جەتI مىڭ اۋىلدىڭ جايىن ايت...

قازاقتىڭ ءتۇپ قازىعى — اۋىل

بiزدiڭ وتباسىمىزدىڭ الاتاۋدىڭ باۋرايىنا قونىس اۋدارعانىنا ون بەس جىلداي ۋاقىت بوپتى. سوعان قاراماستان، اۋىل تۋرالى ويعا شومسام بولدى بۋىرقانا تولقىعان سىرداريا، الىستان ساعىمدانا كورiنەتiن قارت قاراتاۋ، حوش يiسiمەن مۇرنىڭدى جاراتىن جۋسانى مەن جالبىزى، اتا سايات داستۇرiنە قاياۋ تۇسiرمەي سارى التىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان اق پەيiلدi، اقجارقىن ۇلكەن-كiشiلەرi كينو لەنتاسىنداي بiرتiندەپ كوز الدىمنان وتە باستايدى. نەگە؟ مۇندا قانداي قۇدiرەتتi كۇش بار؟

سەبەبi، اۋىل – قازاقتىڭ گەنوفونىن ساقتاۋشى، مەنتاليتەتiنiڭ باستاۋى، مادەنيەتiمiزدiڭ سارقىلماس بۇلاعى، رۋحاني بايلىقتىڭ كوزi. ەكiنشiدەن، حان سارايىنداي ۇيدە تۇرىپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەنiپ وتىرسا دا قالا حالقى اس-اۋقاتسىز ءومiر سۇرە المايدى. ويتكەنi، اس — ادامنىڭ ارقاۋى، تiرشiلiك كوزi. دەمەك، حالىقتى اسىراپ وتىرعان دا سول اۋىل ەڭبەككەرلەرiنiڭ جانكەشتiلiكپەن ءوندiرiپ وتىرعان ءونiمi — استىعى، ەتi، ءسۇتi، قازى-قارتاسى مەن قىمىز-قىمىرانى. ولاي بولسا، قازاق مىنا ۇلان بايتاق دالاسىندا ەگiن ءوسiرiپ، ءتورت تۇلiك مالىن توسكەيگە ورگiزبەي ءومiرiنiڭ ءمانi دە، ءسانi دە بولمايدى. حح عاسىردىڭ سەكسەنiنشi جىلدارىندا قازاقستاندا 38 ميلليونعا جۋىق مال باسى بولعان.

ال، بۇگiنگi اۋىلدىڭ حال-احۋالى قاي دارەجەدە؟ ارينە، قارا نان تاپپاي اشتان قىرىلىپ جاتقان ەشكiم جوق. ولاي بولۋى مۇمكiن دە ەمەس. ويتكەنi، ەلiمiزدە قارجىلاي مول رەزەرۆ قالىپتاستى. Iشكi جالپى ءونiم 2007 جىلى جان باسىنا شاققاندا 7000 دوللاردان بولسا، 2009 جىلى 9000 دوللارعا جەتەدi دەگەن بولجام بار. وتكەن جىلعى وندiرiلگەن استىق جان باسىنا ەسەپتەگەندە 1،5 توننا، مۇناي ءونiمi — 4 توننادان كەلەدi دەگەن دەرەكتەر ايتىلۋدا.

دەسەك تە، قۇدايدىڭ بەرگەن مول نەسiبەسi ءۇيiلiپ-توگiلiپ جاتسا دا، وسى جەردiڭ يەسi — قازاقتاردىڭ ءومiر كوشiنە iلەسە الماي، ءۇش ميللونعا جۋىعى كەدەيشiلiك جاعدايىندا ءومiر ءسۇرۋi كورەر كوزگە ۇيات-اق. تۋعان جەردiڭ ءتۇتiنiن سوندiرمەي، بابالار ارۋاعىن قاستەرلەپ وتىرعان اۋىل ازاماتتارىن جەتiمسiرەتتi، ۋربانيزاتسيا زاڭدىلىعى دەپ، قالاعا قول جايعىزىپ قويۋ، قازاق ۇلتىنىڭ كۇرە تامىرىنا بالتا شابۋشىلىق. اۋىل ماسەلەسiن شەشۋ ارقىلى عانا قازاقستان باسەكەلەستiككە قابiلەتتi ەلۋ ەلدiڭ ساناتىنا قوسىلا الادى. ويتكەنi، اۋىل – قازاقتىڭ iرگەتاسى.

وندiرiستiك سالانى قاڭتارىپ قويۋ سالدارىنان سوڭعى بەس جىلدا جەڭiل ونەركاسiپتەن بيۋدجەتكە تۇسەتiن قارجى 900 ەسەگە تومەندەگەن. كۇندەلiكتi تۇتىناتىن ازىق-تۇلiك تۇرلەرi مەن تاۋارلاردىڭ 80 پايىزى سىرتتان اكەلەتiن قازاقستاننىڭ وزiنەن ەڭ ارعىسى ش ۇلىق پەن سiرiڭكە دە شىقپايتىن سەكiلدi. ال، ءوز وندiرiسiنە، ءوز تاۋارىنا يەك ارتپاعان مەملەكەتتە ءوسۋ بولمايدى، ەكونوميكاسى دامىمايدى. ەسەپسiز الىنىپ جاتقان جەر استى-ءۇستi بايلىعىنا سەنiپ، كەلەشەكتە سان سوعىپ قالماۋىمىزدى ويلاعان ءجون. قازiر ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ 85 پايىزى شەتەلدiكتەردiڭ قولىندا بولۋى دا ۇلت قاۋiپسiزدiگiنە نۇقسان كەلتiرۋi ابدەن مۇمكiن.

كەزiندە iرiلەندiرۋ (وپتيميزاتسيا) ساياساتىمەن ەلiمiزدەگi 33 قازاق اۋدانىن قولدان جويىپ جiبەردiك. سول دۇرلiگۋدەن امان قالعان 7 مىڭعا جۋىق اۋىلدىڭ بiر مىڭنان استامى قالت-قۇلت ەتiپ ءومiر كەشۋدە. اۋىل¬داعى قازاقتىڭ جاعدايىن جاساماي، ونىڭ مۇقتاجىنا قۇلاق اسپاي — ۇلت مەرەيiن اسقاقتاتا المايمىز. ويتكەنi، اۋىلدىڭ وركەندەۋi مەملەكەت وركەندەۋi. مەملەكەت بيۋدجەتiنەن "اۋىل جىلىنا" دەپ بولiنگەن 150 ملرد. تەڭگەنiڭ شىققان جەرi بەلگiلi دە، قايدا جۇمسالعانىن تەكسەرگەن ەشكiم جوق. بيلiك تەكسەرۋگە مۇددەلi دە ەمەس. ويتكەنi، بيلiكتەگiلەردiڭ كوبi سول قارجىدان ءوز ۇلەستەرiن الىپ، سىبايلاس جەمقورلىققا شىرمالعان دەسەدi جۇرت. جەر جەكەمەنشiككە ساتىلىپ كەتكەن. جەرسiز قالعان قازاقتاردىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋىنا مۇمكiندiك بولماي بارادى.

مەملەكەت يەلiگiندەگi قاراۋسىز قالعان از عانا جەر اۋىلدىقتاردىڭ جۇمىرىنا جۇق تا بولاتىن ەمەس.

ەلiمiز دسۇ قۇرامىنا ەنۋ تابالدىرىعىندا تۇرعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونiمدەرiن ءوندiرۋ مەن وڭدەۋدi مىقتاپ قولعا الۋ مiندەتi تۇر.

قازاقستان حالقىنىڭ 43 پايىزى اۋىلدا تۇراتىنىن ەسكەرسەك، وسى ۋاقىتقا دەيiن ەلiمiزدە اگرارلىق سەكتوردى جاقسارتۋدىڭ كەشەندi ساياساتى جۇرگiزiلمەي كەلگەنi وكiنiشتi-اق. اۋىل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ ارقىلى قالاداعى جەڭiل ونەركاسiپتi قالپىنا كەلتiرسەك، جۇمىسسىزدىقتى تۇبەگەيلi ازايتۋعا جول اشىلادى. قازاقستان مۇناي، گاز، ءتۇستi مەتالدار، ۋران رۋداسى سياقتى شيكiزاتتاردى ساتۋدى ازايتىپ، الەمدiك نارىققا استىق، كۇرiش، ءجۇن، تەرi، كۇنباعىس مايى، ەت، ءسۇت ونiمدەرiن شىعارسا، زور بايلىققا قول جەتكiزەرi ءسوزسiز. ۇكiمەت بانكتەر جۇيەسiن ءجونسiز قارجىلاندىرۋدى ازايتىپ، ونىڭ ەسەسiنە اۋىلعا سۋبسيديالار بەرۋدi كوبەيتسە، اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتiرۋگە مۇمكiندiك تۋار ەدi. سونىمەن بiرگە، بۇرىندارى بولعان، كەيiندەرi تiستەگەننiڭ اۋزىندا، ۇستاعاننىڭ قولىندا قۇردىمعا ۇشىراعان مالبورداقىلاۋ، قۇس فابريكالارىن، قوي، جىلقى، تۇيە ءوسiرۋ كەشەندەرiن قايتا جاساقتاسا، قازاقستان الەمدiك نارىقتا ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الارى انىق. ول ءۇشiن اۋىلشارۋاشىلىق ونiمدەرiن قايتا وڭدەيتiن iرi جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جەدەل قولعا الۋى تيiس. سونىمەن بiرگە اۋىلدا ءسۇت، iرiمشiكتiڭ بiرنەشە ءتۇرiن شىعارۋدى، تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسى مەن ەتiن وندiرۋگە ارنالعان تسەحتاردى كوبەيتۋدi قولعا العان ءجون. سول سياقتى وڭتۇستiك ايماقتاردا كوكونiس ونiمدەرiن كەپتiرiپ، وڭدەيتiن زاۋىتتار سالۋ اسا قاجەت.

اۋىلدى وركەندەتۋگە، وندا تۇراتىن ەڭبەك ادامدارىنىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگiن جاقسارتۋعا ۇكiمەتتiڭ تولىق مۇمكiندiگi بار. تiپتەن، قاجەت بولسا، ۇلتتىق قورداعى 20 ملرد. دوللاردىڭ بiر جىلعى تۇسەتiن پايىزدىق ءوسiمiن اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمساسا جەتiپ جاتىر.

دەرەكتi مالiمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازاقستان جەراستى سۋ كوزدەرiنە باي ەلدەر قاتارىندا. "سۋلى جەر — نۋلى جەر" دەمەكشi ەلدiڭ ءار ايماعىنان سۋلاندىرۋ جۇيەلەرi ورناتىلسا قازاقتىڭ تىڭ جاتقان دارحان دالاسى گۇلدەنiپ شىعا كەلەرi ءسوزسiز. سىر بويىندا، بۇرىنعى جىلدارى، جەمiس جيدەكتەن باسقا قاۋىن-قاربىز، اسقاباق ءوسiرۋ ءۇردiسi كەڭ ەتەك العان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى كۇنباعىس ءوسiرۋ بايلىق كوزiنە اينالعان ەدi، امال قانشا، ناعىز قاجەت كەزiندە ماۋسىم، شiلدە ايلارىندا اياقسۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى بۇدان دا قول ءۇزiپ قالدى. قىسقاسى، اۋىلدى اياقسۋمەن جەتكiلiكتi قامتاماسىز ەتە بiلسەك ەلدi تولىق قامتاماسىز ەتiپ قانا قويماي ارتىلعان ونiمدەرiن ەكسپورتقا شىعارۋ مۇكiندiگiنە دە يە بولارى انىق. ۇكiمەتتiڭ اۋىلعا شىنىمەن جانى اشىسا، تەگiن ەمەس، نەسيە-قارجىمەن ازىن-اۋلاق كومەك كورسەتسە، بەرگەن نەسيەسi قايتاتىنىنا كامiل سەنەمiن.

امەريكا قۇراما شتاتىندا جىل سايىن اگرارلىق سەكتورعا 55-60 ملرد. دوللارعا كومەك كورسەتiلۋi تەگiن ەمەس.

ەكiنشiدەن، جەكەشەلەندiرۋدiڭ قۇيتىرقى ناۋقانى كەزiندە قولدى بولىپ كەتكەن وزiنە تيەسiلi جەرiن، تۇنىق كولiن، جاسىل جايلاۋىن تۇگەل قايتارىپ بەرسە. اتا-بابالارىمىز "التىن، كۇمiس تاس ەكەن، ارپا بيداي اس ەكەن" دەپ بەكەر ايتپاعان عوي.

قازاقتىڭ سان عاسىرلىق مەنتاليتەتiن پاش ەتكەن "قىز جiبەك" جىرىنداعى مىنا بiر ولەڭ شۋماعىن ەسكە سالا كەتكiم كەلەدi.

"ەدiلدiڭ بويى تال بولار،

جiگiتتiڭ كوركi مال بولار.

مالىڭ بولسا قاراعىم،

قارادا باسىڭ حان بولار".

الدىندا قورا-قورا مالى، ءۇيiر-ءۇيiر جىلقىسى، استىندا بايگە اتى، كەڭ جايلاۋى بار قازاق ءوزiن ەشكiمنەن كەم ساناماعان. تەك قازiرگi مiندەت — يەسiزدiككە اينالىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ ۇلان بايتاق دالاسىنا قىزعانا كوز الارتىپ وتىرعان جات-جۇرتتىقتاردىڭ سۇعاناق قولدى شىرماۋىنا ءتۇسiپ قالماۋ ءۇشiن كۇرەسۋ. قازاققا كەرەگi، ماقسات-مۇددەسi — زاماننىڭ تىنىشتىعى، ەل-جۇرتىنىڭ اماندىعى.

كارiم جۇماباي ۇلى، ەڭبەك ارداگەرi

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button