بانكتەردIڭ "باس اۋرۋى"

قر ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتiك جوسپارلاۋ مينيسترلiگiندەگiلەر بiزدiڭ بانكتەرگە داعدارىستىڭ ايتارلىقتاي شىعىن كەلتiرمەگەندiگiن، ولاردىڭ داعدارىستىڭ داۋىلىنا توتەپ بەرگەنiن كولدەنەڭ تارتادى. ال وتكەن اپتادا ەلiمiزدەگi ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەردiڭ العاشقى وندىعىنا ەنەتiن تاعى بiر بانك كارiستەرگە ساتىلدى. نەگiزi ءدال قازiرگi مەزەت قارجى الاڭىنداعى ساۋدا-ساتتىق ءۇشiن وتە تيiمدi كەزەڭ. تەك ەبiن تابا بiلسەڭ، بولدى.

بiراق بيلiكتiڭ "بiزدiڭ بانكتەر كەرەمەت!" دەگەن تامسانۋىنا ەلiمiزدەگi احۋال ونشا سايكەس كەلە قويمايتىن سىڭايلى. مىسالى، قازاقستانداعى ء"مۇيiزi قاراعايداي" بانكتەردiڭ شەتەلدiكتەر الدىنداعى قارىزىن وتەپ بەرۋدi ءوتiنiپ، مەملەكەتكە الاقان جايۋى، توقتاپ قالعان قۇرىلىس الاڭدارىندا اتتانداپ جۇرگەن ۇلەسكەرلەر ايقايى… ال ەسiن ءالi جيىپ ۇلگەرمەگەن الەمدiك قارجىلىق نارىققا كوندۋيت دەگەن "الاياقتار" قاۋiپ ءتوندiردi. سونىمەن، بانكتەردiڭ "باس اۋرۋىنا" اينالعان كەدەرگiلەر مەن كەمشiلكتەر تۋرالى.

بانكيرلەر نەدەن ءمۇلت كەتتI?

بىلتىر قازاقستان ۇكiمەتi الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جانە وتاندىق ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەرگە، قۇرىلىس پەن شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiككە قارجىلىق قولداۋ رەتiندە ەل قازىناسىنان 1،1 ملرد. تەڭگە ءبولدi. قازاق بيلiگi امەريكالىق يپوتەكالىق داعدارىستان تۋىنداعان قيىندىقتان بiردە-بiر قازاقستاندىق بانكتiڭ جاپا شەكپەگەنiن، بانكروتقا ۇشىراماعانىن جانە بيىل قايتارۋعا تيiس بەرەشەكتi ءوز كۇشتەرiمەن وتەپ جاتقانىن كولدەنەڭ تارتادى. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستانداعى ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەردiڭ iرiلەرi بiرiنەن كەيiن بiرi 2008 جىلدىڭ ەنشiسiندەگi قارىزدارىن جاپپاي قايتارا باستادى. بيىل بانكتەر پايىزدىق كورسەتكiشتەرiمەن بiرگە 17 ملرد. دوللاردى وتەۋلەرi تيiس. بىلتىر قارىز بەرگەن حالىقارالىق قارجىلىق قۇرىلىمدارعا بiزدiڭ بانكتەر 12 ملرد. دوللار نەگiزگi بەرەشەك پەن 2 ملرد. دوللار كولەمiندەگi پايىزدىق كورسەتكiشتەردi وتەگەن ەدi. بيىل بۇل سوما ەداۋiر وسكەن. ال بانكتەردiڭ جالپى قارىزى 40 ملرد. دوللاردىڭ توڭiرەگiندە. باتىستاعى "مۇيiزدەرi قاراعايداي" بانكتەردiڭ ءوزi وراسان زور شىعىنعا باتىپ، قىزمەتكەرلەرiن قىسقارتىپ، تiپتi، حالىقارالىق دەڭگەيدەگi باسەكەلەس بانكتەر بiرiن-بiرi "جۇتىپ" جiبەرۋگە جانتاسالاسىپ جاتقاندا، وتاندىق بانكتەردiڭ تىعىرىقتان امان شىعۋى ماقتانىش تا شىعار، بالكiم. تەك شەتەلدiك قارجىلىق قۇرىلىمداردان العان نەسيەنiڭ مەملەكەتتiڭ سىرتقى قارىز كولەمiنەن بiرنەشە ەسە اسىپ كەتكەنi جانە ارزان نەسيەنi قازاقستان ازاماتتارىنا بiرنەشە ەسە قىمباتقا قايتا بەرگەنi بولماسا. وعان قۇرىلىس الاڭدارىنىڭ قاڭىراپ قالۋى مەن ۇلەسكەرلەردiڭ نارازىلىقتان تۋىنداعان جانايقايىن قوسىڭىز.

ساراپشىلار پiكiرiنشە، 2007 جىلى باستالعان قارجىلىق قيىندىق — سوڭعى 15 جىل iشiندەگi ەڭ كۇشتi داعدارىس. بۇعان دەيiن بولعان داعدارىستاردىڭ بارلىعى دەرلiك ايماقتىق دەڭگەيمەن جانە ينۆەستورلاردىڭ بەلگiلi بiر بولiگiمەن شەكتەلگەن بولاتىن. ەسەسiنە، قور نارىعىنداعى قاربالاستار مەن قيىندىقتار دۇنيەجۇزiندەگi ەڭ iرi الپاۋىت — امەريكا مەن ەۋروپا ەكونوميكاسىنا قاۋiپ ءتوندiرiپ وتىر. ماماندار سوڭعى 3-4 جىل بويى اقش پەن باتىستا نەسيەلەۋدەگi پايىزدىق كورسەتكiشتەردiڭ تىم تومەن دەڭگەيدە بولۋىنان ينۆەستورلاردىڭ ارانداپ قالعانىن ايتادى. ياعني، بانكتەر ۇزاقمەرزiمدiك جوبالاردى قامتيتىن كونسەرۆاتيۆتiك جولمەن ەمەس، قىسقا مەرزiم iشiندە وتە ۇلكەن مولشەردە وڭاي پايدا تابۋعا قۇنىعىپ كەتكەن. قارجى الەمiندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلi ۇردiستەن سىرت اينالۋدىڭ سوڭى تاۋەكەلدiك مەنەدجمەنتتiڭ سىر بەرۋiنە، ياعني، جاپپاي بانكروتقا ۇشىراۋعا، ونداعان ميلليارد دوللاردىڭ جەلگە ۇشۋىنا اكەپ سوقتى. ونىڭ ۇستiنە، تاراتىلعان نەسيەنiڭ قايتارىلۋ كەپiلدiگi قانشالىقتى ەكەندiگiنە انىق كوزi جەتپەگەندiكتەن، بانكتەر قور نارىعىنداعى بەلسەندiلiگiن ەرiكسiز تومەندەتتi. بۇل امەريكالىق، ازيالىق، ەۋروپالىق بانكتەردiڭ بارلىعىنا تۇگەل قاتىستى. قارجى الاڭىنداعى جاعىمسىز جايتتار قازاقستاندىق بانكتەرگە دە جاناما تۇردە اسەر ەتتi. اسiرەسە، سىرتتان قۇيىلاتىن نەسيە كولەمi كۇرت قىسقارىپ، قارجى كوزi سارقىلدى. ۇكiمەتتiڭ بانك سالاسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشiن بىلتىر بيۋدجەتتەن 4 ملرد. دوللار كولەمiندە اقشا بولۋگە شەشiم قابىلداۋى سوندىقتان. الەمنiڭ بارلىق مەملەكەتi تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلىپ، تيiستi شارالار اتقارىلىپ جاتقاندىقتان، ەكونوميكانىڭ كەيبiر سالالارى زيان شەككەنمەن، جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرiلمەيدi. بىلتىرعى داعدارىستىڭ ەرەكشەلiگi سول، بiرنەشە مەملەكەت، بiرنەشە بانكتەر مەن كومپانيالار بiر مەزەتتە وراسان زور شىعىنعا ۇشىراعاندىقتان، الەمدiك نارىق كiممەن جانە قالاي كۇرەسەرiن بiلمەي ابدىراپ قالعان ەدi. بۇگiنگi تاڭدا ماسەلەنiڭ اق-قاراسى انىقتالىپ، كومپانيالار مەن قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ قاۋقارى تارازىعا تارتىلدى. قيىندىقتىڭ نەدەن تۋىنداعانىن بiلەتiندiكتەن، نارىق تا سابىرعا كەلiپ، ەندi كەلەڭسiزدiكتەر مەن كەمشiلiكتەردi تۇزەۋگە دەن قويعان. ساراپشىلار 2008 جىلدىڭ سوڭى مەن 2009 جىلدىڭ العاشقى جارتىسى نارىقتىڭ تۇراقتانۋىنا مۇمكiندiك بەرەتiنiن ايتادى.

كوندۋيتتIڭ الەگI

نارىقتاعى قاربالاس قىزعان شاقتا الەمدەگi ەڭ iرi دەگەن بانكتەر الدىنان تاعى بiر قاۋiپ شىققان: قىسقامەرزiمدiك ۆەكسەلدەر نارىعىنىڭ كۇيرەۋi. نەگiزi بانكيرلەر سالىمشىلارىنا قارجىلىق جاعدايىنا قاتىستى اقيقاتتى اشىپ ايتۋدان قاشقاقتايدى. سوندىقتان بىلتىر Merrill Lynch، Citigroup پەن Bank of America بانكتەرiنiڭ CDO قاۋپi تۋرالى جاق اشپاۋى، كۇزدەگi سالىمشىلاردىڭ جاپپاي نارازىلىعى مەن نارىقتاعى بانك اكتسيالارىنىڭ كۇرت تومەندەۋiنە اكەپ سوققان بولاتىن. CDO (Collateralized Debt Obligation) — قارىزدىق مiندەتتەمەلەردi قامتاماسىز ەتەتiن وبليگاتسيالار. مۇنداي مiندەتتەمەلەرگە قاۋiپسiزدiك شارالارىن قاراستىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان كەلiسiم شارتتار شەڭبەرiندەگi كورپوراتيۆتiك وبليگاتسيالار، نەسيەلەر مەن قۇندى قاعازدار ۇسىنىلۋى مۇمكiن. CDO iشiنە سونىمەن قاتار بىلتىرعى داعدارىسقا تiكەلەي قاتىسى بار يپوتەكالىق قاعازدار دا كiرەدi. بانكيرلەرگە الدانعان سالىمشىلار الدىنداعى تاعى بiر قاۋiپ كوندۋيتتەرگە قاتىستى. باسقاشا ايتقاندا، قارجىلىق اكتيۆتەردi قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قىسقامەرزiمدiك قۇندى قاعازداردى شىعاراتىن فيرمالار. ۇزاقمەرزiمدiك اكتيۆتەردi قىسقامەرزiمدiك قۇندى قاعازدار قارجىلاندىرۋدى كوزدەيتiن كوندۋيتتەر پايىزدىق كورسەتكiشتەردەن ۇتۋعا نەگiزدەلگەن. بانكتەردiڭ ەنشiلەس فيرماسى بولىپ تابىلاتىن كوندۋيتتەر زاڭدى تۇردە بانكتەر بالانسىندا تiركەلمەسە دە، كەزiندە iرi بانكتەردi وزدەرiنiڭ كەپiلi رەتiندە پايدالانۋعا مۇمكiندiك بەرiپ كەلدi. ارزان نەسيەلەردiڭ ارقاسىندا بiراز قور جيناپ العانداردىڭ بۇگiندە تىنىسى تارىلعان. بۇرىنعىداي اس تا توك قارجى كوزi سارقىلعاندىقتان، مiندەتتەرiن وتەۋدە كەزiندە كەپiل بولعان ءارi وزدەرiنiڭ نەگiزiن قالاعان iرi بانكتەردەن كومەك سۇرايتىنى انىق. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگiندە Citigroup توبىنا قاتىستى كوندۋيتتەردiڭ ەنشiسiندەگi اكتيۆتەر كولەمi 73 ملرد. دوللارعا تەڭ بولعان. ال Merrill بانكiندە — 5 ملرد. دوللار. ساراپشىلاردىڭ سوزiنە سەنسەك، اسا iرi بانكتەردiڭ بارلىعىندا دەرلiك كوندۋيتتەر بار كورiنەدi. ەگەر ولار دا قارجىلىق قيىندىققا تاپ بولسا، بانكتەر سالىمشىلارعا حابار بەرمەسi انىق. ويتكەنi، ولار — بانك بالانسىنا رەسمي تۇردە تiركەلمەگەن ەنشiلەس فيرمالار. ەسەسiنە، قىسقامەرزiمدiك ۆەكسەلدەر يپوتەكالىق وبليگاتسيالار ەسەبiنەن قامتاماسىز ەتiلەتiندiكتەن، قارجىلىق قاۋiپ شەكارالار شەڭبەرiنەن شىعىپ كەتتi. كوندۋيتتەردiڭ كوپشiلiگi وففشورلىق ايماق — سەيشەل ارالدارىندا تiركەلگەندiكتەن، قارجىلىق شىعىن كولەمiن ناقتى بولجاۋ قيىن. بiراق قىسقامەرزiمدiك ۆەكسەلدەردiڭ ۇشتەن بiر بولiگiن ەۋروپالىقتاردىڭ ساتىپ العانىن ەسكەرسەك، CDO-نىڭ ابiگەرi امەريكانى عانا ەمەس، ەۋروپانى اياعىنان تiك قويعانى انىق.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button