قول قۋسىرعان قايىرشى قايدان ءجۇر؟

قازiر نە كوپ، قولىن جايعان قايىرشى كوپ. ءدال بۇگiنگi زاماندا ولار دا قوعامنىڭ اجىراماس بiر بولiگiنە اينالدى. ءوزiمiزدiڭ كوشە كەزگەن قاراكوزدەرiمiز ازداي، باسقا ەلدەن، دالiرەگiندە تاجiكستاننان، قىرعىزستاننان، وزبەكستانننان شەكارا اسىپ، ات ارىتىپ كەلiپ جاتقانداردىڭ سانىندا شەك جوق. تiپتi، ولار ءۇشiن الماتى شاھارىنا جولى ءتۇسiپ، "قايىرشى" ماماندىعىن يەمدەنۋ تۇك قيىن ەمەس. نەگە دەسەڭiز، قايىرشىلاردىڭ قاراسىن كوبەيتكەن جاتجۇرتتىقتار ەلiمiزگە بiرەن-ساران ەمەس، توپ-توبىمەن اعىلاتىن بولىپتى.

ەستۋiمiزشە، ولاردى ادەيiلەپ اكەلiپ وسى جۇمىسقا باپتايتىن ءارi اركەز جوعارىدان باقىلاپ وتىراتىن باستىقسىماقتارى بار كورiنەدi. تۇسكەن تابىستان قاراماعىنداعى قايىرشىلارىنا (بiر ەمەس-اۋ، بiرنەشە) ازىن-اۋلاق پايىزىن بەرەدi دە، قالعانىن قالتاسىنا باسادى. باسقا باسقا، قايىرشىلىقتىڭ ءوزi اجەپتاۋiر پايدا تۇسiرەتiنiن كiم بiلiپتi? كورiكتi دە سۇلۋ قالانىڭ كەلبەتiن بۇزاتىن كيiمi جۇپىنى وسىناۋ قايىرشىلاردىڭ قىزمەتiن كورۋ ءۇشiن اپتانىڭ قاسيەتتi كۇندەرi — بەيسەنبi مەن جۇمادا كوشەگە شىعىپ نەمەسە قوعامدىق كولiككە مiنسەڭiز بولعانى. ءوزi دە جولاۋشىعا لىق تولى سiرەسكەن كولiككە ەسiك اۋزىنداعى بيلەت تەكسەرۋشiسiنiڭ جاقتىرماعان قاس-قاباعىنا قاراماي-اق مiنiپ، اياق استىنا جۇرەسiنەن وتىرا كەتiپ قۇران-اياتتارىن وقي جونەلەدi. ءاپ-ساتتە ىقشامدالعان قىسقا اياتىن اياقتاپ، تۇسiنiكسiز باتاسىن قايىرادى دا، اۆتوبۋس iشiندەگiلەرگە قولىن جايىپ شىعادى. بۇل كۇندەرi كەيدە ەكi نە ۇشەۋدەن جۇرەدi دە، ونىڭ بiرەۋi قۇران وقىپ، قالعان ەكەۋi اقشا جيناۋعا كiرiسەدi. "قاسيەتتi جۇما كۇنگi وقىلعان قۇران عوي، ساۋابى تيە بەرسiن" دەيتiن جان وزiنشە نيەت ەتiپ ساداقاسىن بەرiپ جاتادى، ال لاس جەردە ءۇستi-باسى كiر-قوجالاق بالا وقىعان قۇراننىڭ مۇسىلمان شارتتارىنا قانشالىقتى قايشى كەلەتiنiن تۇسiنگەن مۇسىلمان پەندەسi ساداقانى كوزبوياۋشى قايىرشىلارعا ەمەس، مەيلiنشە مەشiتكە بەرگەندi ساۋاپ كورەدi. ارينە، يسلام دiنiندە بۇل دۇرىس جول سانالادى.

جىلداعى جاعداي، كۇن جىلىنسا بولدى، قالانى كەلiمسەكتەر مەن قايىرشىلار قاپتايتىنىنا بوي دا، كوز دە ۇيرەنگەن. ءبارiنiڭ كوزدەگەنi — كۇندەلiكتi ناپاقاسىن ايىرىپ، اقشا تابۋ عانا. ال شىن مانiندە، بiز "قايىرشى ەكەن" دەپ جىلى قاباق تانىتىپ، مەيiرiم شاپاعاتىمىزدى توگەتiن بۇلاردىڭ كوپشiلiگi دەرلiگi دەنi-باسى ساۋ، اقشادان اسا تارىقپاعان جاندار كورiنەدi. الايدا، بالا-شاعاسىمەن شۇبىرىپ تەنتiرەپ جۇرە بەرەتiن تاجiكتiڭ، سىعاننىڭ، تب. نەگiزگi كاسiبi دە وسى. سودان با ەكەن، اناسى بالاسىن كوزiن تىرناپ اشقاننان باستاپ وسى كاسiپكە باۋليدى ەكەن. ولار تەك الاقان جايۋدىڭ ارقاسىندا اقشا تاپقاندىقتان دا، بiلiم الۋ جاعىن بiرجولا شەتكە ىسىرىپ قوياتىن كورiنەدi.

جاقىندا بiر تاكسيست جiگiت قايىرشىلارعا قاتىستى بiراز اڭگiمەنiڭ باسىن اشقان ەدi. ءوزi قالاداعى ۇلكەن بازاردىڭ ماڭايىندا جولاۋشى تاسىپ، بالا-شاعاسىن اسىرايتىندىعىن ايتا كەلە، تiپتi سول بازارداعى قايىرشى بiتكەندەردi دە باراتىن جەرiنە جەتكiزiپ سالاتىندىعىن ماقتانىشپەن جەتكiزگەن-دi. "بiزگە نە، اقشاسىن تولەسە بولدى عوي، ەلدiڭ كوزiنشە ولاردىڭ جۇرە الاتىندىعىن بايقاتپاۋ ءۇشiن كەيدە كولiككە كوتەرiپ تە سالاتىن كەزدەر جوق ەمەس" – دەپ قويىپ قالدى اڭگiمەسiن توتەسiنەن باستاعان ول. – بازاردا مۇنداي قايىرشى كوپ. ەڭ باستىسى، ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە-جەكە تاكسيسi بار. قاجەت بولسا، تاڭەرتەڭ جۇرتتان بۇرىن اكەلiپ، كەشكiسiن ۇيلەرiنە جەتكiزiپ سالامىز". انشەيiندە، ەكi اياعىن وراپ الىپ جۇرەسiنەن وتىراتىن جانداردىڭ جانىنان قاسقايىپ ءوتۋدi ار ساناپ، قالتامدا بار تەسiك تيىنىمدى تاستاپ، جاناشىرلىق كوزبەن قارايتىن كەزiم ەسiمە ءتۇسiپ، ەزۋiمە كۇلكi ءۇيiرiلدi. نەتكەن الدامشى ءومiر؟ ادام-پەندە جانىنداعىلاردى ارباۋدى بىلاي قويىپ، اللامەن دە ويناعانى نەسi? جەر بەتiندە پاقىرىڭ نە iستەمەدi، ءبارiن دە سۇم تاعدىردىڭ قاتالدىعىنا يتەرە سالىپ، وت كەشiپ جۇرگەنiن بiلسە دە، بiلمەگەنسيدi… بۇل پiكiرiمنەن دە قاشقىم كەلدi. مۇمكiن ەمەس، ءبارi بiردەي ەمەس شىعار. سەنگiم كەلمەيدi. ادام بولعان سوڭ الاسى دا، قۇلاسى دا بولادى. ونىڭ iشiندە دە زاپىران ءومiردiڭ تاۋقىمەتiن تارتىپ جۇرگەندەرi قانشاما. بالكiم، الگi ايتقان وتiرiكشiلەردiڭ قاتارىنا قالانىڭ جاسىل كوگالدارىن، ساياباقتارى مەن دەمالىس ورىندارىن وزدەرiنiڭ تۇراقتى مەكەنiنە اينالدىرعان جاتجۇرتتىق قايىرشىلاردى جاتقىزۋعا بولار. كورiكتi الماتىنىڭ شىرايىن سۇرلاندىرىپ جiبەرگەن دە سولار عوي… ءوز-وزiممەن تۇڭعيىق ويدىڭ جەتەگiنە ءتۇسiپ كەتكەندiكتەن دە، الگi جiگiتتiڭ جاعى سەنبەي سارناپ جاتقان اڭگiمەسiنiڭ بiرiن ەستiپ، بiرiن ەستiمەپپiن. ايتەۋiر، ءسوزiنiڭ توركiنi قايتا-قايتا قايىرشىلارعا كەپ ويىسا بەرەتiنiن ءاۋ باستا اڭعارعانمىن. تiپتi، قايىرشى ماسەلەسi ءوزi تەرەڭ مەڭگەرگەن تاقىرىبى بولعاندىقتان با، قالادا قاپتاعان قايىرشىنىڭ قايسىسى وتiرiك، قايسىسى ناعىز قايىرشى ەكەندiگiن دە زەرتتەپ قويعان ەكەن. ۇزاعىنان كوسiلە كەتكەن ونىڭ اڭگiمەسiنەن قايىرشىلارعا قاتىستى بiراز ماسەلەنiڭ باسىن اشىپ العىم كەپ، ءارi قاراي تىڭداي بەردiم.

… "كۇن كورiسiم وسى كولiگiم بولعاندىقتان نەبiر ادامدار وتىرىپ، ءتۇسiپ جاتادى. ونىڭ iشiندە قالتالىلارى دا، ارسىزدارى دا، اقشاعا زارۋلەرi دە، اقشاعا تىم قاتتىلارى دا بار. ال سەنەسiز بە، قازiر قايىرشىلار دا "جۇمىستان" سوڭ ۇيiنە تاكسي جالداپ قايتادى. بiر تاڭ قالعانىم، تۇراقتى كليەنت بولىپ كەتكەن قايىرشىلار ساۋدالاسپاي-اق، ايتقان اقشاڭا كونiپ وتىرا كەتەدi.

… كەشكiسiن بازارداعى جۇرت تارقاپ جاتقان كەز. ەسiك اۋزىندا اياعىن تiزەرلەپ وتىراتىن كوزتانىس قايىرشىنى بiر ەركەك اربامەن سۇيرەپ اكەلدi دە، بiزدiڭ جاقتى بەتكە الدى. "جiگiتتەر، تاكسي كەرەك ەدi" دەدi. ء"يا، قاي جاققا، ماعان ايتا بەرiڭiز" دەپ ەدiم، كادiمگiدەي اۋىز تولتىراتىن سومانى ايتتى. مۇنداي باعا قاپەلiندە ەكiنiڭ بiرiنiڭ تiسiنەن شىعا بەرمەيتiن. كونە كەتتiم. باراتىن جەرiن دە ايتىپ، قالتاسىنان اقشاسىن تولەپ جاتقان دا جاڭاعى ەركەك. تۇرiنە قاراسام، قازاق ەمەس، باسقا ۇلت وكiلi سياقتى. ارتقى جاقتا ءوزi جەكە وتىرعان الگi قايىرشى سىرتىنداعى جۇپىنى، توزعان كيiمiن شەشە باستادى. سويتسەم، iشiندە دۇرىس كيiمi بار ەكەن. جۇرتتىڭ كوزiنشە تۇتىعىپ سويلەي المايتىن ول، بiراز ۋاقىتتان كەيiن اشىلىپ سارناسىن كەپ. اڭ-تاڭمىن. بازاردا كورگەن-بiلگەندەرiن ءارi بۇگiن كۇندەگiدەن كوپ تابىس تاپقانىن قوجايىنىنا ايتىپ جاتىر. اناۋ بولسا ءۇنسiز، قاباعى قاتىڭقى. اراكiدiك ونىڭ اڭگiمەسiنە ميىعىنان كۇلiپ، iشتەي قۇپتاپ وتىرعانىن بايقاپ قالدىم. ويتكەنi، قايىرشىنىڭ بار تاپقان تابىسى ءداۋ قارا ەركەكتiڭ الاقانىنا سالىناتىن كورiنەدi. سودان نە كەرەك، اڭگiمە اۋانىنان الگi جۋان قارىن ەركەكتiڭ قايىرشىنى اقشا تابۋدىڭ كوزiنە اينالدىرعانىن سەزدiم. ۇيiنە دە جەتتiك. حان سارايىنداي ۇيدە ءوزi، ال ەسiك الدىنداعى سۋىق بولمەدە قايىرشى تۇرادى ەكەن. ايتەۋiر، كۇتكەن بولىپ، از-ماز تاماعىن، جاتىن ورنىن بەرگەنi بولماسا، تاڭنىڭ اتىسى، كۇننiڭ باتىسىنا دەيiن ەكi تiزەرلەپ، قولىن جاياتىن بايعۇس قايىرشىنىڭ كورگەن كۇنi وسى بازار. نەگە ەكەنi بەلگiسiز، كۇندە كەشكە قاراي ۇيiنە جەتكiزiپ تاستاۋ ماعان دا داعدىعا اينالدى. بالكiم، جاعدايىنىڭ ءمان-جايىن جالپاق جۇرتقا اشا بەرمەيiن دەدi مە، بالكiم، مەنi سەنiمدi ادام رەتiندە سانادى ما، ايتەۋiر كۇن باتسا، كولiگiمە ءوزi-اق جايعاسا كەتەتiن بولدى".

بۇل – تاكسيست جiگiتتiڭ ءوزi كۋا بولعان وقيعاسى عانا. شىنى كەرەك، كەز كەلگەن قارا بازارعا باس سۇقساڭىز، قايىرشىدان اياق الىپ جۇرە المايتىن بولدىق. سوندا ونىڭ قايسىسى كومەككە مۇقتاج، قايسىسى الدامشى؟ ول جاعى بiر اللاعا عانا ءمالiم.

قايىرشىدا باسقا ءومiر جوق. تەك تۇنەيتiن جەرi، تاماعى توق بولسا بولعانى. ال تاپقان پايداسى كiمنiڭ قالتاسىنا ءتۇسiپ جاتىر، پالەندەي شاتاعى جوق. باسپاناسىز، قاراۋسىز قالعان ادامداردى بيزنەستiڭ كوزiنە اينالدىرعان الگiندەي پايداكۇنەمدەردiڭ كوبەيiپ بارا جاتقاندىعى ويلاندىردى مەنi. "قالاۋىن تاپسا، قار جانار" دەمەكشi، ءدال قايىرشىنى پايدالانۋ ارقىلى توقتىقتا ءومiر سۇرەتiندەردiڭ بار ەكەنi ەل ەستiمەگەن نارسە شىعار. مىنا زاماندا نەنi ەستiمەدiك، نەنi كورمەدiك؟ بار پالەكەتتiڭ ادام قولىمەن جاسالىنىپ جاتقانىن مويىنداماسقا لاجىڭ جوق. نەگە قوعام iشتەي iرiپ-شiرiپ بارادى؟ ادامنان يمان، مەيiرiم كەتە باستاعانى ما، قالاي ءوزi?

تاڭ قىلاۋلانىپ اتىپ كەلە جاتقان. ايالدامادا اۆتوبۋس كۇتiپ تۇرمىن. قاي جاقتان كەلگەنiن بiلمەيمiن، بەس اۆتوبۋس قاتار-قاتار ايالدامادان ءوتiپ بارىپ توقتاي قالدى. Iشiنەن وڭكەي ءسابي قۇشاقتاعان تاجiك ايەلدەرi ءتۇسiپ جاتىر. ساناي المادىم. كوپ. تiپتi كەيبiرiندە، ەكi-ءۇش بالادان. بiرەۋiن كوتەرiپ، قالعانىن جەتەكتەپ العان. اۆتوبۋستان شۋىلداسىپ تۇسە سالا، تاكسيلەرگە قاراي شۇبىرىپ بارادى. ايتەۋiر، توپىر-توپىر شوعىرىمەن قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ مiنiپ كەتتi. وي ۇستiندەمiن. ە، الماتىعا بiر كۇندە بەس اۆتوبۋس قايىرشى كەلسە، وندا از كۇندە قايىرشىلار قالاسىنا اينالماسىمىزعا كiم كەپiل؟ راسىندا دا سولاي-اۋ. جاقىندا بiر كەلiمسەك: «قاراقالپاقستانداعى بiر اۋداننان بiر كۇندە الماتىعا 2 مىڭ ادامنىڭ جولى ءتۇستi» دەگەن ەدi. بiر كۇندە بەس اۆتوبۋس قايىرشى، ەكi مىڭ كەلiمسەك كەلسە، جەتكەن جەرiمiز وسى شىعار. وندا بiز ءوز قايىرشىمىزدى ەمەس، جات ەلدiڭ قارا قۇمىرسقاداي قاپتاعان قايىرشىسىن اسىرايتىن بولىپپىز عوي!

ارينە، كوشە مەن بازاردا الاقانىن جايىپ جۇرگەن قايىرشىلاردىڭ iشiندە قازاقتار دا جوق ەمەس. اسiرەسە، جاستايىنان اقشا تابۋدىڭ جابايى تۇرiنە ەتi ۇيرەنiپ كەتكەن جاسوسپiرiمدەردiڭ كوبەيiپ كەتكەنi جانعا باتادى. بiر عانا مىسال. توعىز جولدىڭ تورابى سانالاتىن "التىن وردا" بازارىنىڭ اسپالى كوپiرiنەن ارى-بەرi وتكەن سايىن ءان سالىپ وتىراتىن بالانى كورمەگەن جان جوق شىعار، ءسiرا. سول جولمەن جۇرسەم، جۇرەگiم قان جىلاپ، ەلجiرەپ قويا بەرەدi. اياعىن مالداس قۇرىپ، ۇنەمi سىز ۇستiندە وتىرعانى. تاعى بiر بايقاعانىم، قولىنان ىلعي قازاقتىڭ حالىق اندەرi كiتاپشالارى كوزگە ۇشىراسادى. بiر ءاندi ايتىپ بولىپ، دەمالىپ الماستان ەكiنشiسiن باستايدى. تاڭ قالعانىم سول، پىسىلداعان مۇرنىن بiر تارتىپ قويىپ، كەز كەلگەنiن جاڭىلىسپاي ءوز نوتاسىمەن ايتا جونەلەدi. ول ازداي، بۇگiندە ەل اۋزىندا ايتىلا بەرمەيتiن، ەسكi اۋەزدi اندەردi ناقىشىنا كەلتiرiپ ورىندايتىندىعى. تiپتi، ءسوزi مەن اۋەنi جادىمىزدا قالماعان، شىرقالۋى قيىنىراق اندەردi ايتقاندا، تىڭداماي وتە شىعۋىڭ مۇمكiن ەمەس. "قانداي تالانتتى بالا! ەگەر اننەن حابارى بار بiرەۋ-مiرەۋ تاربيەلەپ، داۋسىمەن جۇمىس iستەسە، تۇبiندە بiر جەردi تەسiپ شىعاتىنىنا داۋ جوق!". ءاننiڭ ادام جانىن باۋراپ الار قۇدiرەتتiلiگiن مويىنداماعان جان استە جوق شىعار. وعان وسى بالانىڭ شىرقاعان ءانi ارقىلى كوزiم تاعى جەتكەن سياقتى.

الدىنداعى تاباعىنا قالتامداعى بارىمدى سالا كەتەمiن. راقمەت ايتقان بولىپ، باسىن يزەي قويادى دا، ەكi كوزiن تاس قىپ جۇمىپ الىپ، توقتاماي اندەتەدi-اۋ دەيسiڭ. بiر-ەكi رەت قاسىنا بارىپ، اڭگiمەلەسەيiن دەپ وقتالدىم. دالiرەگiندە، بالانى مۇنداي جاعدايعا يتەرمەلەگەن سەبەپتi قالاي دا بiلگiم كەلدi. كەشە بازارعا جولىم تۇسكەن. بۇل جولعى ماقساتىم — ء"انشi بالامەن" تiلدەسۋ. اناداي جەردە تۇرىپ، تالاي ءان تىڭدادىم. قانداي ءان ايتسا دا، ەش ءمۇدiرiس جوق. اققان اعىن سۋداي ءمولدiر، تۇنىق. انە-مiنە دەگەنشە، قاس قارايىپ، كۇن دە ۇياسىنا باتا باستادى. نە دە بولسا، جانىنا باردىم دا، اتى-ءجونiن، نەگە قايىرشى بوپ كەتكەنiن جايمەنەن سۇراي باستادىم. قاس-قاباعىندا مۇڭ بار. ءجاي عانا مۇڭ ەمەس-اۋ، زiلدi مۇڭ. بiر سۇراققا ءۇن جوق. "ساعان كومەكتەسكiم كەلەدi. سەن تۋرالى گازەتكە جازسام، قالاي قارايسىڭ؟" دەپ ەدiم، بەتiمە بەدiرەيiپ قارادى دا، "جوق. ەشتەڭەنiڭ قاجەتi جوق" دەپ قاشقاقتاعان كەيiپ تانىتتى. الايدا، سالدەن سوڭ، جاس ۇيiرiلگەن كوزiن سىعىپ العان اسىل قايىرشىلىق جولىنا تۇسكەنiنە ەكi-ءۇش جىل بولعانىن، اناسىنىڭ ماسكۇنەمدiككە سالىنىپ كەتكەندiگiن، ۇيiندە وزiنەن باسقا جۇمىس iستەيتiن جاننىڭ جوق ەكەندiگiن ايتىپ سالدى. "مەن قازاقپىن، قازاقتىڭ بالاسىمىن، ونى جاسىرعىم دا كەلمەيدi. كەيدە وسى جۇرiسiمە نالىپ، تۋىستارىمنان، تانىستارىمنان ۇيالامىن. امال قانشا، انام ماعان وسى جولدى تاڭداعان ەكەن…" دەپ بالانىڭ ەمەس، ەستيار ادامنىڭ ويىن ايتىپ قالدى.

"قازاقتىڭ حالىق اندەرi مەن قازiرگi جاڭا اۋەندەردi قايدان مەڭگەرiپ العانسىڭ؟" دەدiم. ول: ء"وزiم جاتتاپ الدىم. ەشكiم ەشتەڭە ۇيرەتكەن جوق. ونىڭ ۇستiنە بازاردا كەشكە دەيiن مۋزىكانى باقىرتىپ قويادى عوي. كەيبiر اۋەن ەسiمدە قالادى" دەپ تەز-تەز جاۋاپ قايىردى. ودان ارتىق اڭگiمەلەسۋدiڭ مۇمكiندiگi بولعان جوق. ايتەۋiر، بiر ەر ازامات كەلدi دە، اسىلدى ورنىنان تۇرعىزىپ، قولىنان جەتەكتەي جونەلدi. بالكiم، اكەسi بولار، بالكiم اعاسى… ال اسىل بiر-ەكi كۇن "جۇمىستاعى ورنىندا" وتىرىپ ءان سالماسا، بازارعا كiرiپ-شىققانداردىڭ كوزi ۇيرەنiپ كەتكەنi سونشالىق، كادiمگiدەي iزدەيتiن كورiنەدi. ء"اي، مىنا جەردەگi ءانشi بالا قايدا؟ ايتەۋiر، امان-ەسەن ءجۇر مە ەدi?" دەپ جانىنداعى باسقا قايىرشىلاردان سۇراستىرىپ جاتادى ەكەن. "بالا — باۋىر ەتiڭ" دەمەكشi، قاشان دا بالا ءۇشiن بارىن ايامايتىن حالىق ەدiك قوي بiز. نەگە ءوز بالامىزدى تەنتiرەتiپ قوياتىن حالگە جەتتiك؟

اسىلدى بiلەتiندەر ونىڭ اكە-شەشەسiنiڭ ماسكۇنەمدiككە بiرجولا سالىنىپ كەتكەندiگiن ايتادى. وزدەرiن قويىپ، بالاسىنىڭ تاعدىرىن ويىنشىق ەتكەن، پاك كiرشiكسiز كوڭiلiنە كiربiڭ سالعان اتا-انادا قانداي جاۋاپكەرشiلiك بار؟ كۇندەردiڭ كۇنiندە اسىلدىڭ دا اتا-انا تاڭداعان جولمەن ءجۇرiپ-تۇرۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنi، سول بازاردا جۇمىس iستەيتiن تانىسىم اسىلدىڭ توكسومان ەكەنiن، ونىڭ تiپتi، كلەي يiسكەيتiنiن ايتقان ەدi. جاقىنىنان قامقورسىز قالعان پاناسىز بالانىڭ بولاشاعىنا بالتا شابىلدى دەگەن وسى…

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button