تەمiرعالي كوپباەۆ: باسپا اشىپ، بايىپ كەتكەن قازاقتى كورگەنIم جوق

گازەتiمiزدiڭ وتكەن سانىندا "قازاق كiتابى تەندەرگە تەلمiرiپ وتىرعاندا…" دەگەن ماقالا جارىق كورگەن بولاتىن. رۋحاني ازىقتىڭ قاينارى، مادەنيەت پەن ادەبيەتتiڭ قۇرالى — كiتاپتىڭ تارالۋى مەن ناسيحات ماسەلەلەرi جونiندەگi اڭگiمەمiزدi وسى سالانىڭ مامانىمەن جالعاستىرعاندى ءجون كوردiك. باسپا iسiنiڭ قىرى مەن سىرى تۋرالى تولعانعان "قازىعۇرت" باسپاسىنىڭ ديرەكتورى تەمiرعالي كوپباەۆ كوپ اڭگiمەنiڭ باسىن قايىردى.

كنب مۇراعاتىنان بەيIمبەتتIڭ 90-عا جۋىق بەلگIسIز اڭگIمەسI تابىلدى

– "قازىعۇرت" باسپاسى تۋرالى بiراز جىلى لەبiزدەردi ەستiپ كەلەمiز. باسپا iسiنە قالاي بەت بۇردىڭىز؟

– كوپتومدىقتاردى شىعارۋعا بەيiمدەلگەن "قازىعۇرت" باسپاسى 2000 جىلدان باستاپ جۇمىس iستەپ كەلەدi. سوۆەت وداعى كەزiندە مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتاردىڭ عانا كوپتومدىقتارى بولدى. 2000 جىلى بiر كiسiلەردەن قادىر مىرزا-ءالiنiڭ كوپتومدىعى دايىن تۇرعانىن ەستiدiم. سوندا ماعان وي كەلدi: بiرiنشiدەن، كلاسسيكتەردiڭ كومتومدىقتارىن شىعارۋ; ەكiنشiدەن، بولاشاق زەرتتەۋشلiلەر اقىن-جازۋشىنىڭ بارشا جازبا مۇراسىن، ول مەيلi حاتتارى، ەستەلiكتەرi بولا ما، ايتەۋiر قاعازعا تۇسكەن ويلارىنىڭ ءبارiن بiزدiڭ كiتاپتاردان تاپسا دەگەن. بۇل ءۇشiن نىساناعا العان ءاربiر قالامگەردiڭ مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، بiر جۇيەگە ءتۇسiرiپ، عىلىمي iزگە اينالدىرۋ قاجەت بولدى. زەرتتەۋشiلەر ءۇشiن بiز اقپارات كوزi بولۋىمىز كەرەك ەدi. كەيiن بiز ساكەن، Iلياس، بەيiمبەتتەردiڭ كوپتومدىعىن قۇراستىرۋدى قولعا العاندا، "ولاردىڭ جازعانىنىڭ ءبارi بiردەي التىن ەمەس قوي، سوندىقتان ءۇش تومدىقتاردى ارناساق تا جەتەدi" دەگەندەر بولدى. سوندا مەن ولارعا مىنانداي ءۋاج ايتتىم: "قازiر ورىس ادەبيەت زەرتتەۋشiلەرi لەۆ تولستويدىڭ شىعارماشىلىعى، حاتتارىن عانا ەمەس، بiرەۋگە جازعان قولحاتى مەن سەنiمحاتتارى سياقتى ونىڭ قالامى تۇرتكەن ءاربiر جاپىراق قاعازدى زەرتتەپ جاتىر. ەسەنيننiڭ كiممەن حات الىسقاندىعى زەرتتەلiپ، توم-توم بولىپ شىعىپ جاتىر. كەلەشەك ادەبيەت زەرتتەۋشiلەرi ءۇشiن بiزدiڭ جيناعان كiتاپتارىمىز قاجەت بولار دەگەن ءۇمiتiمiز بار. ساكەن "تار جول، تايعاق كەشۋ" رومانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن 1927 جىلى جازىپ، 1936 جىلى ونى قايتا جازعان، ەكiنشi نۇسقاسىنىڭ العاشقىسىنان ايتارلىقتاي ستيلدiك، تiلدiك، مازمۇندىق ەرەكشەلiكتەرi بار. ساكەن كوپتومدىعىنىڭ بiرiنشi تومىنا العاشقى وسى روماننىڭ العاشقى نۇسقاسىن، ال سوڭعى تومىنا ەكiنشi نۇسقاسىن بەرگەلi وتىرمىز.

– قازiر كوپتومدىقتار بويىنشا مەملەكەتتiك تاپسىرىستى ورىنداپ ءجۇرسiز…

– مەملەكەتتiك تاپسىرىس ورىنداۋعا 2003 جىلدان باستاپ كوشتiك. ويتكەنi، كوپتومدىق شىعارۋ دەگەن قىرۋار شىعىندى تالاپ ەتەدi. وعان دەيiن "مەملەكەتتiك تاپسىرىس" دەگەننiڭ نە ەكەنiن بiلمەيتiنبiز. 2002 جىلى ساكەن، Iلياس، بەيiمبەتتiڭ كوپتومدىق جيناقتارىن شىعارۋدى ويلادىم. 2004 جىلى ولاردىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى تويلاناتىن بولدى. مەملەكەتتiڭ قولداۋى بولماسا، ولاردىڭ مۇراسىن زەرتتەپ، جيناقتاۋشىلار جوقتىڭ قاسى. ءۇش ارىستىڭ العاشقى تومدارىن مىڭ دانادان باسپا ەسەبiنەن شىعارىپ، كەلەسi جىلى مينيسترلiككە اپارىپ، كورسەتتiم. ول كiتاپتاردى قۇراستىرۋ ءۇشiن بiراز عىلىمي جۇمىستار جاسالدى. بەيiمبەتتiڭ كنب-نىڭ مۇراعاتىندا جاتقان بۇرىن-سوڭدى جارىققا شىقپاعان 90-عا جۋىق اڭگiمەسi تابىلدى. ولاردى اراب قارپiنەن كيريلليتساعا تۇسiردiك. ەڭبەگiمiز جانىپ، سول جىلى ءۇش ارىستىڭ جيناعىن شىعارۋ بiزگە تاپسىرىلدى. مiنە، التىنشى جىل بولدى، وسى ۋاقىتقا دەيiن ساكەن مەن بەيiمبەتتiڭ جەتiنشi، Iلياستىڭ سەگiزiنشi تومى جارىققا شىقتى. جالپى، بەيiمبەتتiڭ شىعارمالار جيناعى – ون ەكi توم، Iلياس پەن ساكەندiكi ون تومدىق بولاتىن شىعار. شىن مانiندە، مەملەكەتتiك قولداۋ بولماسا، بiز بۇل جيناقتاردى شىعارا الماس ەدiك. حاميت ەرعاليەۆتiڭ، تۇرسىنحان ابدiراحمانقىزىنىڭ، وسپانحان اۋباكiروۆتىڭ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، شەرحان مۇرتازانىڭ، تۇمانباي مولداعاليەۆتiڭ كوپتومدىقتارى جارىق كوردi. ءاۋ باستا بۇل سەريانى "مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ يەگەرلەرi" دەپ اتاساق تا بولادى ەكەن. ويتكەنi، بiزدiڭ اۆتورلارىمىز ءبارi مەمسىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى ەكەن. ولاردىڭ ءبارi مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىعىپ جاتىر. تەك بiر جىلعا ارقايسىسىنان بiر-بiر توم عانا بەرەدi. جىلىنا قازiر بiز 50-60 كiتاپ شىعارامىز. سونىڭ iشiندە، مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن 10 كiتاپ قانا شىعادى. ال، قادىر مىرزا-ءالiنiڭ ون التى تومىن شىعاردىق، جالپى شىعارمالار جيناعى — 32 توم. بيىل تاعى ءتورت تومىن دايىنداپ جاتىرمىز. سونىمەن جيىرماعا جەتكiزەمiز. بiراق ول كiسiنiڭ جيناعى مەملەكەتتiڭ ەمەس، دەمەۋشiلەردiڭ ەسەبiنەن شىعىپ جاتىر.

كIتاپ تاراتۋ IسIن ءالI ۇيلەستIرە الماي وتىرمىز

– كiتاپ شىعارۋ iسi قازiر قانشالىقتى تيiمدi? ماتەريالدىق تۇرعىدان نە پايداسى بار؟

– قازاقستاندا بiرەۋ كiتاپ شىعارىپ بايىپ كەتتi دەگەنگە سەنبەيمiن. كiتاپ قازiر — ءوتiمسiز تاۋار. ونى جەكە ساۋداعا شىعارىپ، پايداسىن تيىنداپ قۇراي المايسىڭ.

– مۇنىڭىزعا داۋىم بار: ەگەر كiتاپ شىعارۋ تيiمسiز بولسا، جەكە ادامداردىڭ وتباسىلىق كiتاپتارى، بەلگiسiز اۆتورلاردىڭ "اڭگiمە جيناقتارى"، شەجiرە ت.س.س. كiتاپتار ءتۇرلi-ءتۇستi سۋرەتتەرمەن بەزەندiرiلiپ، اق قاعازعا باسىلىپ، اسەم قاتتالىپ شىعىپ جاتىر ەمەس پە؟ مۇنداي باسپالار "جەكە تاپسىرىسپەن" كiتاپ شىعارىپ، اقشا تابۋدىڭ باسقا جولىن تاپقان سياقتى…

– بۇرىن ءاربiر باسپانىڭ كiتاپ شىعارۋ سالاسىندا وزiندiك باعىتى بولعان. بiر باسپا كوركەم ادەبيەتتi، بiر باسپا بالالارعا ارنالعان كiتاپتاردى شىعاراتىن. قازiر باسپالاردىڭ كوبi سول باعىتتان تايقىپ كەتi. جاڭاعىداي كiتاپتاردىڭ كوبەيiپ كەتكەنi سوندىقتان. ولار سۇرانىستى زەرتتەپ، كiتاپتاردى سول بويىنشا شىعارىپ جاتىر ما، ماسەلە سوندا. بiراق سۇرانىس بويىنشا شىعارىلعان كiتاپتاردىڭ ءوزi ءوتiمسiز. بiزدiڭ باسپانىڭ قويماسىندا ءۇش جىلدان بەرi جيىرما بەس ميلليون تەڭگەنiڭ كiتابى جاتىر. بۇكiل ساۋدا ورىندارىنا شىعارامىز، تاراتامىز — وتپەيدi. تاعى بiر سوراقىلىق — بiز كiتاپتىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزiپ، ونىڭ شىققان باعاسىنا وتىز پايىز ۇستەمە قوسامىز، ال ساۋدا ورىندارى تۇك بiتiرمەي وتىرىپ-اق كiتاپ قۇنىنا تاعى وتىز بەس پايىز قوسادى. نە ءۇشiن؟ جەتi ءجۇز تەڭگەگە شىققان كiتاپ باعاسىنا ءۇش ءجۇز تەڭگە قوسىپ، مىڭ تەڭگەدەن ساۋداعا شىعارسام، ساۋدا ورىندارى ونى كەمi مىڭ ءۇش ءجۇز ەلۋ تەڭگەدەن ساتۋعا قويادى. ونداي قىمبات كiتاپتى كiم الادى؟

– ءوزiڭiز دە بايقاعان بولارسىز، ۇلكەن قالالاردا، ەڭ اۋەلi الماتىنىڭ وزiندە iرi كiتاپ دۇكەندەرi كوپتەپ اشىلىپ جاتىر. بiراق ولار نەگiزiنەن شەتەلدiك كiتاپتاردى ساۋدالايدى. رەسەي، ۋكراينا باسپالارى بiزدiڭ ساۋاتىمىزدى اشۋ ءۇشiن كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس iستەپ جاتقان سياقتى كورiنەدi. كiتاپ وتپەيدi دەيسiز، ال ولاردىڭ قىمبات كiتاپتارى نەگە سۇرانىسقا يە؟ شىن مانiندە، رەسەيلiك باسپالار كiتاپتىڭ تاۋار ەكەنiن دالەلدەپ وتىر عوي؟ نەگە ولاردىڭ كiتابى ءوتiمدi?

– بۇل تiلدiك ەرەكشەلiككە بايلانىستى. ورىستiلدi باسىلىمداردى ورىستiلدi تۇتىنۋشى پايدالانادى، ال شىن مانiندە ورىستiلدi تۇتىنۋشىنىڭ سانى دا كوپ، قۇرامى دا اركەلكi. ورىستiلدi تۇتىنۋشىعا قانداي سالا بويىنشا بولسا دا، مەيلi ول دەتەكتيۆ، مەيi "بەستسەللەر" بولسىن، وتكiزۋ وڭاي. قازاق كiتاپتارىنىڭ وتپەيتiندiگiنiڭ باستى سەبەبi — تۇتىنۋشىسىنىڭ ازدىعىنان.

– سۇرانىس بار دا، ۇسىنىس جوق شىعار؟ مىسالى، قازاق تiلiندە مەديتسينا، كومپيۋتەر، ءتۇرلi ماماندىقتار بويىنشا سالالىق كiتاپتاردى تابۋ قۇستىڭ ءسۇتiن تابۋدان قيىن.

– ءدال سول كiتاپ قازاقشا بولىپ شىققاندا دا، ونىڭ وتiمدiلiگi جوعارى بولاتىندىعىنا كۇمانiم بار. ورىستiلدi تۇتىنۋشىنىڭ سانىن قازاقتاردىڭ وزدەرi دە كوبەيتiپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايسىز. بۇل قازاق تiلiنiڭ قوعامداعى رولiنiڭ السiزدiگiنەن دەپ ويلايمىن. مىسالى، جارناما بەرگەندە دە كوبiنە ورىس تiلiندەگi باسىلىمدارعا بەرەدi، قازاق گازەتتەرگە نەگە از جۇگiنەدi? مەن نەگiزiنەن كوركەم ادەبيەت كiتاپتارىن ايتىپ وتىرمىن. ول قىمبات. ورىستىڭ ۇسىنىپ وتىرعان نارسەسiنiڭ كوبiسi ساپالى. جانە ول تۇتىنۋشىسىنىڭ كوپتiگiنە بايلانىستى ساتۋعا نە شىعارسا دا، ءوتiپ كەتەدi. باسپاگەر رەتiندە وسى ماسەلەنi بiراز ويلاندىم. قادىر مىرزا-ءالiنiڭ "جازمىشىن" ورىسشا شىعارۋدى ويلادىق. "تارلان" سىيلىعىن العان بۇل كiتاپتىڭ انالوگى ورىس ادەبيتiندە دە جوق. فاكتiلەرمەن جۇيەلەنگەن، كوپ دەرەك جيناقتالعان. ول كiسiگە بارىپ ويىمىزدى ايتتىق، بiراق قادىر اعا: "بۇل كiتاپتى ورىسشاعا اۋدارۋ مۇمكiن ەمەس" دەدi. ويتكەنi دەرەك كوزدiڭ ءبارi ورىس ادەبيەتiنەن الىنعان. قازاقشا جازىلعاندا، كەيبiر تۇستارى وزگەرتiلگەن. "ونى ورىسشا اۋداراتىن بولساق، ورىس ادەبيەتiندەگi بارلىق سiلتەمەنi تابۋ مۇمكiن ەمەس" دەدi. وسىدان كەيiن بالالارعا ارنالعان ورىسشا كiتاپ شىعارۋدى دا ويلادىق، بiراق ولار رەسەيدەن كەلiپ جاتقان كiتاپتاردىڭ كولەڭكەسiندە قالىپ قويادى ەكەن. تiپتi "ارۋنا"، "بالاۋسا" شىعارىپ جاتقان كiتاپتاردىڭ ءوزi بiرتiندەپ ارەڭ ءوتiپ جاتقان جوق پا.

– بۇل ەندi كiتاپ شىعارۋ ەمەس، ونى تاراتۋ ماسەلەسiندەگi تۇيتكiلگە بايلانىستى شىعار. كوپ اتا-انالار بالالارى وقيتىن قازاق تiلiندەگi ساپالى كiتاپ تاپپاي شارق ۇرىپ جۇرگەنiن ءوز كوزiممەن كوردiم.

– مەملەكەتتiك تاپسىرىس ادەتتە تەك ەكi مىڭ تيراجعا بەرiلەدi. رەسپۋبليكا بويىنشا مادەنيەت سالاسىندا مەملەكەت مەنشiگiندەگi ون ەكi مىڭ كiتاپحانا بار. بiز مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىققان كiتاپتاردى وبلىستىق كiتاپحانالارعا جەتكiزەمiز، ولار اۋداندىق، ودان كەيiن اۋىلدىق كiتاپحانالارعا تاراتۋى تيiس. ەكi مىڭ كiتاپتى ون ەكi مىڭ كiتاپحاناعا بiر-بiردەن تاراتقاننىڭ وزiندە، ون مىڭ كiتاپحاناعا كiتاپ جەتپەيدi. تiپتi، جەتكەن كۇننiڭ وزiندە قازiر كiتاپحاناعا بارىپ، كۇن ۇزاق سارىلىپ، كiتاپ وقيتىن وقىرمان ازايدى. كiتاپحاناعا شىن كiتاپقۇمارلار عانا بارادى. شۇعىل اقپاراتتىڭ زامانىندا ءومiر ءسۇرiپ وتىرمىز، ۋاقىت تىعىز. مەنiڭشە، كiتاپ تاراتۋدىڭ باسقاشا جولى بار: وبلىستاردا مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كiتاپتاردى ساتاتىن دۇكەندەر اشىلسا، وعان مەملەكەت ەسەبiنەن جارىق كورگەن بارلىق كiتاپتار قويىلسا. تىم قۇرىعاندا، ءار كiتاپتىڭ تيراجىن ءتورت مىڭنان شىعارۋ كەرەك. ارينە، ول دۇكەنگە وسى باسپالاردان جەكە تاپسىرىسپەن شىعىپ جاتقان دۇنيەلەردi دە قويۋعا بولادى. مەمتاپسىرىسپەن شىعىپ جاتقان كiتاپتاردىڭ سەكسەن پايىزى مەملەكەتتiك تiلدە جارىق كورەدi. بiراق ولاردى ەشكiم وقىپ جاتقان جوق. بۇرىن بيبكوللەكتور دەگەن قىزمەت بولاتىن. ول باسپالاردان جارىق كورەتiن ءاربiر كiتاپتىڭ تيراجىن انىقتايدى. مىسالى، باسپاعا كiتابىن شىعارۋعا كەلگەن اۆتور وبلىستارداعى بيبكوللەكتورعا بارادى. ول سۇرانىستى زەرتتەپ، وقو-نا سەگiز ءجۇز دانا كiتاپ كەرەك دەپ تاپسىرىس بەرەدi. وسىلايشا كiتاپ تيراجىن ون بەس-ون التى مىڭ تيراجعا جەتكiزۋگە بولادى. كiتاپ تاراتۋدى ۇيلەستiرۋشiلەر قىزمەتiن قايتا تiرiلتۋ كەرەك. ال وسى جۇيەمەن جۇرە بەرسەك، مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىعىپ جاتقان جاقسى كiتاپتاردى كەلەشەك ۇرپاق ون بەس-جيىرما جىلدان سوڭ تەك كiتاپحانالاردان تابا الادى. كiتاپحاناعا ەكiنiڭ بiرi بارمايدى. ءۇيiنiڭ تورiندە دومبىرا iلۋلi تۇرعان بالانىڭ دومبىرانى تەز ۇيرەنەتiنi سياقتى، ءتۇرلi كiتاپتار سامساپ تۇرعان وتباسىنداعى بالا عانا ۋاقىتشا قىزىققا ەمەس، رۋحاني ازىققا قاراي ۇمتىلادى.

– مەنiڭ بiلۋiمشە، سول كiتاپحانالارعا جەتكiزiلiپ جاتقان كiتاپتاردىڭ دا وقىرمانىن تابۋى كۇماندi كورiنەدi. ويتكەنi، مەمتاپسىرىسپەن شىعىپ جاتقان كەيبiر كiتاپتاردىڭ قارا بازاردا ساتىلىپ جاتقانىن كورگەنiمiز بار.

– بۇل نەنi بiلدiرەدi? مەملەكەتتiك تاپسىرىس تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشiن پايدالانىلىپ وتىر دەگەن ءسوز. شىندىعىن ايتقاندا، مينيسترلiك كiتاپ تاراتۋ iسiن ۇيلەستiرە الماي وتىر.

باسپاگەرلەردIڭ باسى باقاي ەسەپپەن قاتىپ ءجۇر

– رەسەيدەگi كiتاپ ناسيحاتىنىڭ جىل سايىن كۇشەيiپ، شارىقتاپ دامىپ جاتقانىنىڭ سەبەبiن iزدەپ كورەيiكشi. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا-اق، رەسەيلiك باسپاگەرلەر باس قوسىپ، كiتاپ شىعارۋ iسiنiڭ بارلىق كiلتيپانىن اشىق ايتىپ، باسپا iسiنە قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان تۇبەگەيلi ماسەلەلەردi ۇكiمەت الدىنا قويىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىردى. قاۋىمداسىپ تiرشiلiك ەتكەن سوڭ دا، مەملەكەت ولاردىڭ ماسەلەسiنە نازار اۋدارىپ، قامقورلىق جاساۋعا ءماجبۇر. ال بiزدiڭ باسپاگەرلەر جينالىپ جاتىر دەگەندi ءالi ەستiگەنiمiز جوق… اركiم وزiمەن ءوزi..

– بiزدە دە قاۋىمداستىق قۇرۋ تۋرالى بiرتالاي ۇسىنىس جاسالدى. تiپتi مينيسترلiك تاراپىنان دا ۇسىنىس ايتىلدى. وسىدان بiر-ەكi جىل بۇرىن باسپاگەرلەر قوعامىن قۇرۋعا دەگەن بiراز تالپىنىس جاساعان. بiراق بۇل باستامالاردىڭ ءبارi اياقسىز قالدى. نەگە؟ ويتكەنi بiزدەگi باسپا iسiنiڭ ماماندارى ارiپتەستiكتەن گورi باسەكەلەستiككە بەيiم سياقتى. وكiنiشكە قاراي، باسەكەنiڭ ءوزiن باسقاشا تۇسiنەدi. ەگەر ارiپتەستiككە قۇرىلعان iسكەرلiك بولسا، باسپاگەرلەر بiرiن-بiرi دەمەپ، قولداپ، بiرلەسiپ تiرلiك جاسار ەدi. باسەكە دەگەنiمiز — تاۋارىڭدى ساپالى شىعارىپ، رىنوكتى ادiلدiكپەن جاۋلاۋ عوي. بiراق بiزدەگi باسەكەلەستiكتiڭ بارى — مەمتاپسىرىستى قالاي باسقالاردان كوبiرەك السام، ول ءۇشiن كوزiمدi كiمگە ساتىپ، كiمگە ءسوزiمدi وتكiزسەم دەگەنگە عانا تiرەلەدi.

– سودان قازاق باسپاگەرلەرiنiڭ ءالi باسى قوسىلعان جوق…

– قوسىلعان جوق. بىلتىر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ەرتiسباەۆ باسپاگەرلەردi قابىلداپ: "نە تۇيتكiلدەرiڭ بار؟" دەپ سۇرادى. ال سول جينالىستا باسپاگەرلەر تاراپىنان ايتىلعان بiر عانا پروبلەما "تەندەر نەگە كەش وتكiزiلەدi?" دەگەن ماسەلە بولدى. ودان باسقا ءسوز ايتىلعان جوق. قازاقتىڭ باسپاگەرلەرiن وزiمشiلدiك، جالتاقتىق دەگەن پسيحولوگيا اقساتىپ جاتىر. شىن مانiندە، بiر باسپا جاقسى كiتاپ باسىپ، ونىڭ اتى شىعىپ جاتسا، قۋانۋ كەرەك. ويتكەنi، سەنiڭ قولىڭنان كەلمەگەندi ول جاساپ جاتىر عوي. بiراق وعان قۋاناتىندار سيرەك. باسپالاردىڭ باسى بiرiكپەيتiنi وسىنداي مiنەزدەن. ال باسپاگەرلەر باس قوسقاندا تەندەردەن باسقا ايتىلاتىن پروبلەما جوق پا نە، سوندا؟

– قاعاز قىمباتتاپ جاتىر، قازاق باسپاحاناسى جوق دەگەن سياقتى…

– باسپاحانا ماسەلەسi وزiنشە پروبلەما. پوليگرافيا نەگiزi وتە تيiمدi بيزنەس. بiراق ول ۋاقىتتىڭ اعىمىنا iلەسە وتىرىپ، جۇمىس iستەۋi كەرەك. مەن ەۋروپا، تۇركيا باسپاحانالارىن بارىپ كورiپ كەلدiم، وزiمiزدiكiن دە زەرتتەپ ءجۇرمiن. بiر قىزىعى، بiزدەگi مىقتى باسپاحانالاردىڭ ءبارi "ەبەكەڭدەردiڭ" قولىندا: "ەي-پي-ەيچ"، "ينتەلسەرۆيس"، "ەدەلۆەيس" سياقتى. قازاق جiگiتتەرi باسپاحانا iسiن ەندi عانا قولعا الا باستادى. باسپاحانا وتە تيiمدi بيزنەس بولعانىمەن، جولى اشىلىپ، تاسى ورگە دومالاۋى قيىن بيزنەس. بiرiنشiدەن، ونىڭ قۇرال-جابدىقتارى وتە قىمبات تۇرادى. ەكiنشiدەن، باسپاحانادا جۇمىس iستەيتiن مامانداردىڭ قىزمەتi وتە قىمبات. "فوتوۆىۆود" دەيتiن قىزمەت يەسi بار، ەڭبەكاقىسىنا اكەسiنiڭ قۇنىن سۇرايدى. ال ۇشiنشiدەن، باسپاحانا ورنالاساتىن مەكەن-جاي كەرەك. قازاق باسپاحانالارىنىڭ iشiندە "پوليگرافكومبيناتتىڭ" جابدىقتارى بiرتiندەپ جاقسارىپ كەلە جاتىر. باسپاحانا iسiن جولعا قويماي، دامىعان ەلۋ ەلدiڭ قاتارىنا قالاي قوسالاتىنىمىز تۇسiنiكسiز. جوعارىدا اتالعانداردان بولەك تاعى بiر-ەكi باسپاحانا بار. بiراق ولاردىڭ تiرلiگi مايدا تiرلiك. ەسكi-قۇسقى جابدىقتاردى جيناپ باسپاحانا اشقان، كiتاپتى قولمەن تiگەدi، قولمەن جەلiمدەيدi. ونى جاساپ وتىرعان ادامداردىڭ ايلىعىن ۋاقتىلى بەرمەيدi، شىندىعىن ايتقاندا كۇندەرiن ارەڭ كورiپ وتىر. قازاققا زامان تالابىنا ساي جاساقتالعان ءوز باسپاحاناسى كەرەك. سوندا بiز دە ساپالى، ارزان كiتاپتاردى شىعارامىز. مەن بiر جىلدارى باسپاحانا اشۋعا بiراز تالپىنىس جاسادىم. "مىنا "ەدەلۆەيستەردiڭ" تiرلiگiن بiز نەگە جاساي المايمىز؟" دەگەن وي قامشىلادى. تiپتi، "پوليگرافكومبيناتتىڭ" ءوزi ول باسپاحانالارعا iلەسە المايدى. مەن بiلەتiن جاقسى باسپاحانالاردىڭ ءبارi وزگە ۇلتتىڭ قولىندا. ون ميلليون دوللارعا جابدىق ساتىپ الىپ، ونى استاناعا قوياتىن بولدىق. سولتۇستiكتەگiلەر باسپا ونiمدەرiن ءالi الماتىعا اكەلiپ شىعارادى، استانادا ءالi جاڭا باسپاحانا اشىلعان جوق. كەرەمەت جوبالار جاسادىق، اتتەڭ، ۋادە بەرiلگەن جەردەن اقشا تۇسپەي قالدى.

– كiتاپ شىعارۋدىڭ پايداسىنان شىعىنى كوپ بولسا دا، باسقاشا تيiمدiلiگi بار ما دەيمiن. جوعارىدا ايتىلعان "وتباسىلىق" كiتاپتاردىڭ كوبەيiپ كەتكەنi — سونىڭ دالەلi ەمەس پە؟ ولاردىڭ ءبارi قاي اقشاعا شىعىپ جاتىر؟ ولاردىڭ ساپاسى مەن مازمۇنىنا، يدەياسىنا كiم قاداعالاۋ جاساپ وتىر؟ بۇرىنعى جۇيەدە جارىق كورگەن ءاربiر كiتاپ "ليتونىڭ" سۇزگiسiنەن ءوتۋشi ەدi. سوعان تەكتەس ۇيىمدى قۇراتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟

– مەملەكەتتiك تاپسىرىسپەن شىعىپ جاتقان كiتاپتارعا بiرشاما قاداعالاۋ بار، ويتكەنi، ول جەردە مەملەكەتتiك كوميسسيا جۇمىس iستەيدi. دەسە دە، سوندا دا كەيبiر ارزانقول دۇنيەلەر جارىققا شىعىپ جاتادى. ال جاڭاعىداي كiتاپتاردى شىعارىپ وتىرعان باسپالار ءوزiنiڭ كۇن كورiسi ءۇشiن عانا وتىر دەپ ويلايمىن. قازاقتىڭ اراسىندا باسپا اشىپ، بايىپ كەتكەن ەشكiم جوق، ايتەۋiر جان باعۋ عانا. ءبارi دە سونداي. بۇل ماسەلەنi ەڭ اۋەلi باسپاگەرلەردiڭ، باسپا ديرەكتورىنىنىڭ ارىنا سالۋ كەرەك. وسى تۇرعىدان عانا شەشiلەدi. "ليتونى" كەزiندە تسەنزۋرا دەپ جەردەن الىپ، جەرگە سالدىق. مەملەكەتتiك ۇيىم باسپالاردا دايىندالىپ جاتقان بارلىق كiتاپتاردى ءسۇزiپ، ءسال "تومپاقتاۋ" تۇسى بولسا، "كەسiپ" الىپ تاستايتىن. مەنiڭشە، كەيبiر باسپالاردىڭ نە بولسا سونى شىعاراتىندىعى — بەلگiلi بiر باعىت الماعاندىعىنان دەپ ويلايمىن. كەزiندە "قازاق ۋنيۆەرسيتەتi" باسپاسىندا iستەپ جۇرگەندە ماعان بiر كiتاپقا رەداكتور بولۋعا ۇسىنىس جاسادى. ول كiتاپتى وقىپ شىقتىم دا، كادiربەك اعا سەگiزباەۆقا باردىم. "مىناۋ دەگەنiڭiز بiرiنشi-ەكiنشi سىنىپتاعى بالانىڭ جازۋى سياقتى شاتپاق، مەن بۇل كiتاپقا رەداكتور بولا المايمىن، تiپتi ونىڭ جارىققا شىعۋىنا دا قارسىمىن" دەدiم. كەيiن سول كiتاپ شىقتى ما، جوق پا — بiلمەيمiن. ال "قازىعۇرتتى" اشقاندا، بiز باسپا جانىنان "كونسۋلتاتيۆتi كەڭەس" قۇردىق. ونىڭ iشiندە مارقۇم زەينوللا قابدولوۆ، زاكي احمەتوۆ، شەرحان مۇرتازا، قادىر مىرزا-ءالi اعالارىمىز بولدى. ونى نە ءۇشiن قۇردىق؟ باسپادان شىعاتىن كiتاپتارعا ساراپتاۋ جاساپ، سول باعىتتا جاسالاتىن عىلىمي جۇمىستارعا باعىت بەرسiن دەدiك. زاكەڭە (قابدولوۆ) تالاي حابارلاسىپ: «مىنانداي كوپتومدىق شىعارۋعا ۇسىنىس بار، ول تۋرالى پiكiرiڭiزدi جازىپ بەرiڭiز؟!» دەيتiنبiز. كەيدە سول پiكiردi جيناققا العىسوز رەتiندە بەرiپ تە جۇردiك. بiزدەن شىققان كوپ كiتاپتاردىڭ العىسوزi وسى كونسۋلتاتيۆتi كەڭەستiڭ پiكiرi رەتiندە بiزدiڭ ءوتiنشiمiز بويىنشا جازىلعان.

– قازiر بۇل كەڭەس جوق پا؟

– جوق ويتكەنi، بiز دە كiتاپ شىعارۋ iسiندە بiراز تاجiريبە جيناقتادىق قوي. كەز كەلگەن اۆتوردى شىعارا بەرمەيمiز عوي.

– سوندا كiتاپ شىعارۋ iسiنە مەملەكەتتiك باقىلاۋ كەرەك ەمەس دەيسiز بە؟

– مەملەكەتتiك باقىلاۋدى قالاي جاساماق؟ قازiر باسپانىڭ ءبارi جەكەمەنشiك.

– مۇمكiن بۇل ماسەلەنi زاڭ ارقىلى قاداعالاۋ كەرەك شىعار. ويتكەنi، ارزانقول كiتاپتاردى كوپتەپ شىعارۋ ارقىلى حالىقتى ازدىرۋدىڭ قاۋپi ءتونiپ تۇر.

– قاراپايىم حالىق تاسقا باسىلعان نارسەنiڭ ءبارi كەرەمەت دەپ ويلايتىنى راس. كوركەم ادەبيەت دەگەن وسى دەپ ويلايدى. بۇرىن دا ايتقان ءسوزiمدi قايتالايىن. مەن باسپا اشقاندا، حالتۋراعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشiن اشتىم. اتا-باباسىنىڭ تاريحى تۋرالى، جينالىستاردىڭ حاتتاماسىنا دەيiن جيناقتاپ، قاعازعا باسىپ شىعارا بەرەتiندەر بار. پافوس سياقتى ەستiلسە دە ايتايىن، حالتۋراعا جول بەرمەس ءۇشiن ساپالى كiتاپتى كوپتەپ شىعارۋ كەرەك. ءاۋ باستان بiزدiڭ باسپانىڭ باعىتى وسى بولاتىن. تەك كلاسسيكتەردi شىعارامىز دەپ نيەتتەندiك. بiراق اراسىندا وزiمiزدە دە بولدى، كەيبiر دۇنيەلەردi وتكiزiپ جiبەرiپ جۇردiك…

اڭگiمەلەسكەن گۇلبيعاش وماروۆا

P.S. بايقاعان بولارسىز، باسپا iسiنiڭ كوڭiلدi الاڭ قىلعان تۇيتكiلدi ماسەلەلەرi كوپ. كiتاپ شىعارۋدى الدە سانگە، الدە كۇن كورiسكە اينالدىرامىز دەپ ءجۇرiپ، كiتاپتىڭ ۇرپاق تاربيەسiندەگi ماڭىزىن ۇمىتىپ بارا جاتقان جوقپىز با؟ "كiتاپ وقىلمايدى" دەگەن بايبالام باسپا iسiن ۇقساتا الماي وتىرعان ءوزiمiزدiڭ وسالدىعىمىزدى اقتاۋ ما دەگەن كۇماندi ويدان ارىلا المادىق. الدا دا بۇل تاقىرىپتاعى اڭگiمەنi جالعاستىراتىن بولامىز.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button