تۇركيا تاعى دا جولايرىقتا

پرەزيدەنت ابدۋللا گيۋل قۋعىندالا ما؟

ءاسiلi، ەكونوميكالىق اۋىر داعدارىستاردىڭ كەزiندە اۋقاتتى ادامدار اقشاسىنان، كەدەي-كەپشiك اقىل-ەستەن ايىرىلاتىن قالىپتى جاعداي. ال ساياسي داعدارىستار تۇسىندا تۇتاس ۇلتتار مەن مىقتى مەملەكەتتەردiڭ دە تۇيىقتان شىعار جول تاپپاي اپالاقتاپ، قاراپايىم ادامنىڭ ساناسىنا سيا قويمايتىن تۇسiنiكسiز قادامدار جاسايتىنى دا تاڭسىق بولماي قالدى.

ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرiندە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى قابىلداعان توسىن شەشiمگە وراي الەمدiك قاۋىمداستىق وسىنداي قورتىندىعا كەلۋi ىقتيمال. تۇركi تiلدەس ەلدەرگە، تiپتi، مۇمكiندiك بولىپ جاتسا، جالپى دامۋشى ەلدەردiڭ بارلىعىنا دا ۇلگi بولۋعا جانتالاساتىن بۇل مەملەكەتتiڭ سوتى بيلiك پارتياسى – ادiلدiك جانە دامۋ پارتياسىنا قارسى پروكۋراتۋراسىنىڭ شاعىمىن قاراۋعا قابىلداپ، توسىن پروتسەسس باستاۋدى بiراۋىزدان ماقۇلدادى.

كونستيتۋتسيالىق سوت شەشiمiن سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى وسمان پاكسۋت جاريالاعان بولاتىن. وسى داۋىس بەرۋ ەڭ شەشۋلi قادام بولىپ تابىلاتىنىن انكاراداعىلار وتە جاقسى بiلەتiن ەدi. سونىمەن، ەلدەگi بيلiك پارتياسى – ادiلدiك جانە دامۋ پارتياسىن بيلiكتەن كەتiرۋگە جاسالعان العاشقى قادامعا سوت مۇشەلەرi ءوز كوزقاراستارىن بiلدiرiپ، داۋىس بەرiپ وتىر. ەلدە ساياسي داعدارىس قالىپتاستى.

تۇركيا تاعى دا جولايرىققا، شەشiمi قيىن تۇيiنگە تiرەلدi. اداسپاي الىپ شىعاتىن تۋرا جولدى تابۋ قيىن تۇيىق. اڭىز بويىنشا ەرتە زامانداعى شەشiمi جوق گوردي ءتۇيiنiن الەكساندر ماكەدونسكي وسى وڭiرگە جاقىن جەردە سەمسەرمەن بiر شاۋىپ شەشكەن ەكەن. ال بۇگiنگi تۇركيادا وسىناۋ قيىن ءتۇيiندi بiرجولا تارقاتىپ، ەلدi تۇيىقتان الىپ شىعاتىن، ەرجۇرەك ەسكەندiر زۇلحارنايىن تابىلا قويار ما ەكەن؟

سونىمەن، كونستيتۋتسيالىق سوت پروكۋراتۋرا العا تارتقان دالەلدەر جانە دايەكتەردi مۇقيات ەكشەي كەلiپ، بيلiك پارتياسىنا قارسى شاعىمدى قاراستىرۋعا كەلiستi. شاعىم بەرۋشi – تۇركيانىڭ جوعارعى اپەللياتسيالىق سوتىنىڭ باس پروكۋرورى ابدۋلرراحمان يالچينكاي مىرزا. ول ەلدەگi بيلiك پارتياسىنا تىيىم سالىنىپ، ونىڭ باسشىلىعى (71 ادام) بەس جىل بويىنا ساياسي قىزمەتتەن شەتتەتiلۋiن تالاپ ەتۋدە.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا سەنسەك، ەل پرەزيدەنتi ابدۋللا گيۋلدiڭ ساياسي قىزمەتiنە تىيىم سالۋ ماسەلەسiنە قاتىستى ايىپتاۋ عانا سوت مۇشەلەرiنiڭ پiكiر قايشىلىعىن تۋعىزعان. ياعني، سوت مۇشەلەرiنiڭ 4-i قارسى، ال 7-i قۇپتاپ داۋىس بەرگەن كورiنەدi.

وسى داۋىس بەرۋ قارساڭىندا Hurriyet گازەتi ەگەر سۋديالار iستi قاراۋعا كەلiسكەن شەشiم شىعاراتىن بولسا، وندا قاناعاتتاندىرۋ دا ونشا قيىندىققا تۇسپەيتiنiن مالiمدەگەن بولاتىن. ياعني، بولاشاقتا ەل پرەزيدەنتi ابدۋللا گيۋل مەن پرەمەر-مينيستر رەدجەپ ەردوگان قۋعىنعا ءتۇسiپ، ولاردىڭ جاقتاستارىنا دا قيىن كۇندەر تۋماقشى.

ەلدەگi ساياسي داعدارىستىڭ باستالۋىنا اقپان ايىندا ۇكiمەتتiڭ ۇسىنىسى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنت قىزداردىڭ حيدجاب ورانۋىنا تىيىم سالاتىن زاڭعا تۇزەتۋ ەنگiزگەنi سەبەپ بولعانى بەلگiلi.

ماسەلە مىنادا، تۇركيانىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدارى بويىنشا، جوعارى وقۋ ورىندارىندا حيدجاب تارتۋعا تىيىم سالىنعان جانە بۇنداي ورامال زايىرلى ەلدiڭ ۇستانىمدارىنا قايشى دەپ ءتۇسiندiرiلiپ كەلگەن بولاتىن. ارينە، قازiرگi كەزەڭدە الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان جاڭا جاعدايدا بۇل زاڭنىڭ ابدەن ەسكiرiپ، كۇنi وتكەنi، ەڭ باستىسى، دەموكراتيالىق نەگiزدەرگە سايكەس ەمەستiگi بەسەنەدەن بەلگiلi.

ماسەلەن، حريستيان ستۋدەنتتەرiن موينىنا كرەست تاققانى ءۇشiن ەشكiم ايىپتامايدى، ال حيدجاب تارتۋ نەلiكتەن زاڭعا قايشىلىق، تiپتi، قىلمىس بولىپ سانالۋعا تيiس؟! جالپى بەلگiلi بiر زاتقا، نارسەگە ءوزiنiڭ تiكەلەي قاتىستى ەمەس ماعىنا، سيمۆول بەرiلۋi، سونىڭ نەگiزiندە تابۋ جاريالانۋى ادامزات ساناسىنىڭ ءالi تومەندiگiن تانىتسا كەرەك. حيدجابتى ءجاي عانا كيiم رەتiندە باعالاۋ ەمەس، ونى كەرتارتپالىقتىڭ، رەاكتسيونيزم، دiني فاناتيزمنiڭ بەلگiسi رەتiندە قابىلداۋ الەمدە تالاي تۇيتكiلدەر تۋعىزىپ كەلگەنi بەلگiلi. ءالi دە كوپتەگەن قاقتىعىستار مەن كيكiلجiڭدەرگە سەبەپ بولۋى ىقتيمال. بiر كەزدەرi ينديادا ساري كيۋ دە ۇلتشىلدىق، كەرتارتپالىق، پروگرەسكە قارسىلىق رەتiندە باعالانىپ، قۋعىندالعان بولاتىن. ول ول ما، 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ءوزiمiزدiڭ قازاقستاندا كروسسوۆكا مەن سپورتتىق كيiم كيگەندەردiڭ ءبارi بۇزاقى ادام، توناۋشى، رەكەتشi رەتiندە باعالانىپ، پوليتسيا تاراپىنان قۋعىندالعانى ءمالiم.

سونىمەن ەلدiڭ پارلامەنتiندەگi 350 ورىننىڭ 330-نا يە بولىپ وتىرعان باسەڭ يسلاميستiك باعىتتاعى ادiلدiك جانە دامۋ پارتياسى زاڭعا جاڭا تۇزەتۋ ەنگiزگەن ەدi. مۇنىڭ ءوزi تۇركياداعى زايىرلى مەملەكەتتiلiكتi جاقتاۋشى وپپوزيتسيا وكiلدەرi مەن ارميا باسشىلىعىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. ولار جاڭا تۇزەتۋلەردi كونستيتۋتسيانىڭ بۇزىلۋى دەپ باعالاعان بولاتىن.

Iستiڭ ءمانiسi مىنادا، تۇركيانىڭ بiرiنشi پرەزيدەنتi كەمال اتاتۇرiك تۇزەگەن العاشقى كونستيتۋتسيا بويىنشا بۇل ەل زايىرلى مەملەكەت بولىپ تابىلدى. ال اتاتۇرiك iزباسارلارىنىڭ پiكiرiنشە، مەملەكەتتiك جوعارى وقۋ ورىندارىندا حيدجاب تاعۋ – بۇل ۇستانىمدى بۇزۋ بولىپ ەسەپتەلمەك. ارينە، مۇنداي كوزقاراستى ۇستانعاندار اتاتۇرiكتiڭ شىنايى iزباسارلارى ەكەندiگiنە كۇمان كەلتiرۋ دە قيىن ەمەس. ودان گورi سىرتقى كۇشتەرگە يەك سۇيەپ، ءۇمiت ارتاتىن بەلگiلi بiر توپتاردىڭ iس-ارەكەتi دەۋ دۇرىسىراق شىعار. ءسويتiپ 14-ناۋرىز كۇنi پروكۋرور ابدۋرراحمان يالچينكەي كونستيتۋتسيالىق سوتقا 162 بەتتەن تۇراتىن شاعىم ءتۇسiرiپ، ۇكiمەت پەن پارتيا مەملەكەتتiڭ زايىرلىلىق نەگiزدەرiن اياققا تاپتادى دەپ ايىپ تاقتى.

بەلگiلi ماماندار مەن زەرتتەۋشiلەردiڭ پiكiرiنە جۇگiنسەك، بۇل سوت ەل بيلiگiنە قارسى كۇشتەردiڭ تۇركياداعى باسەڭ يسلاميستەردi بيلiكتەن تايدىرۋ جولىنداعى سوڭعى امالدارى. بۇل ەلدە ارميا ارقاشاندا كەمال اتاتۇرiك بەلگiلەگەن جولداردان اۋىتقىماۋعا كەپiلدiك بولىپ كەلە جاتقان اسا ىقپالدى جانە سوڭعى ءسوزدi ايتاتىن كۇش. رەسەيدەگi ىقپالدى "كوممەرسانت" گازەتiنiڭ جازۋىنشا: "گەنەراليتەت جالپى ۇلتتىق سايلاۋلاردا ايقىن جەڭگەن كورنەكتi قايراتكەرلەردi يسلاميزممەن ايىپتاپ، تالاي رەت بيلiكتەن تايدىرعان ەدi". ("كوممەرسانت" گازەتi،№53، 1 ءساۋiر، 2008 ج.).

ول راس تا. حح عاسىردىڭ 50-شi جىلدارى ەكi رەت سايلاۋدا ايقىن جەڭگەن پرەمەر-مينيستر ادنان مەندەراستىڭ ايانىشتى تاعدىرى سونىڭ ايعاعى. ول سايلاۋشىلاردىڭ دiني نانىم-سەنiمدەرiن ورىندى پايدالانا وتىرىپ، ەل بيلiگiنە كەلگەن كورنەكتi ساياسي تۇلعا بولاتىن. بiراق،1960 جىلى اسكەري توڭكەرiستiڭ ناتيجەسiندە ول بيلiكتەن شەتتەتiلiپ، كەلەسi جىلى ءولiم جازاسىنا كەسiلدi. جاي عانا ولتiرiلگەن جوق، داڭقتى ساياسي قايراتكەر الدەبiر ز ۇلىم قاراقشى، جاۋىز قانiشەر سەكiلدi ماسقارالىقپەن دارعا اسىلعان ەدi. ال، بۇگiندە ەلدەگi باق-تاردىڭ بiرقاتارى قازiرگi پرەمەر-مينيستر رەدجەپ ەردوگاندى تراگەديالىق تۇلعا – ادنان مەندەراسپەن سالىستىرۋعا اۋەس.

وسى ۋاقىتقا دەيiن ەردوگانعا جانە ونىڭ پارتياسىنا قارسى وپپوزيتسيا مەن ارميانىڭ بiر عانا يەك ارتارى – پرەزيدەنت عانا ەدi. ايتكەنمەن، 2007 جىلى بۇرىنعى پرەزيدەنت احمەد نەدجدەت سەزاردىڭ ەلباسىلىق مەرزiمi اياقتالىپ، مەرزiمiنەن بۇرىن سايلاۋدا باسەڭ يسلاميستەر ايقىن باسىمدىلىققا جەتتi دە، پارلامەنتتە باسىم داۋىسقا يە بولدى.

ءسويتiپ، بۇرىنعى سىرتقى Iستەر مينيسترi ابدۋللا گيۋلدiڭ پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋىنا قول جەتكiزدi. مۇنىڭ ءوزi ەردوگانعا كونستيتۋتسيانىڭ كەيبiر باپتارىنا وزگەرتۋلەر ەنگiزۋگە جانە ارميانىڭ ەل ساياساتىنا ىقپالىن السiرەتۋگە باعىتتالعان قادامدار جاساۋعا مۇمكiندiك اپەرiپ وتىر.

تۇركيا كونستيتۋتسيالىق سوتىنداعىلار اتاتۇرiك يدەيالارىنىڭ ناعىز جاناشىرلارى جانە قورعاۋشىلارى دەلiنەدi. ال شىن مانiندە سولاي ما، جوق پا، ول اسا كۇڭگiرت، جۇمباقتاۋ جايت. بۇل سوت سوڭعى جىلدارى يسلام جاقتاۋشىلارى دەپ ايىپتالعان پارتيالاردىڭ قىزمەتiنە بiرنەشە رەت تىيىم سالعان ەدi. نەدجەمەتدين ەرباكان باسقاراتىن پارتيا دا كەزiندە ەكi رەت – 1998 جانە 2001 جىلدارى وسىنداي تىيىم سالۋدى باستان كەشiردi. بiراق، وسىعان دەيiن سوت ەشقاشان بيلiك باسىنداعى پارتيانىڭ قىزمەتiنە تىيىم سالىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ ۇستiنە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشiمi دەموكراتيا پرينتسيپتەرiنە تiكەلەي قايشى كەلiپ وتىر. ويتكەنi، ادiلدiك جانە دامۋ پارتياسى باسىم داۋىسپەن سايلاۋشىلاردىڭ سەنiمiنە يە، ياعني كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋگە تولىق قۇقىلى.

بiر عاجابى، ەۋروپالىق وداق رەدجەپ ەردوگان ۇكiمەتiن قولداپ وتىر. وداقتى كەڭەيتۋ جونiندەگi كوميسسار وللي رەن تۇرiك بيلiگiندەگi پارتياعا تىيىم سالۋ تۇركيانىڭ ەۋرووداققا مۇشە بولىپ قابىلدانۋىنا كەرi اسەرiن تيگiزەرiن بۇلتاقتاماي مالiمدەدi. "قالىپتى دەموكراتيا اياسىندا بۇل ماسەلە پارلامەنتتە نەمەسە سايلاۋ ۋچاسكەلەرiندە شەشiلەدi، تەك سوتتا ەمەس"، – دەدi. ياعني ەۋرووداق تۇركيادا حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنان بەرi قالىپتاسقان سوت جۇيەسiنiڭ، اسiرەسە، اسكەرلەردiڭ ەل ساياساتىنا تiكەلەي ارالاسۋىن قۇپتامايدى دەگەن ءسوز. مۇنداي جۇيەنiڭ كۇنi وزعانىن ايقىن اڭعارىپ وتىرعانى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اقىرعى شەشiمi ەندi بەس ايدان سوڭ، كۇزدiڭ باسىندا شىعارىلۋى مۇمكiن. ال ازiرگە قالىپتاسقان جاعداي تۇركيا ەكونوميكاسىنا ورنى تولماس نۇقسان اكەلiپ وتىر. 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەن بەرi تۇرiك ليراسى ەڭ تومەنگi باعام دەڭگەيiنە قۇلادى، ستامبۋل بيرجاسىنىڭ يندەكسi دە بيىلعى جىلعى ەڭ تومەنگi نۇكتەگە تiرەلiپ وتىر. جۇرتشىلىق ءالiپتiڭ ارتىن باعۋدا.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button