مارتەبەلI ۇيىم ءمارت ەمەس ەكەن

زارداپ شەككەندەردiڭ كوڭiلi ازعا تولا ما؟

قاراپايىم ادام ءۇشiن تابيعي اپاتتىڭ ۇلكەن-كiشiسi بولمايدى. ونىڭ ءبارi دە ۇرەيلi، ادامنىڭ زارە-يمانىن قاشىراتىن جانە پەندەگە تابيعاتتىڭ قۇدiرەتتiلiگiن تانىتاتىن دۇلەي كۇش. زiلزالا، شالقىعان ءورت، بۋىرقانعان توپان سۋ – ءبارi دە ادامزات بالاسىنا تiلسiز جاۋ، قاتەرلi قۇبىلىس.

سوندىقتان دا كەز كەلگەن تابيعي اپاتتى باستان كەشكەن جاندار ءوزi كۋا بولعان اپاتتى الىستاعى ودان دا قاۋiپتi اپاتتان كەم سانامايدى.

بiلiكتi مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جەر شارىنداعى بارشا قاتەرلi ءارi توسىن اپاتتاردىڭ 90 پايىزى اۋا رايىنا تiكەلەي بايلانىستى كورiنەدi. اسiرەسە، سوڭعى 10 جىلدىقتاعى ەڭ iرi 10 تابيعي اپاتتىڭ 6–cى ازيا مەن تىنىق مۇحيتى اۋماعىنداعى ەلدەردە بولعان. بiر عانا 2006 جىلدىڭ وزiندە تابيعي توسىن اپاتتاردان 21 مىڭ ادام مەزگiلسiز قازا تاپسا، سولاردىڭ 74 پايىزى اتالمىش ايماقتىڭ تۇرعىندارى. مۇنىڭ ءبارiن الەمدەگi ءاربiر ەلەۋلi وقيعالار مەن توسىن قۇبىلىستاردى قاس قاقپاي، قاتاڭ باقىلاپ وتىرعان بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمى ماماندارىنىڭ باسقالاردان گورi وتە جاقسى بiلەتiندiگiنە كۇمان جوق.

الايدا، كۇندەلiكتi iس-ارەكەتتەرi مەن بەيمازا جۇمىستارىندا تابيعي اپاتتاردان زارداپ شەككەن ايماقتار مەن ەلدەرگە گۋمانيتارلىق كومەك جاساۋدى باستى پارىزى ءارi نەگiزگi مiندەتi سانايتىن بۇۇ–نىڭ كەيبiر ۇستانىمدارى كوپ جاعدايدا كەرەعار پiكiر تۋدىراتىنى دا راس. اسiرەسە، ءتۇرلi مەملەكەتتەرگە كومەك كورسەتۋدەگi ۇستانىمدارىنىڭ ارتۇرلiلiگi مەن ەلدەردi الالايتىندىعى جۇرتشىلىقتىڭ iشتەي نارازىلىعى مەن ايىپتاۋلارىن تۋدىراتىن سياقتى.

1945 جىلى قۇرىلعان بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ءاۋ باستا 51 مەملەكەت مۇشە بولسا، ارادا 60 جىل وتكەندە الەمدەگi 192 ەل مۇشە بولىپ قابىلداندى. بiر سوزبەن ايتقاندا، مارتەبەلi بۇۇ–نىڭ ىقپالى جەر شارىنىڭ بارلىق تۇكپiرiنە كەڭ تاراعان. قازاقستان بولاشاقتا، ناقتىراق ايتقاندا، 2001–2013 جىلدارى وسى اسا ابىرويلى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاۋiپسiزدiك كەڭەسiنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولۋعا نيەت تانىتىپ، ءوتiنiش بiلدiرiپ قويعانى دا قۇپيا ەمەس. بۇنى 2007 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى قازاقستان پرەزيدەنتi ن. نازارباەۆتىڭ براتيسلاۆاعا رەسمي ساپارى كەزiندە سلوۆاكيا پرەزيدەنتi يۆان گاشپاروۆيچ مىرزا اشىق مالiمدەگەن بولاتىن.

وسى 192 ەلدiڭ ءاربiرi مۇشەلiك جارنا رەتiندە بۇۇ–نىڭ قورجىنىنا اسا قوماقتى قارجى قۇيادى. كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر مەن ەكونوميكالىق جاعدايى ناشار مەملەكەتتەر جۇزدەگەن مىڭ دوللار تولەسە، iرi دەرجاۆالار ونداعان، تiپتi، جۇزدەگەن ميلليون اقش دوللارى كولەمiندە جىل سايىن جارنا تولەيدi. بiر سوزبەن ايتقاندا، بۇۇ دەگەنiڭiز قويمالارى مەن ساندىقتارى اقشاعا تولى باي ۇيىم. بiراق، وتە ساراڭ باي. وسىدان بiرشاما ۋاقىت بۇرىن بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزا الەم ەلدەرiنiڭ اسكەري ماقساتتارعا جۇمسالاتىن شىعىندارىنىڭ 1 پايىزىن ادامزاتتىڭ دامۋىنا، ياعني بۇۇ–نىڭ ءتۇپسiز قورجىنىنا سالۋعا شاقىردى الەم ەلدەرiن. بۇل يدەيانى وسىدان بiرنەشە جىل بۇرىن مارتەبەلi ۇيىمنىڭ بيiك مiنبەرiنەن قازاقستان پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆ العاش رەت ايتقانىن ەسكە سالا كەتكەن دە ءجون. بۇل وتە ورىندى ۇسىنىس ەكەنi داۋسىز. ويتكەنi، قازiر الەمدە سوعىس ماقساتتارى ءۇشiن جىلىنا 1،2 ترلن. اقش دوللارى كولەمiندەگi وراسان قوماقتى شىعىندار جۇمسالادى.

وسى ۇيىمعا مۇشە بولىپ قابىلدانعان 1992 جىلدان بەرi قازاقستان دا ميلليونداعان دوللار كولەمiندەگi مۇشەلiك جارناسىن كەشۋiلدەتپەي ءارi ءاربiر تيىنىنا دەيiن تۇگەل تولەپ كەلەدi. ەلiمiزدiڭ ەكونوميكاسى تەرەڭ داعدارىس، قۇلدىراۋعا ۇرىنىپ، تىعىرىققا تiرەلگەن 90–شى جىلداردىڭ وزiندە دە مويىنعا ءوز ەركiمiزبەن ارتقان مiندەتتەن بۇلتالاقتاپ قاشپاي، الگi اقشانى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ، مەملەكەتiمiز دەر ۋاعىندا تولەپ كەلدi. ياعني، وتكەن 17 جىلدىڭ iشiندە قازاقستان بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ الگi اقشا ساندىعىنا ايتارلىقتاي قوماقتى قارجى قۇيعانى كامiل. ول ول ما، ەلiمiز وسى ۋاقىت iشiندە باسىنان اۋىرتپالىق ارىلماعان اۋعانستان، بيىل قيىن جاعدايعا تاپ بولعان تاجiكستان سەكiلدi تاعى باسقا مەملەكەتتەرگە كولەمدi گۋمانيتارلىق كومەك جاساپ كەلگەنi دە بەلگiلi.

الگi پان گي مۋن مىرزا وسىعان دەيiن بiزدiڭ ەلiمiزدە بiرنەشە مارتە بولعان ساياساتكەر. 2006 جىلى ماۋسىمدا ازيا كەڭەسiنiڭ ەكiنشi سامميتi كۇندەرiندە استاناعا كەلiپ، ءوزiمiزدiڭ مارتەبەلi شەنەۋنiكتەر قۇشاق جايا قارسى الىپ، يiلiپ توسەك، جايىلىپ جاستىق بولعانى ەستە.

بiزدiڭ ەلدەن تالاي ءدام تاتقان سولپان گي مۋن مىرزا بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى رەتiندە قازاقستانعا كومەك بەرۋگە مۇلدەم ق ۇلىقسىز ەكەنi اڭعارىلىپ وتىر. وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى، سارىاعاش، ارىس، وتىرار اۋداندارىندا قالىڭ قاردىڭ كۇتپەگەن جەردەن ەرۋi مەن توقتاۋسىز جاۋعان جاڭبىردان كەيiن باستالعان توپان سۋدان ونداعان مىڭ ادامنىڭ زارداپ شەگiپ، باسپانالارى قيراعانى بەلگiلi. كەيبiر دەرەكتەردە زارداپ شەككەندەردiڭ سانى – 13 مىڭ دەپ كورسەتiلسە، كەي دەرەكتەردە – 17 مىڭ ادام. تiپتi، ادام شىعىنى دا ورىن الىپ، ونداعان مىڭ باس مال تiلسiز جاۋدان تابان استى قىرىلدى. توسىن اپاتتى كۇتپەگەن قوعام ءدۇر سiلكiندi. اۋقىمى، ەل ەكونوميكاسىنا اكەلگەن نۇقسانى جاعىنان الەمدiك اپاتتارمەن سالىستىرا قويۋعا بولمايتىندىعىنا قاراماستان، جەرگiلiكتi حالىق ءۇشiن مۇنىڭ زيانى ايگiلi پومپەي زiلزالاسىنان كەم بولا قويماعانى انىق. كوپ ۇزاماي-اق بۇۇ–نىڭ "بiلگiش" ساراپشىلارى اپات بولعان اۋداندى ارالاپ، جاعدايمەن جەتە تانىسىپ، بۇل گۋمانيتارلىق اپات ەمەس دەگەن قورىتىندى شىعاردى. ياعني، اتالمىش تابيعي اپاتتىڭ زارداپتارىن قازاقستان ءوز كۇشiمەن-اق جويا الادى دەپ ۇكiم كەستi. ارينە، بۇعان 2010 جىلى ەۋروپا قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا اۋىسپالى توراعا بولعالى وتىرعان قازاقستاننىڭ جوعارى مارتەبەلi شەنەۋنiكتەرi مەن ەلiمiزدiڭ ابىرويىن تۇسiرگiسi كەلمەي جانتالاسقان جەرگiلiكتi اكiمقارالاردىڭ دا ايتارلىقتاي ىقپالى تيگەنi ءسوزسiز. ولاردى دا تۇسiنۋگە بولادى، باسىنا قانشا قيىنشىلىق، جوقشىلىق تونسە دە ء"بورi ارىعىن بiلدiرمەس، سىرتقا ءجۇنiن قامپايتار" دەگەن قاعيدامەن كۇن كەشەتiن قازاقتىڭ بەل بالالارى عوي ولار دا.

سويتە تۇرا اتام قازاق: "بەرەگەن قولىم – الاعان" دەۋدi دە ۇمىتپاعان.

دەگەنمەن، پان گي مۋن مىرزانىڭ بۇۇ–عا باس حاتشى بولىپ سايلانعان كۇننەن باستاپ كادرلار iرiكتەۋ ساياساتىنداعى ەرەكشە ۇستانىمدارى مارتەبەلi حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قىزمەتiنە كارiستەردi كوپتەپ تارتۋى الەمنiڭ تالاي ەلدەرi، تiپتi iرi دەرجاۆالاردىڭ وزiندە، جۇقالاپ ايتقاندا، تۇسiنبەستiك تۋعىزعانى ءمالiم ەدi.

بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا گازەتiمiزدە "مۋن مىرزانىڭ 66 ادامى" اتتى ماقالا جاريالاندى. وندا كەيبiر استارلى دەرەكتەر مەن الەمدiك جەتەكشi اقپارات قۇرالدارى ايتقان پiكiرلەر كەلتiرiلگەن بولاتىن. "سەكرەتارياتتا(بۇۇ–نىڭ. – "ۆاشينگتون پوست" گازەتiنiڭ ساياسي شولۋشىسى كولام لينچ) كارiستەر جايعاسپاعان ورىن قالماعانى تۋرالى ءسوز بار، – دەيدi ونداعان جىلدار بويى بۇۇ–دا بيiك شەنگە يە بولعان، قازiر زەينەتكەر ليۆاندىق سامير انبار. – بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىندا شەشiمدi تەك كارiستەر عانا قابىلداي ما دەگەن اسەردە قالاسىڭ"، دەلiنگەن ەدi اتالمىش ماقالادا.

ال ناۋرىز ايىندا سول بۇۇ–نىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردi سايكەستەندiرۋ جونiندەگi باسقارماسى ەلiمiزدەگi تابيعي اپات سالدارىنان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا 40 مىڭ اقش دوللارىن گرانت ەسەبiندە ءبولدi. بۇل گرانت ەسەبiنەن اپات بولعان ايماققا 2 مىڭ كومپلەكت گيگيەنالىق زاتتاردى اكەلۋ جوسپارلانعان.

قازاقشالاپ ايتقاندا، تiس تازارتقىشتار، ءتۇرلi تامپون، بالالارعا ارنالعان پامپەرستەر مەن اينا–تاراق، تiپتi، اجەتحانا قاعازدارى مەن جامىلعىشتار شىعار.

Iلە-شالا بۇۇ–نىڭ بالالار قورى (يۋنيسەف) زارداپ شەككەندەرگە اۋىز سۋ، ءتۇرلi تابلەتكالار جانە سۋ تازارتقىشتاردى جەتكiزۋ ءۇشiن 50 مىڭ دوللار قارجى ءبولدi. وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن ەلiمiزدەگi تەلەارنالاردىڭ بiرiندە بۇۇ–نىڭ وكiلدەرi زارداپ شەككەن اۋدان تۇرعىندارىنا 30 ملن.تەڭگە كولەمiندە ءتۇرلi كومەك جاساعانىن، بولاشاقتا بۇۇ تاراپىنان تۇرعىندارعا پسيحولوگيالىق كومەك جاسالاتىنى تۋرالى دا ايرىقشا ماقتانىش، كوتەرiڭكi لەپپەن حابارلاندى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، 16 جىل بويىنا بۇۇ–نىڭ قالتاسىنا ميلليونداعان دوللار قۇيعان مەملەكەتiمiز حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي گۋمانيتارلىق كومەك كۇتۋگە قۇقىلى ەكەنi داۋسىز. تiپتi، پسيحولوگيالىق قولداۋ دەگەنiمiزدiڭ ءوزi، شىن مانiندە، بۇۇ–نىڭ سانداعان وكiلدەرiنە قوسىمشا اقشا تاۋىپ بەرۋدiڭ امالى عانا سياقتى.

ال الگi ايقايلاتىپ بولiنگەن، تiپتi، بولاشاقتا حالىقارالىق مارتەبەلi ۇيىمنىڭ ءتۇرلi قۇجاتتارىندا كوزiمiزدi شۇقىپ تۇرىپ كورسەتiلەتiن 40 مىڭ، 50 مىڭ دوللار دەگەنiڭiز، شىنىن ايتساق، ەلiمiزدەگi كەز كەلگەن ورتاڭقول كاسiپكەردiڭ قالتاسىنان تابىلاتىن تيىن–تەبەن عانا. ال سول سوقىر كوزدەن شىققان جاس سياقتى كومەگiن بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمى الدەن–اق ينتەرنەت ارقىلى الەمگە، يۋنەپكوم–نىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاپ تا ۇلگەردi.

بiر تيىن بەرiپ، بوركiن اتقان بۇۇ–نىڭ بۇنىسى نەسi?! ايتپەسە، قازاقستان توپان سۋدان زارداپ شەككەن 2 مىڭ ءۇيدiڭ 1،5 مىڭىن الداعى ءۇش-ءتورت ايدا تولىقتاي تۇرعىزىپ بەرۋگە تاس-ءتۇيiن دايىن وتىر. وپات بولعان مالداردىڭ ورنىنا دا وتەم تولەنەتiن سەكiلدi. ەلiمiز تابيعي اپاتتىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەندەردi كومەكسiز قالدىرماۋعا قابiلەتتi ەكەنiن وسىلايشا دالەلدەۋدە.

ال مۇشەلiك جارنامىزدى ۇمىتپاي الىپ، باسقا iس تۇسكەندە ايتارلىقتاي گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتپەگەن بۇۇ–عا كەلسەك… "سەنگەن قويىم سەن بولساڭ…" دەۋ عانا قالادى.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button