قاجىمايتىن قوزىباەۆ

قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭiستiگiندەگi احۋالدى وسىدان 17 جىلعى جاعدايمەن سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيدi. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا دەموكراتيالىق بوستاندىققا قول جەتتi، ەل ءوز تاۋەلسiزدiگiن جاريالادى دەگەنiمiزبەن بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى ۇردiستەردەن ءالi دە بولسا ەسكi مونويدەولوگيانىڭ ىزعارى ەسiپ تۇرعان-دى.

اقيقاتىن ايتقاندا، ول جىلدارى جاڭا مەن كونەنiڭ، تىڭ كوزقاراس پەن توقىراعان پيعىلدىڭ تەكەتiرەسiپ جاتقان كەزi ەدi. اسiرەسە، مەملەكەتتiك باسىلىمدار تاراپىنان بۇرىنعى ينەرتسيا بويىنشا جوعارىعا جالتاقتاۋ، قوعام ومiرiندەگi ەڭ وزەكجاردى ماسەلەلەردi اينالا ءوتۋ سەكiلدi جاعداياتتار بولماي قالعان جوق. ال، بiراق سول باسىلىمداردىڭ بۇتiندەي ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى، قارجىلاندىرۋى "بiر كوزدەن" قامتاماسىز ەتiلiپ وتىرعاندىقتان دا بۇل گازەت-جۋرنالداردىڭ جۇمىسىنىڭ ىڭعايىن بۇرىنعى سۇرلەۋمەن قۇرماسقا امالى جوق تا ەدi…

بۇل ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ كافەدرا مەڭگەرۋشiسi، پروفەسسور، قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتi ساعىمباي قوزىباەۆتىڭ پiكiرi. پروفەسسور ساعىمباي قوزىباەۆتىڭ ءسوزiنiڭ جانى بار. دەگەنمەن دە، ۋاقىت شiركiننiڭ بiر ورىندا تۇراقتاپ قالا المايتىنى، ۇنەمi وزگەرiستە بولاتىنى سەكiلدi قازاقستاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قوعامدىق بولمىستىڭ تالاپتارىنا ساي وزدەرiنiڭ جۇمىس iستەۋ ءادiس-تاسiلدەرiن قايتا قۇرىپ، ونى بiرتiندەپ جەتiلدiرە باستاعانى تاعى شىندىق. ءسويتiپ، وسىناۋ ۇردiسكە، رەسپۋبليكانىڭ اقپاراتتىق كەڭiستiگiنiڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگiن دامىتۋعا پراكتيك جۋرناليستەرمەن قوسا باق ماسەلەسiنiڭ تەورياسى مەن تاجiريبەسiن تارازىلاپ تالداۋعا عالىمدارىمىز دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا باستادى.

ماسەلەن، كەشەگi وتكەن ح.بەكحوجين، ب.كەنجەباەۆ، ت.قوجاكەەۆ، م.بارمانقۇلوۆ سىندى عالىمدار سالعان سوقپاقتى بۇگiندەرi ن.وماشەۆ، س.قوزىباەۆ، ب.جاقىپ جانە ولاردىڭ سوڭىنان ەرگەن بiر توپ ۇركەردەي ءۇمiتتi توپ لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدi. ال وسىلاردىڭ iشiنەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساعىمباي قاباش ۇلىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى شىعارماشىلىعى حاقىندا وي ءوربiتۋدi ءجون كورiپ وتىرمىز.

Iلگەرiدە بiز ەل ومiرiندەگi وتپەلi كەزەڭنiڭ ەكiنشi ساتىسىندا قازاقستاندىق باق-تاردىڭ جۇمىس ءادiس-تاسiلدەرiندە ەلەڭ ەتكiزەرلiك وزگەرiستەر پايدا بولا باستادى دەدiك. بۇرىننان بار جۋرناليستiك قوعامدار، ۇيىمدارمەن قوسا جاڭادان شىعارماشىلىق بiرلەستiكتەر شاڭىراق كوتەرگەنi ءمالiم. ايتالىق، عاسىردىڭ باسىندا "Media Net" حالىقارالىق جۋرناليستiك ورتالىعى، ء"ادiل ءسوز" ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ جونiندەگi حالىقارالىق قور، "قازاقستان جۋرناليستەر كونگرەسi"، "Eurasian Media Forum"، ت.ب. جۋرناليستەر قاۋىمداستىقتارىنىڭ تۇساۋى كەسiلiپ، جۇمىس iستەي باستاعانى بەلگiلi. مiنە، وسىلاردىڭ الدىڭعى لەگiنەن قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسى لايىقتى ورىن الادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قۇرامىندا ەلiمiزدiڭ باق سالاسىنداعى ەڭ تاڭداۋلى قىرىققا جۋىق كاسiبي شەبەرلەرi كiرەتiن بۇل اكادەميا قوعامدىق ورتادا ءوزiن-ءوزi كورسەتە بiلدi، رەسپۋبليكا جۋرناليستەرiنiڭ شەبەرلiگiن ۇستارتۋ ماقساتىنداعى جۇمىسقا لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدi دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ال سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اكادەميانىڭ پرەزيدەنتi ساعىمباي قوزىباەۆ.

ساكەڭ قازاقستان جۋرناليستيكا شاڭىراعىنا كەزدەيسوق باس سۇققان "جازعىشتاردىڭ" نەمەسە ەسiكتەن كiرiپ ءتور مەنiكi دەيتiن پىسىقايلاردىڭ بiرi ەمەس. ول وزiندiك ورنىن ايقىنداعان، قولتاڭباسى قالىپتاسقان شىن مايتالمانداردىڭ بiرi. بۇل پiكiردi حاتتاپ وتىرعاندا بiزدiڭ ويىمىزعا ساكەڭنiڭ جاڭالىققا جانى قۇمار قالامگەرلiگi، iزدەنiمپاز ەلگەزەكتiگi ويعا ورالادى. ونىڭ بۇل قاسيەتi قازاق راديوسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، كەيiنiرەك بۇكiلوداقتىق راديونىڭ قازاقستانداعى تiلشiسi بولىپ جۇمىس iستەگەن جىلدارىندا ايرىقشا جارقىراپ كورiندi. جۋرناليستiك ساپارلارداعى كورگەنi مەن تۇيگەنi مول ساعىمباي ءوزiنiڭ زەرتتەۋشiلiك ورiسiندە دە وزگەلەرگە ۇلگi بولارلىقتاي قاسيەتiمەن تانىلدى. ول جۋرناليستيكا تاريحىن زەرتتەۋدە، زەردەلەۋدە قىرۋار iزدەنiستەرگە باردى. ۇلتتىق ءباسپاسوزiمiزدiڭ كەنەن كەشەگiسi مەن كەمەلدi كەلەشەگiنە قاتىستى عىلىمي نەگiزدi، دالەلدi بايلامدار جاسادى. ايتالىق، ساكەڭنiڭ تۇپتەپ زەرتتەۋiنiڭ ناتيجەسiندە رەسپۋبليكالىق "كوريو يلبو" گازەتi ءوزiنiڭ شىعا باستاۋ جىلناماسىن 1937 جىلدان ەمەس، ەندi 1923 جىلدان باستايتىن بولدى. "ەكسپرەسس ك" گازەتi دە (بۇرىنعى "لەنينسكايا سمەنا") وسىلايشا شىعا باستاۋ شەجiرەسiنە وزگەرiستەر ەنگiزدi. ءسويتiپ، ەكi باسىلىم دا وزدەرiنiڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتi.

رەتتi جەرiندە ايتا كەتەيiك، وسى گازەتتەردiڭ شىعارماشىلىق القاسى مەن سان مىڭداعان وقىرماندارىنىڭ قاراپايىم قازاق عالىمىنا ونىڭ باسىلىمدار شەجiرەسiن زەرتتەۋدەگi تاباندىلىعىنا ايتار العىسى شەكسiز بولعانى ءسوزسiز.

ماقتانۋعا، ماقتاۋعا تۇرارلىق پا؟ ارينە!

ساعىمباي قاباش ۇلى ءوز قالامىنان تۋعان ءاربiر شىعارمانىڭ، زەرتتەۋ ەڭبەگiنiڭ قاشان تۇساۋى كەسiلگەنشە تولعانىپ، تەبiرەنiپ جۇرەدi. ومiردە تاقتايداي جول اركەز بولا بەرمەيتiنi اقيقات. الايدا، "بiتكەن iسكە سىنشى كوپ" دەگەن ناقىلدىڭ ءوز الدىنان تالاي شىققانىن ساكەڭ جاقسى بiلەدi. ونى مىنا بiر جاعداياتتارمەن سالىستىرعىم كەلiپ وتىر. وسىدان 2-3 جىل بۇرىن ساكەڭ قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋدى قولعا الدى. جۇمىس جۇمىستىڭ اراسىندا ۋاقىت تاۋىپ، وعان قاجەتتi ماتەريالدار ازiرلەدi. تيiستi مەكەمەلەرگە سۇراۋ سالدى. جەكەلەگەن كiسiلەرگە، ءباسپاسوز iسiنiڭ توڭiرەگiندە جۇرگەن ازاماتتارعا ۇسىنىس ايتتى. تىم بولماعاندا، وزدەرiڭiزدiڭ ومiرباياندىق دەرەكتەرiڭiزدi بەرiڭiزدەر دەدi. وسىعان ەلپ ەتە قويعاندارى كوپ بولمادى.

ال، قولجازبانى وندiرiسكە تاپسىراتىن ۋاقىت بولسا تاياپ قالدى. امالدىڭ جوقتىعىنان جينالعان ماتەريالدار بارىنشا وتكiزiلiپ، كiتاپ ءاۋ باستا ويلاستىرعانداي ەنتسيكلوپەديا ەمەس، انىقتامالىق بولىپ شىقتى. شىعۋى شىققانىمەن، داۋ ايتۋشىلار، وكپە بiلدiرۋشiلەر كوبەيدi: "مەن نەگە iلiنبەي قالعام؟"، ء"انi بiر ماسەلە، مىنا بiر پروبلەما ۇمىت قالىپتى عوي…" دەگەن سەكiلدi. ساكەڭ و باستان تەرiسi كەڭ ادام، وسىنىڭ ءبارiن كوتەرە بiلدi دە: "بۇل ەندi بiرiنشi شىعارىلىم عوي، سiزدەر بەلسەندi اتسالىسقاندا كەم-كەتiگi دە ازداۋ بولار ەدi. انىقتامالىق كەلەسi جولى ەنتسيكلوپەديا بولىپ شىعادى. سوندا مiندەتتi تۇردە كiرەسiزدەر" دەپ ولاردىڭ دا كوڭiلiن كوتەرە دەمدەپ، جاۋاپكەرشiلiك شىلبىرىنىڭ بiر ۇشىن وزدەرiنە ۇستاتىپ قويدى.

ال، اقيقاتىنا كەلسەڭiز، ەنتسيكلوپەديا شىعارۋ بiر ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتiن شارۋا ەمەس، مۇنداي iسكە ادەتتە تۇتاستاي ينستيتۋت عالىمدارى جۇمىلدىرىپ جاتادى. ساكەڭنiڭ وسىنداي كۇردەلi شارۋانى باتىل قولعا الىپ، وعان iز تاستاۋدىڭ ءوزi دە ۇلكەن ەرلiكپەن پارا-پار!

ۋادە – ورىندالۋمەن قۇندى. ساكەڭنiڭ وكپە بiلدiرۋشiلەرگە ايتقان ۋادەسi جاي عانا كوڭiلجىقپاستىق ءسوز ەمەس ەكەن. ول ءوز سوزiندە تۇرا بiلەتiن ازامات ەكەندiگiن دە دالەلدەپ ءجۇر. سونىڭ ايقىن بiر مىسالى، 2006 جىلى "قازاقستان جۋرناليستيكاسى ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ" جارىققا شىعۋى. "ەكونوميكا" باسپاسىنان "وتاندىق جۋرناليستيكا" سەرياسىمەن دۇنيەگە كەلگەن 531 بەتتiك بۇل كولەمدi عىلىمي باسىلىمنىڭ ەلiمiزدiڭ بۇقارالىق اقپارات كەڭiستiگiندە الار ورنى ەرەكشە بولماق.

ساعىمباي قوزىباي ۇلى وسىناۋ ەنتسيكلوپەديانى جارىققا شىعارۋدا قىرۋار دايىندىق جۇرگiزگەنiن، ونىڭ iزاشار باسىلىمداردىڭ تۇساۋىن كەسكەنiنiڭ كۋاسi بولىپ ءجۇرمiز. عالىمنىڭ قالامىنان تۋعان "مەنiڭ لەنسمەنام" (2001)، "جارىق جۇلدىزدار. وتاندىق جۋرناليستيكا ەليتاسى" (2006)، سونداي-اق، "ماسس-مەديا. سلوۆار-سپراۆوچنيك" (2007) دەپ اتالاتىن كiتاپتار جۋرنا¬ليستەر اۋلەتi مەن ساياساتتانۋشىلارعا، تاريحشىلارعا قاجەتتi تاپتىرماس كومەكشi قۇرالعا اينالعان. وسىلاردىڭ iشiندە، اسiرەسە، "ماسس-مەديا. سلوۆار-سپراۆوچنيكتiڭ" ورنى ەرەكشە. كولەمi 720 بەتتەن تۇراتىن وسىناۋ ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمعا ءۇش مىڭنان ارتىق ماقالا ەنگiزiلگەن. ءوزi باسقاراتىن قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ جۇمىس اۋقىمىندا اتقارىلعان ەلەۋلi iس بوپ تانىلاتىن وسىناۋ ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم ماسس-مەديالىق انىقتاما سوزدiكتەرمەن قوسا تەوريالىق تۇسiنiكتەمەلەردi قامتىپ قانا قويماي، قازاقستانداعى باق سالاسىنداعى زاڭنامالىق اكتiلەر تۋرالى دا ماعلۇماتتار بەرەدi. بۇل رەتتە "ماسس-مەديا. سلوۆار-سپراۆوچنيكتiڭ" ەلiمiزدەگi جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ءدارiس الىپ جۇرگەن شاكiرتتەر ءۇشiن نەگiزگi وقۋ قۇرالدارىنىڭ بiرi بولاتىندىعىنا كامiل سەندiرگiمiز كەلەدi.

قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭiستiگiندە جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. جىلما-جىل ءوزiنiڭ سەسسياسىندا رەسپۋبليكاداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اراسىنداعى شىعارماشىلىق سايىستىڭ قورىتىندىسىن قارايتىن ونىڭ ءار ءماجiلiسi ۇلكەن مارتەبەگە يە ەكەندiگiندە ءسوز جوق. سەبەبi، اكادەميا بەلگiلەگەن جالپىۇلتتىق "التىن جۇلدىز" جانە "التىن سامۇرىق" سىيلىقتارىن الۋ جولىندا ەلiمiزدiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن تالاي ۇمiتكەرلەر باق سىناسادى. ال، شىن جەڭiمپازدى تاڭداۋ، ولاردىڭ تۇعىرلى ورنىن بەلگiلەۋ ناعىز كاسiبي شەبەرلەر مەن بiلiمپازداردىڭ ادiلدiگiنە، ازاماتتىق ورە بيiگiنە بايلانىستى. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك، ساكەڭ باستاعان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرi جىلما-جىل وسىناۋ ولشەم بيiگiنەن كورiنiپ كەلە جاتقاندىعى ءسوزسiز.

" ۇلىق بولساڭ – كiشiك بول"، "كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ". وسىناۋ بiر قاناتتى قاعيدالاردى ءوز عۇمىرىنىڭ باعدارشامىنداي ۇستاناتىن پروفەسسور ساكەڭ – ساعىمباي قاباش ۇلى قوزىباەۆ قازiر زور شىعارماشىلىق شابىت ۇستiندە. قىم-قۋىت، قام-قارەكەت iشiندە. بiردە – ۋنيۆەرسيتەتتە، بiردە – اكادەميادا. بارiنە ۋاقىت تاۋىپ جۇرگەنi.

بۇگiندە ۋنيۆەرسيتەت اۋديتوريالارىندا شاكiرتتەرiنە ءدامدi دە دالەلدi ءدارiس وقيتىن ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ بiتiمi ۋاقىت وزعان سايىن تۇلعالانا تۇسسە، ول – زاڭدىلىق. ابىروي-بەدەل دەگەن سول.

ونىڭ ۇستiنە قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ قات-قابات شارۋالارىن سۇرiندiرمەي، قابىندىرماي الىپ كەلە جاتقان قايراتكەر ازاماتقا تiلەۋقورلار دا كوپ. "قاجىمايتىن قوزىباەۆ!" دەپ ماقتانىشپەن اۋىزعا الاتىنىمىز دا سوندىقتان!

جۇمابەك كەنجالين،"اقيقات" ۇلتتىق-قوعامدىق

ساياسي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button