“سۋدىڭ دا سۇراۋى بار” دەگەنمەنەن...

الماتى قالاسىنىڭ اكiمi احمەتجان ەسiموۆ سۋدى ىسىراپ ەتەتiندەرمەن كۇرەس رەتiندە سۋىق سۋعا ديففەرەنتسيالدى باعانىڭ بەكiتiلەتiنiن مالiمدەدi. قىمباتشىلىقتىڭ قاراپايىم تۇتىنۋشىعا قاتىستى جوقتىعىن ايتقان اكiم بۇگiندە پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلiپ وتىرعان كاسiپورىندار مەن كومپانيالار جانە سۋدى شامادان تىس قولداناتىن اقىلى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى ءۇشiن سۋدىڭ قۇنى جوعارىلايتىنىن جەتكiزدi.

الايدا، سۋدىڭ قىمباتتاعانىن سىلتاۋراتقان ءوندiرiس وشاقتارىنىڭ ءونiم باعاسىن دا جوعارىلاتپاسىنا، سۋعا كەتەتiن شىعىندى تۇتىنۋشىدان ءوندiرiپ الماسىنا جانە قولدان جاسالعان قىمباتشىلىقتى ودان سايىن ۋشىقتىرماسىنا كiم كەپiل؟ ول ءۇشiن كەيبiر اشكوز كومپانيالاردى دەر كەزiندە تەزگە سالاتىن شارا قوسا قاراستىرىلۋى كەرەك. ايتپەسە، قاراپايىم تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسەدi.

قازiرگi تاڭدا الەم حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتi ماسەلەلەردiڭ بiرi – اۋىزسۋ پروبلەماسى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، دۇنيە جۇزiندەگi 1 ميلليارد ادام iشۋگە جارامدى سۋعا ءزارۋ. جىل سايىن 3 ميللياردتان استام ادام ساپاسىز سۋدان تۋىندايتىن دەرتتەردiڭ قۇربانىنا اينالۋدا. ال ورتالىقتاردان شالعاي جاتقان قازاقى اۋىلدارداعى اعايىننىڭ كەيبiرi سۋدى كورشi ۇيدەن ەمەس، كورشi اۋىلدان تاسيدى. كەڭەستەر ۇكiمەتiنەن "مۇراعا" قالعان قۇبىرلار ابدەن توزىعى جەتiپ، ەسكiرگەن. ولاردىڭ باسىم بولiگi تiپتi، پايدالانۋعا جاراماي قالعان. بۇۇ دەرەكتەرiنە سۇيەنسەك، قازاقستان سۋ قورىنا قاتىستى تمد ەلدەرi اراسىندا ەڭ سوڭعى ورىندا. رەسپۋبليكامىزدىڭ ۇشتەن بiر بولiگi اۋىزسۋ تاپشىلىعىنىڭ زارىن تارتۋدا. بولجامدار بويىنشا، 37 جىلدان كەيiن ادامداردىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكiن بولماي قالادى. جەر شارىنداعى ادامدار سانى نەعۇرلىم كوبەيگەن سايىن ەكونوميكا مەن ءوندiرiس تە سوعۇرلىم جىلدام دامۋدا. دەمەك، سۋ تاپشىلىعىن تارتاتىن ەلدەردiڭ سانى ءوسiپ كەلەدi. بۇۇ ساراپشىلارى الداعى 10 جىل كولەمiندە الەمنiڭ بارلىق ەلدەرiنiڭ ەكونوميكاسى وسەتiنiن، وسىنىڭ ناتيجەسiندە تاماق، جارىق، جىلۋ، كيiم مەن سۋعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارىلايتىنىن كولدەنەڭ تارتۋدا. وتكەن اپتادا "ۆودوكانال" كاسiپورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرiمەن كەزدەسكەن الماتى قالاسىنىڭ اكiمi ا.ەسiموۆ پايدانى كۇرەپ تاۋىپ جاتقان كاسiپورىندار مەن كومپانيالارعا بەلگiلەنەتiن سۋىق سۋدىڭ قۇنى جوعارىلايتىنىن جەتكiزدi. سونىمەن قاتار ءوندiرiس پەن اقىلى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى بiرقاتار كومپانيالار دا ەگەر تاۋلiگiنە 150 ليتردەن استام سۋدى پايدالاناتىن بولسا، قالتاسىنا سالماق تۇسەتiن بولادى. اكiم مىرزا مۇنداي جاڭالىقتىڭ قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا قاتىسى بولمايتىندىعىن ايتتى. سەنگiمiز-اق كەلەدi. بiراق كۇنi ەرتەڭ جەرگiلiكتi بيلiكتiڭ سۋدى قىمباتتاتقانىن سىلتاۋراتىپ، وندiرiستەر مەن اقىلى قىزمەت كورسەتەتiندەر باعانى ودان سايىن شارىقتاتپاسىنا كiم كەپiل؟ بiراق، احمەتجان ەسiموۆ مىرزا مۇنىڭ الدىن الاتىن تەتiكتەردi تاۋىپ قويعانىنا ءۇمiتiمiز مول. مىسالى، ءوندiرiس ورىنداعىلار مەن كولiك جۋاتىن ورىندارىنداعىلار كوتەرiلگەن سۋ باعاسىن ءوندiرiپ الۋ ءۇشiن تۇتىنۋشى مەن كليەنتتiڭ قالتاسىنا قول سالاتىنى بەلگiلi. سوندا "قاراپايىم حالىققا قاتىسى جوق" دەپ ايتا الامىز با؟ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگiن باسقارعان كەزiندە "نان ارزان بولسا، رەسەيگە تاسىپ اكەتەدi" دەپ اتتانداپ، 35 تەڭگەنiڭ نانىن ەكi ەسەگە دەيiن ءوسiرiپ جiبەرگەن ەكس-مينيسترگە قاراپايىم حالىق، اسiرەسە، اۋىلداعى اعايىن كادiمگiدەي رەنجiپ ەدi. سۋ ماسەلەسiنە قاتىستى "جاڭالىق" الەۋمەتتiك احۋالى سىن كوتەرمەيتiن وتباسىلارعا اۋىر تيمەسە يگi.

نەگiزi الماتىداعى سۋ تاپشىلىعى تۋرالى اڭگiمە بiراز ۋاقىتتان بەرi ايتىلىپ كەلەدi. ەسiموۆ بiر تەكشە مەتر سۋدىڭ باعاسى 19 تەڭگەدەن ەسەپتەلۋi تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا كەتەتiن شىعىنعا سايكەس كەلمەيتiنiن ايتادى: "بۇل سۋدىڭ بiر بوتەلكەسi 60 تەڭگە تۇرادى. ال بارلىق تازارتۋدان وتكەن 1 تەكشە مەتر سۋ — نەبارى 19 تەڭگە". قالا تۇرعىندارى بiر كۇندە 800 مىڭ تەكشە مەتر سۋ پايدالاناتىن كورiنەدi. ماماندار سوڭعى 10 جىلدا سۋدى تۇتىنۋ دەڭگەيi 24 پايىزعا وسكەنiن ايتادى. اسiرەسە، ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ باسىندا تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق بەلسەندiگi تىم ارتقان. ال سۋمەن قامتاماسىز ەتەتiن مەكەمەلەردە قوردالانىپ قالعان قيىندىقتار شاش-ەتەكتەن. مىسالى، بۇگiندە سۋ قۇبىرلارىنىڭ 70 پايىزدان استامىنىڭ توزىعى جەتكەن. قۇرال-جابدىقتاردىڭ ابدەن ەسكiرۋi Iلە وزەنiنە قۇيىلاتىن زياندى قالدىقتاردىڭ كوبەيۋiنە اسەر ەتiپتi. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سۋ تازارتاتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالادى. ال "ۆودوكانالدىڭ" قىزمەتiن جاقسارتۋ ءۇشiن 163 ملن. تەڭگە كولەمiندە قارجى قاجەت.

ايتپاقشى، Iلەنiڭ تىم لاستانۋىنا ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ، ەكولوگياسى جەدەل توزىپ بارا جاتقانىنا قىتايلار دا كiنالi. تiرشiلiكتiڭ كوزi بولىپ تابىلاتىن سۋدى ىسىراپ ەتپەۋدiڭ جولدارىن ۇكiمەت تە قاراستىرۋدا. مىسالى، ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سەناتورلار الدىندا ءسوز سويلەگەن ۆيتسە-پرەمەر ومiرزاق شوكەەۆ ورتالىق ازيا ايماعىنان سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋىمىن قۇرۋ قاجەتتiگiن ايتاتىنىن مالiمدەگەن. 2006 جىلدان بەرi ەۋرازەق شەڭبەرiندە ورتالىقازيالىق ەلدەردiڭ سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرiنiڭ سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق قورلارىن پايدالانۋ تۋرالى باعىتتارىن بiرەلەسiپ كەلiسۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگiزiلiپ كەلەدi. بiراق ءالi كۇنگە تاراپتار ناقتى شەشiمگە كەلمەگەن.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button