قر ۇلتتىق بانكiنiڭ توراعاسى ءا.سايدەنوۆ: نەگIزگI ماقسات — باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ

وسىدان تۋرا 15 جىل بۇرىن، ياعني، 1993 جىلدىڭ 14 ساۋiرiندە تاۋەلسiز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق بانكiنiڭ iرگەتاسى قالاندى. قر ۇلتتىق بانكiنiڭ توراعاسى ءانۋار سايدەنوۆپەن وتكiزگەن بۇگiنگi سۇحباتىمىزدا بانكتiڭ بۇگiنi مەن ەرتەڭi جايلى ءسوز قوزعادىق.

"ينفلياتسيانى اۋىزدىقتايمىز"

— ءانۋار عاليموللا ۇلى، قر ۇلتتىق بانكiنiڭ نەگiزگi مiندەتi — تەڭگەنiڭ باعامىن قاداعالاۋ جانە ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ. باعا ساياساتىن تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى پرەزيدەنت نازارباەۆ بiرنەشە رەت ارنايى نۇسقاۋ بەردi. قازiرگi كەزدە قىمباتشىلىقپەن كۇرەس رەسپۋبليكا بويىنشا ءجۇرiپ جاتىر. وكiنiشكە قاراي، دۇكەندەر مەن بازارلارداعى باعا ءوسۋiن توقتاتار ەمەس. نەگە؟ وسىنداي كۇردەلi جاعدايدا ۇلتتىق بانك جىل سوڭىنا دەيiن ينفلياتسيانى 10 پايىزدىق كورسەتكiشپەن شەكتەي الا ما؟

— بiرiنشi كەزەكتە ۇلتتىق بانكتiڭ نەگiزگi ماقساتى ەلدەگi باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدi. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا ساياساتىنا قاتىستى تەڭگەنiڭ ەركiن ايىرباس باعامى رەجيمiن ۇستانادى، ياعني، تەڭگەنiڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا نومينالدىق باعامى ديناميكاسى وسى ۆاليۋتانىڭ iشكi ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىسى مەن ۇسىنىسىنا قاتىستى ايقىندالادى. بۇل ۇلتتىق بانكتiڭ تەڭگە باعامىنىڭ اۋىتقۋ باعدارىن نەمەسە ءدالiزiن بەلگiلەمەيتiنiن بiلدiرەدi. ينفلياتسياعا قاتىستى جاعدايعا كەلەتiن بولساق، وعان ءارتۇرلi ەكونوميكالىق، ساياسي، الەۋمەتتiك جانە باسقا دا كوپتەگەن فاكتورلار ىقپال ەتەتiن بارىنشا كۇردەلi جانە كوپجاقتى ءۇردiستi بiلدiرەدi. بۇل رەتتە ەكونوميكانىڭ ينفلياتسياسىز تولىققاندى جانە قالىپتى دامۋى iس جۇزiندە مۇمكiن ەمەس. بار ماسەلە ونىڭ قانداي دەڭگەيدە بولۋىنا بايلانىستى. ۇستiمiزدەگi جىلى 2007 جىلعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا، ينفلياتسيالىق ۇردiستەردiڭ تۇراقتانۋى بايقالادى. ماسەلەن، 2008 جىلعى 1 توقساندا ينفلياتسيا 2،5% قۇرادى، بۇل 2007 جىلعى 1 توقسانداعىمەن سالىستىرعاندا 0،1 پ.ت. تومەن. 2007 جىلى باعانىڭ نەگiزگi ءوسiمi 2 جارتىجىلدىققا ءتان بولدى، بۇل الەمدiك تاۋار نارىقتارىندا جەكەلەگەن تاۋار تۇرلەرi (بيداي، وسiمدiك مايى، ەنەرگيا رەسۋرستارى) باعاسىنىڭ كۇرت وسۋiنەن تۋىندادى. مىسالى، 2007 جىلى بيداي (كانادا) جانە وسiمدiك مايى 2 ەسە قىمباتتادى. باسقاشا ايتقاندا، 2007 جىلعى 2-جارتىجىلدىقتا، اسiرەسە قىركۇيەك — قاراشادا باعا ۇردiستەرiن قالىپتاستىرۋدا ۇلتتىق بانكتiڭ نەمەسە ۇكiمەتتiڭ شارالارىمەن بiلiنبەۋi مۇمكiن بولمايتىن كۇيزەلiس سيپاتىنداعى سىرتقى فاكتور ايقىنداۋشى رولگە يە بولدى. سونىمەن قاتار 2007 جىلى ينفلياتسيا ديناميكاسىن ايقىندايتىن نەگiزگi فاكتورلار ەلگە شەتەل كاپيتالى اعىنى، جيىنتىق سۇرانىستىڭ ءوسۋi، بانك سەكتورىنىڭ جوعارى نەسيەلiك بەلسەندiلiگi، ەڭبەك ونiمدiلiگiنiڭ جەتكiلiكسiز دەڭگەيi بولدى. 2008 جىلى ەكونوميكادا ينفلياتسيانىڭ ساقتالۋىنا الەمدiك نارىقتارداعى ازىق-تۇلiك جانە ەنەرگەتيكالىق ونiمدەردiڭ قىمباتتاۋىمەن سيپاتتالاتىن تۇراقسىز احۋال سەبەپشi بولدى. سوعان قاراماستان ۇلتتىق بانك 2008 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيانىڭ بiر قاتارلى سانمەن ولشەنەتiن دەڭگەيگە دەيiن تومەندەۋiن كۇتۋدە. ماسەلەن، اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ 2008-2009 جىلدارعا ارنالعان نەگiزگi باعىتتارىنا سايكەس 2008 جىلعا ارنالعان جىلدىق ينفلياتسيا بولجامى 7،9%-9،9% شەگiندە ايقىندالدى. 2008 جىلعى قاڭتار — ناۋرىزدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 2008 جىلدىڭ اياعىندا كۇيزەلiس احۋالى بولماعان جاعدايدا ينفلياتسيا كورسەتiلگەن اۋقىم شەگiندە قالىپتاسادى دەپ كۇتۋگە بولادى.

— بىلتىرعى الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ زيانى تۋرالى ساراپشىلار پiكiرi سانالۋان. مىسالى، كەيبiرi بيىل قارجى سالاسىندا كەزدەسەتiن قيىندىقتار كوپ بولادى دەسە، ەندi بiرi داعدارىستىڭ تولقىنى ءوتiپ كەتتi، قاۋiپتەنەتiن ەشتەڭە جوق دەيدi. سiزدiڭ پiكiرiڭiزشە، قالاي؟

— قازiرگi كەزدە اقش نارىعىندا دا، سونداي-اق، الەمدiك ەكونوميكادا دا احۋالدىڭ بۇدان ءارi دامۋىن ءار ءتۇرلi باعالاۋ قولدانىلۋدا. كوپ جاعدايدا ولار بiر-بiرiنە قاراما-قايشى بولىپ كەلەدi. بۇدان ءارi كۇتۋلەر ءاربiر ناقتى ادام نەعۇرلىم قولايلى نەمەسە ىقتيمال رەتiندە باعالايتىن كوزقاراس تۇرعىسىنا بايلانىستى جانە سونداي-اق سول ادامنىڭ توڭiرەگiندەگi اقپارات اۋقىمىنا دا بايلانىستى. دامىعان ەلدەردiڭ ورتالىق بانكتەرiنiڭ وتiمدiلiكتi پايىزدىق ستاۆكالاردىڭ تومەندەۋiمەن بiرگە ۇستاپ تۇرۋعا قابىلداعان شارالارى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا iشiنارا كومەكتەستi. الايدا اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا الەمدiك قارجى نارىعىندا ورىن العان وتiمدiلiك داعدارىسىنىڭ بۇدان ءارi دامۋىنىڭ ايقىندالماۋى قارجىلىق قۇرىلىمدارعا كەلگەن شىعىندارىنىڭ مولشەرلەرi تۋرالى ناقتى بولجامنىڭ بولماۋىنان، بiرتە-بiرتە اقش ەكونوميكاسىنىڭ ەداۋiر باسەڭدەۋiنە ۇلاسادى. قۇرامىندا كوممەرتسيالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بانكتەر جانە مەملەكەتتiك كورپوراتسيالار بار كوپتەگەن iرi-iرi الەمدiك قارجى قۇرىلىمداردىڭ ايتارلىقتاي شىعىندار مەن ەسەپتەن شىعارۋلاردى جاريالاۋى بانك نەسيەلەردiڭ قول جەتiمدiلiگiن تومەندەتتi. نەسيەلiك جانە نارىقتىق تاۋەكەلدەر ءوسۋ ۇستiندە جانە الەمدiك ەكونوميكانىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋ بولاشاعىنىڭ نەعۇرلىم جاعىمدى بولمايتىنى بولجانۋدا. فرج تاراپىنان ەكونوميكانىڭ باسەڭدەۋiمەن، جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋiمەن، نەسيەنiڭ قول جەتiمدiلiگiنiڭ ازايۋىمەن، ينفلياتسيانىڭ تۇتاستاي العاندا ءوسۋ قاۋپiمەن كۇرەستە امەريكا ەكونوميكاسى رەتسەسسياسىنان كۇشتi كورiنۋدە، بۇل ءوز كەزەگiندە قور نارىقتارىنىڭ تۇراقسىزدىعىن ارتتىرا وتىرىپ، الەمدiك قارجى نارىقتارىنداعى احۋالدى ناشارلاتادى. سوندىقتان الەمدiك قارجى نارىعىنداعى كونيۋنكتۋرانىڭ بۇدان ءارi ناشارلاۋ تاۋەكەلi ءالi دە جوعارى.

نەسيەلIك قورجىن ساپاسى

— جىل باسىندا ساراپشىلاردىڭ كوپشiلiگi بانكتەردiڭ نەسيەلiك قورجىن ساپاسىنىڭ كۇرت تومەندەيتiنiن بولجادى. 2008 جىلى بانكتەردiڭ نەسيەلiك قورجىن ساپاسى قانشالىقتى السiرەمەك؟

— ءيا، وتكەن جىلعى تامىزداعى ايگiلi جاعدايلاردان كەيiن نەسيە قورجىننىڭ ساپاسى جىل قورىتىندىسى بويىنشا بiرشاما دەڭگەيدە تومەندەدi، بiراق كەيبiر تالداۋشىلار بولجاعانداي، كۇرت ناشارلاعان جوق. ماسەلەن، 2008 جىلعى 1 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا بانكتەردiڭ نەسيەلiك قورجىندارىنىڭ قۇرىلىمىن 42،0% — ستاندارتتىق، 56،1% — كۇماندi، 1،9% ءۇمiتسiز نەسيەلەر ۇلەسi قۇرادى (2007 جىلعى 1 قاڭتاردا 52،6% — ستاندارتتىق، 45،8% — كۇماندi، 1،6% ءۇمiتسiز نەسيەلەر ۇلەسi قۇرادى). ءۇمiتسiز نەسيەلەر ۇلەسiنiڭ تومەن كورسەتكiشتەرiنiڭ ساقتالۋى وڭ جاعداي بولىپ قالۋدا، ياعني، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بانك نەسيەلەرiنە "بايلانعان" جەكەلەگەن سەكتورلارىنداعى داعدارىس بانكتەردiڭ جاعدايىنا ايتارلىقتاي تەرiس اسەر ەتكەن جوق. كۇماندi نەسيەلەردiڭ ۇلەسi ستاندارتتى نەسيەلەردiڭ ۇلەسi ازايعان كەزدە وسەدi. الايدا، سالدارلاردى ازiرشە تولىق كولەمدە باعالاۋ قيىن. بانكتەر پورتفەلدەرi قۇرىلىمىنىڭ ساپالىق وزگەرiستەرگە ۇشىراۋى ىقتيمال، الايدا، ولار بiردەن بايقالمايتىندىقتان، ۋاقىت قاجەت بولادى. ەندi بانكتەردiڭ دامۋ ستراتەگياسىن قايتا قاراۋ قاراجاتتىڭ قاجەتتi دەڭگەيiن قامتاماسىز ەتۋ جانە "ساپالى زاەمشى" ءۇشiن كۇرەستi كۇشەيتۋمەن، سونداي-اق بانك اكتسيونەرلەرiن قوسا العاندا كاپيتالداندىرۋدى ارتتىرۋمەن جانە سىرتقى اكتيۆتەردiڭ قۇرىلىمى مەن كولەمiن قايتا قاراۋ قاجەتتiلiگiمەن قوسا جۇرەتiن نەسيەلiك قورجىن ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرi دەڭگەيiندە جاتادى.

— اقش فەدەرالدىق قور جۇيەسi مەن ەۋروپانىڭ ورتالىق بانكتەرi قارجىلىق داعدارىستى ۋشىقتىرىپ الماس ءۇشiن ونسىز دا تومەن پايىزدىق كورسەتكiشتەردi ودان سايىن تومەندەتiپ جاتىر. ال قر ۇلتتىق بانكi كەرiسiنشە، جەكەمەنشiك بانكتەرگە بەرەتiن نەسيە (رەفينانسيروۆانيە) كورسەتكiشiن ءوسiرiپ جiبەردi. مۇنداي قادام ۇزاق مەرزiمدiك جوبالارعا يەك ارتاتىن كومپانيالار ءۇشiن اۋىر تيمەي مە؟

— بiرiنشi كەزەكتە اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتiك جۇيەسiنiڭ پايىزدىق ساياساتىنىڭ ەۋروپا ورتالىق بانكiنiڭ ساياساتىنان ايىرماشىلىعى بار ەكەندiگiن ايتا كەتۋ قاجەت. اقش-تاعى ەكونوميكالىق ءوسۋدiڭ جەكەلەگەن كورسەتكiشتەرi، جۇمىسپەن قامتۋدى، ءوندiرiستi، تۇتىنۋ شىعىستارىن قوسا، تەرiس بولىپ قالۋدا. بۇل رەتتە ينفلياتسيالىق قىسىمدى كۇشەيتۋگە قاراماستان، اقش ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ بۇدان ءارi دامۋ تاۋەكەلi جوعارى بولىپ وتىر. وسى جاعدايدا اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتiك جۇيەسi ەلدە ەكونوميكالىق ءوسۋدi قولداۋ ماقساتىندا پايىزدىق ستاۆكالاردى تومەندەتۋ تۋرالى شەشiم قابىلدادى. بiر جاعىنان، ەۋروپا ورتالىق بانكi اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى رەتiندە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدi تاڭداپ الدى. وسىعان بايلانىستى 2007 جىلعى ماۋسىم ايىندا نەگiزگi وپەراتسيالار بويىنشا پايىزدىق ستاۆكالار كوتەرiلگەن بولاتىن. سول ۋاقىتتان بەرi ولار وزگەرگەن جوق. ال ۇلتتىق بانكتiڭ اقشا-نەسيەلiك ساياساتىنا كەلەتiن بولساق، ول ەۋروپا ورتالىق بانكiنiڭ ساياساتىنا ۇقساس. ۇلتتىق بانك 2007 جىلدىڭ ەكiنشi جارتىجىلدىعىندا ەلدiڭ قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونiندەگi شارالاردى جۇرگiزگەنiنە قاراماستان، ينفلياتسيا پروبلەماسى ماڭىزدى بولىپ قالدى. قازاقستان تۇتىنۋ نارىعىنداعى احۋال الەمدiك تاۋار نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىقپەن كۇردەلەنە ءتۇستi. وسىنىڭ ناتيجەسiندە، 2007 جىلدىڭ ەكiنشi جارتى جىلدىعىندا ينفلياتسيانىڭ، اسiرەسە قىركۇيەك-قاراشا ايلارىندا بiرشاما وسكەنi بايقالدى. ەكونوميكاداعى ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانكتiڭ باسقارماسى 2007 جىلعى 1 جەلتوقساننان باستاپ رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسىن 11،0% دەيiن جانە تيiسiنشە، ۇلتتىق بانكتiڭ ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەردەن تارتاتىن دەپوزيتتەرi بويىنشا ستاۆكانى 5،5% دەيiن كوتەرۋ تۋرالى شەشiم قابىلدادى. مۇندايدا ۇلتتىق بانكتiڭ قايتا قارجىلاندىرۋ وپەراتسيالارى تەك 7 كۇندiك مەرزiمدە جۇرگiزiلەتiنiن ەستەن شىعارماۋ قاجەت، باسقاشا ايتقاندا، ولار كوممەرتسيالىق بانكتەردi وتiمدiلiكتi قولداۋ بويىنشا تەك قىسقا مەرزiمدi قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدi، بۇل كومپانيالاردىڭ ۇزاق مەرزiمدi جوبالارىنا اسەر ەتپەۋi تيiس.

— ەلiمiزدەگi كەيبiر ەكiنشi دەڭگەيلi بانك وكiلدەرi قارجىلىق داعدارىستى ۋشىقتىرماس ءۇشiن زەينەتاقىلىق جيناقتاۋشى قورلارىنداعى جانە ۇلتتىق قورداعى قارجىنى پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ۇسىنىسقا قالاي قارايسىز؟

— ۇلتتىق بانك كوممەرتسيالىق بانكتەر ۇلتتىق قوردىڭ نەمەسە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ (جزق) قاراجاتىن پايدالانباي-اق، سىرتقى نارىققا ەنۋدiڭ قيىنداعانىنا قاراماستان، ءوز بەتتەرiنشە قارىزدارىن وتەي الادى دەپ ەسەپتەيدi. وعان قوسا، ۇلتتىق قور مەن جزق الدىندا تۇرعان ماقساتتار مەن مiندەتتەر بانكتەردiڭ مiندەتتەمەلەرiن وتەۋدi كوزدەمەيدi. ۇلتتىق قور قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكiزاتقا دەگەن الەمدiك باعا ديناميكاسىنان تاۋەلدi بولۋىن تومەندەتۋدi ياعني، تۇراقتىلىق فۋنكتسيالارىن ورىنداۋدى جانە مەملەكەتتiڭ جيناقتالعان قاراجاتىن قالىپتاستىرۋدى، ياعني جيناق فۋنكتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ اكتيۆتەرiن پايدالانۋ جونiندەگi ۇسىنىستارعا كەلەتiن بولساق، جزق الدىمەن سالىمشىلاردىڭ اكتيۆتەرiن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋدi قامتاماسىز ەتۋi تيiس. وعان قوسا، جزق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرiن باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيالاۋ مۇمكiندiگi بار، الايدا وسىنداي ينۆەستيتسيالاۋ تۋرالى شەشiمدi ءار جزق ءوزiنiڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنا قاراي دەربەس قابىلدايدى. بۇل رەتتە جزق ءوز اكتيۆتەرiن ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەرگە ينۆەستيتسيالاۋعا مiندەتتەۋ مۇمكiن ەمەس. ويتكەنi، بiر جەكە تۇلعا ەكiنشi جەكە تۇلعانىڭ iس-ارەكەتi ءۇشiن جاۋاپكەرشiلiكتە بولمايدى.

"شەتەلدIكتەردIڭ ساتىپ العانى تيIمدI"

— سوڭعى كەزدەرi، اسiرەسە، بىلتىرعى قارجىلىق داعدارىستان كەيiن شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق بانكتەردi ساتىپ الۋداعى بەلسەندiلiگi ارتتى. مىسالى، اتف بانكi، تسەنتركرەديت پەن ت.ب. بانكتەر. شەتەلدiكتەردiڭ وتاندىق قارجىلىق قۇرىلىمدارىنا اۋىز سالا باستاۋىنان كەيبiر ساراپشىلار قاۋiپتەنسە، كەيبiرەۋلەرi كەرiسiنشە، يگi اسەرi تيەدi دەيدi. سiز قاي پiكiردi جاقتايسىز؟

— الەمدiك وتiمدiلiك داعدارىسىنىڭ بانك جۇيەسiندەگi احۋالعا تەرiس اسەرiنە قاراماستان، سوڭعى جارتى جىل iشiندە قازاقستاندىق بانك سالاسىندا بانكتەردiڭ سانى ءوسiپ كەلەدi. وتاندىق بانكتەرگە شەتەلدiك ينۆەستورلار تاراپىنان، اتاپ ايتقاندا كورەي بانكتەرi مەن يتالياندىق بانك توبى تاراپىنان قىزىعۋشىلىقتىڭ ءوسۋi جاناما تۇردە بولسا دا بiزدiڭ بانكتەردiڭ جاعدايىنىڭ جەتكiلiكتi دارەجەدە تۇراقتى ەكەندiگiن كورسەتەدi. ءسوزسiز، قازاقستان بانك جۇيەسiنە شەتەلدiك قاتىسۋدىڭ ءرولi جوعارى جانە ەلiمiزدiڭ ەكونوميكاسىنا، اتاپ ايتقاندا، بانك سەكتورىنا قاتىسۋى ارينە وڭ اسەر ەتەدi. ويتكەنi، بانك سالاسىنىڭ جاريالىلىعى قامتاماسىز ەتiلەدi، ەكونوميكانىڭ ترانسپارەنتتiلiگi كۇشەيەدi، وڭ باسەكەلەستiك ارتادى جانە ت.ب. سوندىقتان شەتەلدiك ويىنشىلاردىڭ قازاقستان بانك جۇيەسiنە كەلۋiمەن بايلانىستى وتاندىق بانك سەكتورىنىڭ دامۋى اناعۇرلىم ساپالى جانە باسەكەگە قابiلەتتi بولماق. بانك قىزمەتتەرiن ۇسىنۋ شارتتارىنىڭ جاقسارۋى، كورسەتiلەتiن قىزمەتتەر سپەكترiنiڭ ءوسۋi، ولاردىڭ تاريفتەرiنiڭ تومەندەۋi جانە ت.ب. مۇمكiن. سوندىقتان دا شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان بانك جۇيەسiنە كەلۋiن قۇپتايمىز.

— قازاقستاندىق قارجى سالاسى جايلى ءسوز قوزعاعاندا، 2007 جىلعى قارجىلىق داعدارىس پەن الەمدiك نارىقتىڭ بۇگiنگi احۋالىن سىرت اينالىپ ءوتۋ مۇمكiن ەمەس. سiزدiڭشە، بىلتىر حالىقارالىق قارجى سالاسىنداعى قيىندىق قازاقستاندىق قارجىلىق قۇرىلىمدارعا قالاي اسەر ەتتi?

— اقش-تاعى يپوتەكالىق نەسيە نارىعىنداعى داعدارىستىڭ كەسiرiنەن ۋشىعىپ كەتكەن الەمدiك قارجىلىق داعدارىس دامىپ كەلە جاتقان نارىقتىڭ بiرازى ءۇشiن سىرتتان قارىز الۋ مۇمكiندiگiنە جول بەرمەدi دەسەك بولادى. الەمدiك قارجى نارىعىندا تۋىنداعان پروبلەمالار بانك جۇيەسiنiڭ تاۋەكەلدi-مەنەدجمەنتiندەگi قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردi اشىپ كورسەتتi جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ سىرتقى قارجىلىق داعدارىسقا توتەپ بەرۋ كۇشiنە تونەتiن قاۋiپتi كۇشەيتۋگە اكەپ سوقتى. سىرتقى قارجىلاندىرۋ رەسۋرستىق بازاسىن تولىقتىرۋدىڭ ماڭىز¬دى كوزi بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندىق بانكتەر قاراجات تاپشىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلدi. وسىعان قاراماستان، بiردە بiر بانك iشكi مiندەتتەمەلەر بويىنشا دا، سىرتقى مiندەتتەمەلەر بويىنشا دا دەفولتقا جول بەرگەن جوق. بانكتەر سىرتقى رەسۋرستارعا قول جەتكiزۋ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا قاراماستان، تەك سىرتقى مiندەتتەمەلەرi بويىنشا جاۋاپ بەرۋ قابiلەتتiلiگiن كورسەتiپ قانا قويماي، شەتەلدەن قوسىمشا رەسۋرستار تارتۋعا قابiلەتتi ەكەندiگiن دە كورسەتتi. بانكتەردiڭ جەتكiلiكتi اكتيۆتەرi، ونىڭ iشiندە سىرتقى اكتيۆتەرi دە بار، ولار iسكە اسقان جاعدايدا جەتكiلiكتi قاراجات قورى قامتاماسىز ەتiلەتiن بولادى. سونىمەن بiرگە تۋىنداعان قىسقا مەرزiمدi قارجىلىق قيىندىققا قاراماستان، بانكتەر ەكونوميكانى نەسيەلەۋدi توقتاتقان جوق. بۇل رەتتە 2007 جىلعى تامىزدان باستاپ سەكتوردىڭ ءوسۋiنiڭ باياۋلاعانىن بايقاۋعا بولادى. مىسالى، 2007 جىل iشiندە ەكونوميكاداعى نەسيەلەر كولەمi 54،7%-عا، ونىڭ iشiندە تامىز-جەلتوقساندا 1،8%-عا ۇلعايدى.

— 2007 جىلى ۇكiمەت بانك سالاسىن، قۇرىلىس پەن شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋ ماقساتىندا 4 ملرد. دوللار بولۋگە شەشiم قابىلدادى. ونىڭ 1 ملرد.تان استامى ءبولiندi. بiراق قازاقستانداعى ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەر قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋعا اسا قۇلشىنىپ وتىرعان جوق. وسىنىڭ كەسiرiنەن ەلiمiزدەگi ۇلەسكەرلەر نارازىلىعى ارتىپ بارادى. بۇل پروبلەما تەز ارادا شەشiمiن تابۋ ءۇشiن قانداي شارالار اتقارىلۋى تيiس؟

— بانك نەسيە بەرۋشi رەتiندە قارىز الۋشىلارعا ولاردىڭ ناقتى نەسيەلiك قابiلەتتiلiگiن باعالاۋ ماقساتىندا تيiستi تالاپتار قويادى. سوندىقتان، قۇرىلىس سالاسىنا بولiنگەن قاراجات — مەملەكەتتiك قاراجات بولعانىنا قاراماستان، قۇرىلىس كومپانيالارىن قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى بارلىق نەسيەلiك تاۋەكەلدەردi ءبارiبiر كوممەرتسيالىق بانكتەر وزدەرi كوتەرەدi. بۇل رەتتە، جىلجىمايتىن مۇلiك نارىعىنداعى ساتۋ بولجامىن جانە تيiسiنشە قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ پايدالارىن بiرشاما تۇزەتۋگە اكەلەتiن وزگەرگەن جاعدايدى دا، سونداي-اق، قازاقستاندىق بانكتەر تاراپىنان نەسيەلەۋ تالاپتارىن قاتاڭداتۋدى دا ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان بانكتەر قۇرىلىس نىساندارىن سالۋشىلارعا نەسيە بەرۋ كەزiندە نارىقتاعى ناقتى جاعدايدى تالداۋدى جانە تاۋەكەلدەردi باعالاۋدى ەسكەرەتiن بولادى. مۇندايدا، قازاقستاندىق بانكتەردiڭ قايتادان ءوز نازارلارىن قۇرىلىس سالاسىنا اۋدارۋى جانە ونى بەلسەندi نەسيەلەۋدi باستاۋى ءۇشiن بiرiنشi كەزەكتە ارينە، قۇرىلىس سالۋشىلار قىزمەتiنiڭ اشىقتىعىن جوعارىلاتۋ قاجەت.

Iرو-عا قىزىعۋشىلىق از

— بىلتىر مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەيتiنi تۋرالى بولجامدار مەن سەنiم باسىم بولاتىن. الايدا، بيىل كەرiسiنشە، الەمدiك نارىقتاعى "قارا التىننىڭ" باعاسى ەداۋiر ارتتى. حالىقارالىق ساراپشىلار مۇنايدىڭ بiر باررەلi بيىل 100 دوللاردان تومەن بولمايتىنىن ايتادى. بۇگiندە ەلiمiزدiڭ قارجى سالاسى قارجىلىق-نەسيەلiك قاي ستراتەگيا بويىنشا باسقارىلۋدا؟

— ەل ەكونوميكاسى احۋالىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قورلاردىڭ قۇنىنان، اسiرەسە، مۇناي باعاسىنان جانە ەلگە اكەلiنەتiن كاپيتالدان تاۋەلدi بولۋىنىڭ جوعارى ەكەندiگiن ەسكەرە وتىرىپ، الدىڭعى جىلدارى ۇلتتىق بانكتiڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن ازiرلەگەن كەزدە نەگiزگi كورسەتكiشتەردiڭ بiرi — الەمدiك مۇناي باعاسى بولدى. الەمدiك قارجى نارىقتارىندا قالىپتاسقان تۇراقسىز جاعداي 2008 جىلى الەمدiك كاپيتال نارىقتارىنىڭ اشىق بولۋ دەڭگەيiنiڭ جانە وتاندىق بانكتەردiڭ وزدەرiنiڭ سىرتقى مiندەتتەمەلەرiن قايتا قارجىلاندىرۋ قابiلەتiنiڭ ۇلتتىق بانكتiڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگiزۋدە نەگiزگi قاعيدا بولىپ تابىلۋىنا ىقپال ەتتi. 2008 جىلى ۇلتتىق بانك "قاتاڭ" اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگiزۋiن ازايتادى. قازاقستاندا ەكونوميكا ءوسۋiنiڭ باياۋلاۋى جاعدايىندا ۇلتتىق بانكتiڭ وسىنداي ساياساتى نەعۇرلىم دۇرىس بولادى دەپ سانايمىز. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتiڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنداعى مۇنداي تۇزەتۋدiڭ ءوزi ونىڭ نەگiزگi ماقساتىنىڭ وزگەرۋiن ەمەس، كەرiسiنشە، ەلدە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدi بiلدiرەتiنiن اتاپ وتكەن ءجون. قىسقا مەرزiمدi نوتالار شىعارۋ، ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەردەن سالىمدار تارتۋ، قايتا قارجىلاندىرۋ قارىزدارىن بەرۋ قارجى نارىعىنداعى سىياقى كورسەتكiشتەرiن رەتتەۋدiڭ، سونداي-اق بانكتەردەگi قاراجاتتىق رەتتەۋدiڭ نەگiزگi وپەراتسيالارى بولىپ قالۋدا. ۇلتتىق بانك مەملەكەتتiك جانە اگەنتتiك باعالى قاعازداردى كەپiلگە سالىپ كەرi رەپو وپەراتسيالارىن جۇرگiزۋ تۇرiندە ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەرگە قايتا قارجىلاندىرۋ قارىزدارىن بەرۋدi جالعاستىراتىن بولادى. كەرi رەپو وپەراتسيالارىن جۇرگiزگەن كەزدە كەپiلمەن قامتاماسىز ەتۋدiڭ تiزبەسiنە ققا تالاپتارىنا سايكەس ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەرگە ساتىپ الۋ رۇقسات ەتiلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كومپانيالارىنىڭ باعالى قاعازدارى، شەتەلدiك مەملەكەتتەردiڭ باعالى قاعازدارى جانە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ باعالى قاعازدارى كiرگiزiلدi. بانكتەردiڭ ۆاليۋتالىق سۆوپ وپەراتسيالارىن جۇرگiزۋi، سونداي-اق، بانكتەردiڭ ۇلتتىق بانكتەگi كوررەسپوندەنتتiك شوتتارىنداعى قالدىقتارىن كەپiلگە سالىپ قىسقا مەرزiمدi نەسيەلەر بەرۋi ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەردiڭ ۇلتتىق بانكتiڭ بانك قارىزدارىن بەرۋ ماسەلەلەرi جونiندەگi ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا iس-ارەكەت تۋرالى كەلiسiم جاساعاندا عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. Iشكi جانە سىرتقى كاپيتال نارىقتارىنداعى احۋال ناشارلاعان جاعدايدا ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونiندە شارالار قابىلدايتىن بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك بانكتەرگە ايتارلىقتاي كولەمدە ۇزاق ۋاقىت تiكەلەي كومەك بەرۋدەن قالىس قالاتىن بولادى. سوعان قاراماستان، ۇلتتىق بانك ققا-مەن جانە ۇكiمەتپەن بiرلەسiپ، ءار ءتۇرلi جاناما قۇرالداردى (اكتيۆتەردi ساقتاندىرۋ، بانكتەردiڭ وبليگاتسيالارمەن جانە اكتسيالارمەن وپەراتسيالارى، دامۋ قۇرىلىمدارى ارقىلى وتiمدiلiگiن ۇسىنۋ جانە باسقالارى) پايدالانا وتىرىپ، بانك سالاسىن قولداۋ تەتiكتەرiن ازiرلەۋدi جانە بەلسەندi پايدالانۋدى جوسپارلاپ وتىر. تەڭگەنiڭ ايىرباس باعامىن السiرەتۋگە جاسالعان قىسىم جاعدايىندا ۇلتتىق بانك تەڭگەنiڭ ايىرباس باعامىنىڭ قىسقا مەرزiمدi كۇرت اۋىتقۋلارىنا جول بەرمەيتiن بولادى، بۇل رەتتە تەڭگەنiڭ اۋىتقۋ باعامىنىڭ باعدارلارى نەمەسە دالiزدەرi بەلگiلەنبەيتiن بولادى.

— قازiرگi تاڭدا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ كولەمi قانشا؟ رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەلiمiزدiڭ التىن ۆاليۋتالىق قورى 40 ملرد. دوللاردان اسىپتى. بولجام بويىنشا، بۇل كورسەتكiش 2008 جىلى قانشاعا جەتپەك؟

— قازاقستاندا ايتارلىقتاي قارجى رەزەرۆتەرi بار (ۇلتتىق بانكتiڭ حالىقارالىق اكتيۆتەرi جانە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرi)، ونىڭ كولەمi 2008 جىلعى ناۋرىزدىڭ اياعىندا 42،4 ملرد. اقش دولل. قۇرادى ء(جIو-گە قاراعاندا 40%-دان استام). بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتiڭ حالىقارالىق اكتيۆتەرiنiڭ كولەمi 19،3 ملرد. اقش دولل. قۇرادى، مۇنىڭ ءوزi تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەر يمپورتىنىڭ 5 ايعا جۋىعىن جابادى. بۇل دەڭگەي ابدەن جەتكiلiكتi بولىپ سانالادى. سەبەبi، حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى بەلگiلەگەن ەڭ تومەنگi قاجەتتi دەڭگەي 3 ايدى قۇرايدى. ۇلتتىق بانكتiڭ حالىقارالىق اكتيۆتەرi، كەم دەگەندە، ەلدiڭ ءوزiنiڭ حالىقارالىق مiندەتتەمەلەرiن ورىنداۋعا قاجەت دەڭگەيدە ساقتالادى دەپ كۇتiلۋدە. ۇلتتىق قورعا كەلسەك، مۇنايدىڭ الەمدiك جوعارى باعاسىن ەسكەرە وتىرىپ، ونىڭ كولەمi 2008 جىلدىڭ iشiندە ەداۋiر وسەتiن بولادى.

— الەمدiك نارىق ينۆەستيتسيالىق كومەككە ءزارۋ. سiزدiڭشە، ۇستiمiزدەگi جىلى قازاقستانعا تiكەلەي تارتىلاتىن حالىق¬ارالىق ينۆەستيتسيالار ماسەلەسi قالاي شەشiلمەك؟ قاي سالاعا جانە قانداي جوبالارعا باسا نازار اۋدارىلادى؟

— ەنەرگەتيكالىق قورلارعا دەگەن الەمدiك نارىقتاعى باعا قۇنىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋى مۇناي كەن ورىندارى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا شەتەلدiك تiكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ تiكەلەي ءارi تۇراقتى تۇردە تارتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدi. مۇناي باعاسى ۇستiمiزدەگi جىلى دا وسۋدە، سوندىقتان رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا شەتەلدiك تiكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كولەمi جوعارى دەڭگەيدە قالادى. 2007 جىلى قازاقستانعا شەتەلدiك تiكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ جالپى اعىنى 17،5 ملرد. دوللاردى قۇرادى، بۇل 2006 جىلعىمەن سالىستىرعاندا، 7 ملرد.دوللارعا جۋىق كوپ. مۇناي-گاز سالاسىنداعى iرi جوبالارعا ينۆەستيتسيالار ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرi بويىنشا شەتەلدiك تiكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنىنىڭ قۇرىلىمىن ايقىندايدى. ينۆەستيتسيالاردىڭ نەعۇرلىم ۇلكەن كولەمi قىزمەتiنiڭ نەگiزگi تۇرلەرi گەولوگيالىق بارلاۋ جانە iزدەۋ (ينۆەستيتسيا كولەمiنiڭ 40% جۋىعى) جانە وڭدەلمەگەن مۇناي مەن تابيعي گاز (25% جۋىق) ءوندiرۋ بولىپ تابىلاتىن كاسiپورىنداردىڭ اكتسيونەرلiك كاپيتالىنا جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار، شەتەلدiك ينۆەستورلاردى ءتۇستi مەتاللۋرگيا، ساۋدا جانە قارجى دەلدالدىعى قىزىقتىرۋدا.

— قازاقستاندىق قور نارىعى ەندi قالىپتاسىپ كەلەدi. وتاندىق كومپانيالار مەن بانكتەردiڭ حالىقارالىق قور بيرجاسىنا (IPO) شىعۋ مۇمكiندiگiن قالاي باعالايسىز؟

— وتاندىق كومپانيالار مەن بانكتەردiڭ حالىقارالىق قور نارىعىنا شىعۋ مۇمكiندiگi وسى نارىقتاردىڭ ولارعا اشىق بولۋ، ياعني، دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالاردىڭ ەميتەنتتەرiنە دەگەن سەنiمنiڭ ارتۋ دەڭگەيiمەن ايقىندالادى. قازiرگi ۋاقىتتا مۇنداي مۇمكiندiك جوق. اكتسيالاردى كاسiبي ەمەس ينۆەستورلار نارىقتارىندا IPO-دا ورنالاستىرۋدىڭ قازiرگi جاعدايى ەميتەنتتەر ءۇشiن تارتىمدى بولماي وتىر. سونىمەن بiرگە، IPO-نى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى، بۇل جەردە سونداي-اق جەكە كومپانيالاردىڭ اكتسيالار شىعارۋ ارقىلى وزدەرiنiڭ قارجىلاندىرۋعا مۇددەلi بولۋى قاجەت ەكەندiگiن اتاپ وتكiمiز كەلەدi. الايدا، بۇگiنگi كۇنi مۇنداي مۇددەلiلiك وتە تومەن.

— اڭگiمەڭiزگە راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button