ديدار امانتاي: ورىستIلدI قازاقستاندا ءومIر ءسۇرIپ جاتىرمىز

جەر-جيھاننان اقپاراتتىق سالا ماماندارى – جۋرناليستەر جينالىپ، جاھاندىق ماسەلەلەر جونiندە وي قوزعادى. وسىنداي جوعارعى دەڭگەيدەگi باسقوسۋدا قازاق تiلi مەن قازاق جۋرناليستيكاسى ادەتتە بوساعا سىعالاپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. بيىل سەڭ بۇزىلىپ، تاسقىن ءجۇرiپ وتپەسە دە، قازاق جەرiندەگi تiلدiك قاراما-قايشىلىقتار ماسەلەسi ۇشقارى بولسا دا، ايتىلدى. وندا دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي، قازاق جۋرناليستەرiنiڭ وكiلi رەتiندە "ناچنەم س پونەدەلنيكا" گازەتiنiڭ باس رەداكتورى جازۋشى، پۋبليتسيست ديدار امانتايعا ميكروفون تيگەندiگiنiڭ ارقاسىندا عانا. "بيلينگۆينيزم" ياعني، قوستiلدiلiك تۋرالى سويلەۋ باعىتى بەرiلگەندiكتەن بە، فورۋم تورiندە تولىق ايتىلماي قالعان وزەكتi ماسەلەلەر بiزدiڭ گازەتiمiزدiڭ بەتiندە ايتىلسىن دەگەن نيەتپەن، سەسسيادان سوڭ ديدار امانتايعا ءوز ميكروفونىمىزدى بiز ۇسىندىق.

– ەۋرازيالىق فورۋم ءوز باستامامىزبەن وسىمەن جەتiنشi رەت قازاق جەرiندە وتكiزiلiپ وتىر. بiراق جىلدا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ پروبلەمالارى بۇل باسقوسۋدان تىسقارى قالادى. تiپتi ونداي ۇعىم مۇلدە جوق سياقتى ءوزi…

– ماسەلە مەديا فورۋمدا ەمەس دەپ ويلايمىن. ماسەلە قازاق ۇكiمەتiنiڭ قازاق تiلiنە بايلانىستى جۇرگiزiپ وتىرعان ساياساتىندا. بiزدiڭ پارلامەنت، ۇكiمەت وتىرىستارى باسقا تiلدە جۇرگiزiلiپ وتىرعان كەزدە، قازاق تiلi ەشقاشان وزiنە لايىق مارتەبەسiنە يە بولا المايدى. ەگەر ۇكiمەتiڭ كوزقاراسى، مەملەكەتتiڭ پوزيتسياسى باسقا تiلدە ەمەس، مەملەكەتتiك تiلدە ايتىلاتىن بولسا، وندا بۇكiل جاڭالىقتار اگەنتتiكتەرi دە قازاق تiلiندە بەرiلەتiن بولادى. بۇل ەكiنشi جاعىنان، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ وسى ەلدە بiرiنشi دارەجەلi جۋرناليستيكا ەكەنiنە كەپiل بولا الادى. ال ەگەر، بiز قازاق تiلiن ءجۇردiم-باردىم قولداناتىن بولساق، وندا مەملەكەتiمiز ورىستiلدi قازاقستان بولىپ قالا بەرەدi. قازاق تiلiنiڭ مۇددەسiن، ونىڭ ماسەلەلەرiن ورىس تiلiنiڭ ەسەبiنەن شەشپەۋiمiز كەرەك. بۇل ەكi تiلدi بiر-بiرiنە قارسى قويۋدىڭ قاجەتi جوق. تiپتi، قازاقتاردىڭ ورىس تiلiن بiلگەندiگiندە تۇرعان ەش جاماندىق جوق. بۇل، كەرiسiنشە، جاقسىلىق. بiراق بۇل جاعداي قازاق تiلiن بiلمەۋگە قۇقىق بەرمەيدi. ۇشiنشiدەن، قازاق تiلiن ۇيرەنۋگە جاقسى جاعداي جاسالۋى كەرەك. كونستيتۋتسيادا جازىلعانداي، مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلi. ەگەر قازاق مەملەكەتi بولاشاقتا تاۋەلسiز ەل بولىپ قالعىسى كەلسە جانە وعان وزiندiك ساياسي پلاتفورماسىن، پوزيتسياسىن، يدەولوگياسىن نەگiزگە الاتىن بولسا، وندا ول ساياسي پلاتفورمادا قازاق تiلiنiڭ مەملەكەتتiك تiل ەكەندiگiنە باسا نازار اۋدارۋى قاجەت ەكەندiگi كورiنەدi. ويتكەنi، مەملەكەتتiڭ iرگەتاسىن قالايتىن – ونىڭ تiلi. ول مەملەكەت قاي تiلدە سويلەيدi، سول تiلگە بايلانىستى ونىڭ يدەولوگياسى جۇرگiزiلەدi. مىسالى، رەسەيدە پۋتين تەك ورىس تiلiندە سويلەيدi، ول ەشقاشان تاتار، شەشەن باشقۇرت تiلiندە بiر اۋىز تiل قاتقان ەمەس. بiراق رەسەي ۋنيتارلى ەمەس، فەدەراتيۆتi مەملەكەت، ونىڭ قۇرامىندا بiرنەشە رەسپۋبليكالار، ۇلتتىق وكرۋگتار بار. سوندىقتان رەسەي پرەزيدەنتi كوپتiلدە سويلەۋگە مiندەتتi. ەڭ بولماسا، حالقى كوپ اۆتونوميالارىنىڭ تiلiندە سويلەۋگە مiندەتتi. قازاقستانعا كەلەتiن بولساق، ەلباسى ەكi تiلدi قاتار مەڭگەرگەن. ەلباسىدان باسقا مينيسترلەر، شەنەۋنiكتەر مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيدi. ولار ەڭ اۋەلi ء"بiسسiمiللاسiن" قازاق تiلiندە باستايدى دا، ءارi قاراي ورىس تiلiندە جالعاستىرىپ كەتەدi.

– مەملەكەتتiك دەڭگەيدەگi جينالىستاردا رەسمي تiل مەملەكەتتiك تiلمەن قاتار قولدانىلادى دەگەن نورماعا جۇگiنەدi عوي…

– مەنiڭشە، بۇل ۋاقىتشا ايلا رەتiندە قولدانىلعان ءوز قاسiرەتiمiز.

– جاڭا عانا ءوزiڭiز ايتىپ وتىرسىز، مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋ ورىس تiلiنiڭ ەسەبiنەن جۇرگiزiلمەۋi كەرەك دەيسiز. سوندا بۇل قالاي جۇزەگە اسپاق؟ ەگەر اقپاراتتىق كەڭiستiك بiر، تiلدiڭ قولدانىلۋ اياسى بiر بولعاندا، بiر تiل ەكiنشiسiن شەكتەمەي تۇرا الا ما؟ ورىس تiلi ىسىرىلماي، قازاق تiلi توردەن ورىن الا الا ما؟

– ول بىلاي شەشiلەدi. كەز كەلگەن مەملەكەتتiك شەنەۋنiك لاۋىزىمىنىڭ ۇلكەن-كiشiلiگiنە قاراماستان، قىزمەتكە قابىلدانار الدىندا، ممەلەكەتتiك تiلدە ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. ەمتيحان جۇيەسiن ەنگiزبەيiنشە، قازاق تiلiن ەشقاشان بيلiككە ۇيرەتە المايمىز. بۇل زاڭ تۇرiندە رەتتەلۋi كەرەك. مۇمكiن شاحانوۆ ايتىپ جۇرگەنiندەي، تiل پوليتسياسىن ەنگiزۋ كەرەك شىعار. جارنامادا تiلدiك نورمالاردى بۇزاتىندارعا، مەملەكەتتiك تiلدi قۇرمەتتەمەيتiندەرگە ەسكەرتپە جاسالىپ، بەلگiلi بiر مiندەتتەمەلەر قولدانىلۋى كەرەك.

– قازiر "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭ جوباسىنىڭ دايىندالىپ جاتقانىن ەستiگەن بولارسىز. ول زاڭدا وسى ماسەلەلەر جانجاقتى قامتىلىپ، بولاشاقتا مۇنداي سۇراقتار تۋىندامايتىنداي ەتiپ، تۇگەل شەشiلۋi كەرەك قوي.

– مەن سiزگە مىنا ماسەلەنi ايتايىن: جالپى، قازاقستانداعى قازاقتار ماسەلەسi، قازاق تiلi ماسەلەسi بiر عانا جولمەن شەشiلەدi. وعان ساياسي شەشiم كەرەك.

– نەگە زاڭمەن شەشiلمەيدi?

– بەلگiلi بiر ساياسي شەشiمگە توقتايتىن بولساق، وندا زاڭ دا قابىلدانادى، ۇكiمەت تە قازاقشا سويلەيتiن بولادى.

– ال ساياسي شەشiم…

– …مەنiڭشە، جوعارعى بيلiكتiڭ قولىندا.

– بiز تiل ماسەلەسiن تەرەڭiرەك قوزعاعاندا، نەگە ەكەنi، كوبiنە باسقا ۇلتتار تاراپىنان ءتۇرلi نارازى كوڭiل-كۇيگە ءسۇرiنiپ جاتامىز…

– ۇلتارالىق تاتۋلىق بiزگە وتە قاجەت، ول ويىنشىق ەمەس. "حالىقتار دوستىعى" دەگەن ءسوز ءجاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. بۇل، ەڭ اۋەلi، مەملەكەت قۇراۋشى حالىق رەتiندە قازاقتاردىڭ وزدەرiنە قاجەت. بiز كەز كەلگەن ماسەلەنi تەك بەيبiت جولمەن جانە بەيبiت شارالارمەن شەشە الامىز. ساياسي، ەكوناوميكالىق، الەۋمەتتiك، ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ قاجەت. مەملەكەتتiك تiلدi شىم-شىمداپ، اقىرىنداپ ەنگiزۋiمiز كەرەك.

ساياسي شەشiمنiڭ تاعى بiر قىرى – شەتەلدەگi قانداستاردى تۇگەل كوشiرiپ الۋىمىز كەرەك. كiم كوشكiسi كەلەدi، سونىڭ اتاجۇرتىنا ورالۋىنا كومەكتەسۋiمiز كەەرك. قازاقستاندا ەڭبەك رەسۋرستارى تيiمدi ورنالاسپاعان. تورعاي ءوڭiرi، ماڭعىستاۋ، قىزىلوردا وبلىستارىندا ءوندiرiس وشاقتارى از. قازاقستاندا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ شوعىرلانعان جەرi ول – ۇلكەن ءوندiرiس وشاقتارى. اتىراۋ، الماتى، استانا سياقتى. بۇل نە نارسەگە اكەلەدi? ەكi ورتالىقتىڭ قاتتى دامىپ، قالعان ايماقتاردىڭ كەنجە قالىپ قويۋ قاۋپiن تۋدىرادى. ساياسي شەشiمنiڭ تاعى بiر قىرى – ۇلكەن قالالار اراسىن جالعايتىن ساپالى، جاقسى جولدار سالۋ كەرەك. كەشەگi ماجiلiستە زبيگنەۆ بجەزينسكي ايتتى عوي، "امەريكانىڭ دامۋىنا، قارىشتاپ وركەندەۋiنە كەزiندە بالەنباي شاقىرىم جولداردىڭ سالىنۋى قاتتى اسەر ەتتi. بۇگiن قىتايدىڭ جاساپ وتىرعانى دا وسىنداي قادام" دەدi.

قازاق تiلiنiڭ ماسەلەسiن شەشiلۋi جانە قازاقستاندا قازاق حالقى ىقپالدى ۇلت بولىپ قالۋى ءۇشiن ونىڭ سانىن 70 پايىزعا دەيiن ءوسiرۋiمiز كەرەك. ونىڭ بiراق جولى بار – ورالمانداردى كوشiرiپ اكەلۋ. ياعني، بيلiك قازاق تiلiنiڭ ماسەلەسiن شەشەمiز، قازاقتاردىڭ سانىن كوبەيتەمiز دەگەن ساياسي شەشiم قابىلداۋى كەرەك،

– قازiرگi كەزدە ونىڭ العىشارتتارى بار ما؟

– العىشارتتارى بار، جۇزەگە اسىپ جاتىر. ونى بولات ابiلەۆ پەن ەرمۇحاممەد ەرتiسباەۆ تا مۇعالiم جالداپ، قازاق تiلiن ۇيرەنگەنiنەن-اق كورۋگە بولادى.

– ءيا، قازاقتار قازاقشا سويلەسە، ءسۇيiنشi سۇرايتىنداي جاعدايعا جەتتiك قوي…

– ءيا-ءيا. بۇگiن كوتەرگەن تاقىرىپتا دا مەنiڭ ايتپاق ماسەلەم وسى ەدi. ەڭ اۋەلi، قازاق تiلiن قازاقتاردىڭ وزدەرi تولىق مەڭگەرۋi تيiس. بiز قازiر ورىستiلدi، قازاقتiلدi بولىپ، ەكiگە اجىراپ كەتۋدiڭ از-اق الدىندا تۇرعان حالىقپىز.

– مۇنداي فورمۋدا قازاق تiلiندە بiر اۋىز ءسوز ايتىلماسا، ونىڭ تۇيتكiلدi ماسەلەلەرi شەتiن قالسا، ول قالايشا شەشiلەدi دەپ ويلايسىز؟

– بولاشاقتا مەديافورۋم ۇيىمداستىرۋشىلارى مۇنى نازارعا الۋى تيiس دەپ ويلايمىن. بۇگiنگi وتىرىستا، مىسالى، قازاق تiلiنەن اعىلشىنشا اۋداراتىن ءتارجiماشىلار بولعان جوق. ويتكەنi، ماعان ەشكiم "قازاق تiلiندە سويلەڭiز" دەگەن جوق.

– بىلتىر بiر جۋرناليستiڭ قازاقشا قويىلعان سۇراعىن اۋداراتىن ءتارجiماشى تابىلماي قالدى…

– نەگiزi، قازاق تiلiن مەملەكەتتiك تiل ەتiپ قالىپتاستىرۋدى قازاقتان باسقا ەشكiم ويلامايدى. ول ۇعىمىمىزدى ءوزiمiز جاسايمىز. بiزدiڭ ماقسات – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قادiرiن ارتتىرۋىمىز كەرەك. ياعني، قازاق بولۋ ماقتانىش بولىپ، ۇلكەن دارەجەگە اينالۋى تيiس. قازاق تiلiندە عىلىم، ونەرتاپقىشتىق جاڭالىقتار اشىلىپ، قازاقتاردىڭ اراسىندا تالاستى باسەكەلەستiكتi دامىتۋ كەرەك. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشiن بiز كەلەر ۇرپاقتى بالاباقشادان ۋنيۆەرسيتەتتە ماماندىق الىپ شىققانعا دەيiنگi ارالىقتا تاربيەلەيتiن جۇيە قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ءوزiڭiز بiلەسiز، قازاقستانداعى بiردە-بiر جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ ديپلومى شەتەلدiك بiلiم بەرۋ جۇيەسiندە مويىندالمايدى. بiزدەگi باكلاۆر، ماگيستراتۋرا دەگەن جۇيە جاي ەلiكتەۋدەن تۋىنداعان نارسە، سىرتقى پiشiن بار دا، مازمۇن جوق.

– بۇگiنگi تاڭدا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ باستى پروبلەمالارى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– مەنiڭشە، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ەشقانداي پروبلەماسى جوق. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ پروبلەماسىن جاساپ وتىرعان قازاقشا سويلەي المايتىن بيلiك، ۇكiمەت. مەن "حاباردا" بiراز جىل جۇمىس iستەدiم، ءوز تاجiريبەمنەن ايتايىن، بەلگiلi بiر سالا، تاقىرىپ بويىنشا تiكەلەي ەفيردە قازاقشا پiكiرiن انىق جەتكiزە الاتىن ادام تابا الماي تالاي قينالدىق. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – اقپارات¬تىق كوزدەر قازاقشا بولماي ەشتەڭە وزگەرمەيدi. ساياسي شەشiم قابىلدانعاننان كەيiن، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ كەرەك. باسقا ەلدەردiڭ تاجiريبەسiنە جۇگiنسەك تە بولادى: جاپون، چەح حالىقتارى سەكiلدi. ءوز ۇلتىنا، ءوز تiلiنە دەگەن ماحاببات، باسقا تiلگە، باسقا حالىققا دەگەن قۇرمەت بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار، بiرiنشi كەزەكتە بiلiم مەن عىلىم تۇرمايىنشا، ءاربiر ءوندiرiس وشاقتارىنىڭ جانىنان عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتوريالارىن اشپايىنشا، وندiرiسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگiزبەيiنشە، بiز شيكiزات وندiرەتiن ەل دەڭگەيiندە قالا بەرەمiز.

– مەديا فورۋم جەتiنشi رەت وتكiزiلiپ وتىر. بiر بايقاعانىمىز، وسى فورمۋعا جەتiنشi رەت كەلگەن ادامداردىڭ تiزiمدە كوپتiگi. قاتىسۋشىلارى وزگەرمەيتiن باسقوسۋدا نە وزگەرiس بولادى دەپ ويلايسىز؟

– مەن بيىلعى فورۋمنان بiر وزگەشەلiكتi بايقادىم: مەن ساحنا تورiندەگi مiنبەرگە جايعاسقانعا دەيiن دە، ودان كەيiن دە ماعان ەشكiم; "سiز مىنانى ايتىڭىز نەمەسە مىنانى ايتپاڭىز" دەپ ەسكەرتۋ جاساعان جوق. بۇل ۇلكەن تابىس دەپ ويلايمىن. ەڭ باستى ماسەلە – بiز قازاق تiلiنiڭ ماسەلەلەرiن اشىق تۇردە جوعارى مiنبەرلەردە ايتا الامىز.

گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button