەلگiلەنگەن بۇل تاپسىرمالاردى وبلىستىق كوشi-قون باسقارماسى تۇبەگەيلi ورىنداۋعا قول جەتكiزگەندiگiن دە بiلدiردi. جالپى، كوشiپ كەلگەن اعايىندارىمىزدىڭ كۆوتاعا iلiنگەن-iلiنبەگەندەردiڭ ارا سالماعىن اجىراتا كەلiپ تالداعانىمىزدا، 2004-05 جىلدارى سول كەلگەندەردiڭ 20-22 پايىزى عانا كۆوتاعا ەنسە، 2006 جىددان بەرi قاراي بۇل كورسەتكiش جوعارىلاپ، 60-65 پايىزعا وسكەن. ياعني، كوشiپ كەلگەن ءۇش ادامنىڭ ەكەۋi كۆوتاعا ەنiپ وتىر. ال ەندi كۆوتاعا ەنگەن ورالماندارعا بەرiلەتiن قارجىنىڭ مولشەرiن ابەكەڭ تومەندەگiشە تالداپ بەردi:

— بىلتىرعى جىلى ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە بايلانىستى جاردەماقىنىڭ ءتورت ءتۇرi جۇزەگە اسىرىلدى:

1. بiر مەزەتتiك جاردەماقى. 2.كوشiپ كەلگەندەردiڭ كولiكپەن كەلگەن شىعىنى. 3. ءاربiر وتباسىعا جۇگiمەن قوسا مالدارىن الىپ كەلگەندەگi شىعىنى. 4. وتباسىنىڭ ءاربiر مۇشەسiنە ءۇي الۋعا جاردەماقى بەرiلۋi.

جوعارىداعى تولەمدەر تومەندەگiشە جۇزەگە اسىرىلدى. ءۇي الۋعا وتباسىنىڭ ءار مۇشەسiنە 100 ەسەلi ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشi بىلتىرعى جىلى 109 200 تەڭگە بولدى. كەيiنگi جۇك شىعىنى وتباسىعا 50 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش 56000 تەڭگە كولەمiندە، ودان سوڭ جول اقىسى، كولiك شىعىنى 10 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش 10920 تەڭگە بولدى. بiر مەزەتتiك جاردەماقى وتباسىنىڭ وتاعاسىنا 15 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش 16000 تەڭگە كولەمiندە السا، قالعان وتباسى مۇشەلەرiنە 10 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشپەن بەلگiلەنiپ بەرiلدi. قورىتىندىلاي كەلگەندە، وتكەن جىلى قۇرامىندا 5 ادامى بار ورالمان وتباسى 715 مىڭ 260 تەڭگەدەن الدى. ال ەندi اعىمداعى جىلدا بۇل كورسەتكiش تاعى دا ءوسiپ وتىر. جوعارىداعىداي تارتiپپەن ەسەپتەي كەلiپ، قۇرامىنداعى 5 ادامى بار ورالمان وتباسى 760 مىڭداي تەڭگەنi الاتىن بولادى. ورالمانداردىڭ قوعامعا بەيiمدەلۋi، جۇمىسپەن قامتىلۋى اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىن جۇرگiزۋ ءۇشiن جەر تەلiمدەرiنiڭ بەرiلۋi جايىندا ءسوز قوزعاعاندا باسقارما باسشىسى ءوزiنiڭ كوشi-قون ۇردiستەرiن دامىتۋداعى ەنگiزگەن ەڭسەلi ۇسىنىستارىنىڭ بۇگiندە iس جۇزiندە جۇزەگە اسىرىپ جاتقاندىعىن ورتاعا سالدى.

كەلگەن ورالماندارىمىزدى ورتاعا بەيiمدەۋ پروتسەسi، سونداي-اق جۇمىسقا، وقۋعا دەگەن سۇرانىستارىن وتەۋ ماقساتىندا تالداۋ-ساراپتاۋ سياقتى الەۋمەتتiك كارتا ەسەبiندە 25-30 پوزيتسيادان تۇراتىن مالiمەتتەر جيىنتىعىن وتكiزۋدi قولعا العان بولاتىنبىز. بىلتىرعى جىلى ءاربiر اۋداننان الەۋمەتتiك جەڭiلدەندiرiلگەن پاكەتتەر ۇسىنىمىن جاسادىق. سوندا ءاربiر اۋداندا كۆوتاعا ەنگەن جانە كۆوتاعا ەنبەگەن ورالماندارعا بەرiلەتiن جەردiڭ كولەمiن، اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىن جۇرگiزۋگە بەرiلەتiن جەردiڭ كولەمi، الەۋمەتتiك تۇرعىن ءۇي بەرە الاتىن بولسا، ونىڭ انىقتاماسىن، سونداي-اق، اۋداندا جەتiسپەي جاتقان ماماندىقتار بويىنشا قاجەتتi ماماندىقتار تiزiمiن قابىلداۋ ماقساتىندا iس-شارا وتكiزدiك. ناتيجە جامان بولعان جوق. ورالمانداردىڭ مۇددەسi تولىق كوزدەلiپ، جاعدايلارىن كوتەرۋگە ۇيىتقى بولا بiلدiك. سولاردىڭ ارقاسىندا، بىلتىرعى جىلى وبلىس بويىنشا 801 وتباسىعا ءۇي سالۋ ءۇشiن جەر ءبولiنiپ بەرiلدi، 71 وتباسىعا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن جۇرگiزۋ ءۇشiن جەر ءبولiنiپ بەرiلدi، 27 وتباسىعا الەۋمەتتiك تۇرعىن ءۇي بەرiلدi، 162 وتباسى جەتiسپەيتiن ماماندىقتار بويىنشا اۋدانداردا قاجەتتi جۇمىستارعا ورنالاستى. سونداي-اق، كەلگەن ورالماندارىمىزدىڭ كاسiبي تۇرعىدان قايتادان دايارلانۋىنا مۇرىندىق بولدىق. وبلىستىق بيۋدجەتتەن مەديتسينا جانە پەداگوگيكا كوللەدجدەرiنە ورالمان اعايىندارىمىزدىڭ بالالارىن وقىتۋ ءۇشiن اقشا قارالىپ، ول بۇگiندە iسكە اسىرىلۋدا. ارينە، وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ۇستiمiزدەگi جىلدا دا ءوز جالعاسىن تاپپاق.

جۇمىس بارىسىنىڭ جەتiستiكتەرiن ايتا كەلiپ، ابەكەڭ ورالمان باۋىرلارىمىزدىڭ مەملەكەتتiك جۇمىستارعا ورنالاسۋىندا قيىنشىلىقتىڭ بiرi "سيك"-تiڭ بەرiلمەۋi ماسەلەسiن تiلگە تيەك ەتتi. ول كiسi بۇل ماسەلەنi بۇرىنعى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi قاراقۇسوۆانىڭ نازارىنا دا جەتكiزگەندiگiن جاسىرمادى. دەگەنمەن، ورالمانداردىڭ نازارىنا "سيك"-تi الۋدا 2006 جىلدان بەرi قاراي ىقتيارحات (ۆيد نا جيتەلستۆو) نەگiزiندە قول جەتكiزۋلەرiنە مۇمكiندiگi بار ەكەندiگiن ايتىپ ءوتتi. ەندەشە، كوشi-قون پوليتسياسىنا ورالماندارىمىز ءوز قۇجاتتارىن تiركەۋگە قويىپ جاتقان كەزدە، ىقتيارحات الۋ ءۇشiن قۇجاتتارىن رەتتەپ، بiر-ەكi اي كولەمiندە ونى الىپ، سوڭىنان "سيك"-تەرi قول جەتكiزۋگە قۇقىلى ەكەندiكتەرiن وقىرماندارعا جەتكiزۋ بiزدiڭ مiندەتiمiز بولدى.

«كوشi-قون ۇردiستەرiن جۇرگiزۋدەن قالىپتاسىپ قالعان «ورالمان» اتاۋىنىڭ بۇگiندە كوڭiلگە شامالى قونىمدى بولماي تۇرعانىنا سiز قالاي قارايسىز؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ابدiباقىت ءتiللاباي ۇلى:

— «ورالمان» اتاۋىن باستاپقىدا دۇرىس دەپ قابىلداپ iس جۇزiندە قولدانىپ جۇرگەن بۇگiنگi تاڭدا، بۇل ءسوزدiڭ ءمان-ماعىناسى سانا-ويعا تەرiس ۇعىمدى ۇيالاتقانداي تۇيiلەتiنi انىق. وتكەن جىلعى وبلىس اكiمiمەن بولعان جيىندا وسى اتاۋدى "وتانداس" دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى دا ورتاعا سالعان بولاتىنبىز. دەگەنمەن iس جۇزiندە بارلىق كوشi-قون باسقارماسىنداعى جۇمىس جۇرگiزۋ بارىسى نوتاريالدى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىندا دا "ورالمان" دەپ ەنگiزiلiپ كەتكەندiكگەن، بۇل اتاۋ ءوز كۇشiندە قالىپ تۇر. الايدا، ورالماندارمەن بولعان كەزدەسۋلەرiمiزدە ول اعايىندارىمىز بۇل ءسوزدi ەسiتكەندە كوڭiلiنە ەشقانداي رەنiش المايتىنىن بiلدiك. ءوز باسىم "بولاشاقتا قازاقستان ازاماتتىعىن العان كۇننەن باستاپ سiزدەر "اۆتوماتتى" تۇردە "ورالمان" اتاۋىنان ارىلىپ، "قازاقستان ازاماتىمىز" دەپ ماقتانىشپەن ايتۋلارىڭىزعا ابدەن بولادى. "ورالمان" اتاۋى سiزدەردە ماڭگi قالمايدى"، — دەپ كوڭiلدەرiنە كوتەرiڭكi رۋح باعىشتاپ جاتامىز. ال ەندi تاعى بiر ايتىپ وتەتiن جاڭالىق — كوشiپ كەلiپ جاتقان اعايىندارىمىزدىڭ نازارىنا اعىمداعى جىلدان باستاپ بالدىق جۇيە ەنگiزiلدi. ءار وتباسىعا ءۇش پوزيتسيا بويىنشا بالل بەرiلەدi:

1.ماماندىعىمەن كۆاليفيكاتسياسى بولۋى، ماماندىعى بولسا 10 بالل بەرiلەدi. 2. قانداي وقۋ ورنىن بiتiرگەنiنە بايلانىستى; ينستيتۋت، ۋنيۆەرسيتەتتi بiتiرگەن بولسا – 3 بالل. ورتا ارناۋلى بiلiم ورداسىن بiتiرگەن بولسا – 2 بالل. 3. وتباسىنىڭ قۇرامىنداعى كامەلەتكە تولماعان بالالار سانى 5 نەمەسە ودان جوعارى بولسا – 10 بالل بەرiلەدi. كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ سانى 4 نەمەسە 3 بولسا – 5 بالل بەرiلەدi. بۇل مالiمەتتەردiڭ بارلىعىن بiز كومپيۋتەرگە ەنگiزiپ، وسىنى نەگiزگە الا وتىرىپ رەسپۋبليكالىق ورالمانداردىڭ دەرەكتەر قورى بۇل وتباسىعا قوسىندى بالىنىڭ سوماسىن شىعارىپ بەرەدi. كiمدە بالل كوپ بولسا، سول وتباسى كۆوتاعا بiرiنشi كەزەكتە ەنەتiن بولادى. وسى مۇمكiندiكتەردەن اعايىندارىمىز شەت قالمايدى دەگەن ويدامىن.

قۋانىشبەك بوتابەكوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button