سەن اقپاراتپەن اينالىسپاساڭ، اقپارات سەنIمەن اينالىساتىن بولادى

اسحات ەركiمباي — "Neweurasia.net" بلوگىنىڭ قازاق ءبولiمiنiڭ مودەراتورى. ينتەرنەتتە بلوگ جاساۋ، ونى قالاي جۇرگiزۋ كەرەكتiگiن جۋرناليستەر مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا ۇيرەتۋگە بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. بiز اسحاتپەن ينتەرنەت، بiلiم جانە جۋرناليستيكا جايىنداعى ويلارىمەن ءبولiسۋ ءۇشiن اڭگiمەلەسكەن ەدiك.

— اسحات، قازاق تiلiندە ينتەرنەتتiڭ دامىماي جاتقانى ايتپاسا دا تۇسiنiكتi. ال، سەن وسى بiر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشiن بiراز iس-شارالار اتقارىپ جاتىرسىڭ. جالپى، قازiرگi قازاقتiلدi ينتەرنەتتiڭ حال-جاعدايى تۋرالى نە ايتار ەدiڭ؟

— بiز وقىپ جۇرگەن كەزدە ينتەرنەتتەگi دۇنيەنiڭ ءبارi ورىسشا بولدى. "بۇل نەگە قازاقشا ەمەس؟" دەگەن ويدىڭ وزiنەن-ءوزi تۋىنداعانى بەلگiلi. بiراق، ول كەزدە ينتەرنەتتەن بۇرىن قازاق شريفiنiڭ ماسەلەسi كۇن تارتiبiندە تۇرعان ەدi. Windows-تiڭ وزiندە قارiپ ماسەلەسi پروبلەما بولاتىن. بiر كومپيۋتەر ەكiنشi كومپيۋتەردi تۇسiنبەيتiن. ءاربiر پروگراميست وزiنشە باعدارلاما جاساپ، بۇل ماسەلەنi اينالىپ وتۋگە تىرىسىپ ءجۇردi. ۋاقىت وتە كەلە، قارiپ جەتiلدiرiلiپ، windows-تا ورتاق Times New Roman ءارiپ ءتۇرi كەڭ قولدانىسقا كوشتi. وسى جايتتار قازاق تiلiندەگi ينتەرنەت سايتتاردىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولدى. الايدا، پروگراممالاۋدا قازاق تiلi قارپiنiڭ ماسەلەسi تۇبەگەيلi شەشiمiن تاپتى دەۋ ەرتەرەك ءتارiزدi. مەنiڭ ويىمشا، قازاق تiلiندەگi ەڭ جاقسى سايت — "قاز اقپارات" اگەنتتiگiنiڭ سايتى بولدى. بۇدان كەيiن كوش ازداپ جوندەلە باستادى.

مەن بۇۇ-نىڭ دامۋشى ەلدiڭ جۋرناليستەرiنە ارنالعان شاكiرت اقىسىن جەڭiپ العان سوڭ، نيۋ-يوركتاعى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتiندە ارنايى كۋرستاردان ءدارiس الدىم. وندا بiر پروفەسسور ادام ءۇش مينۋتتىڭ iشiندە ءوزiنiڭ جەكە سايتىن قالاي جاساۋعا بولاتىندىعىن كورسەتتi. مەن تاڭ قالدىم. پروفەسسوردان، "بۇنىڭ بارلىق تiلگە قاتىسى بار ما، جوق پا؟" دەپ سۇرادىم. ول: ء"يا" دەپ جاۋاپ بەردi. سول كەزدە مەن قازاق تiلiندە بلوگ جاساپ كورiپ ەدiم، جاساۋعا بولادى ەكەن. بۇل google كومپانياسىنىڭ blogspot پلاتفورماسى بولاتىن. Google — دۇنيەجۇزiندە ينتەرنەت تەحنولوگياسىن دامىتىپ جاتىر. ونىڭ ونiمدەرi وتە كوپ، بiراق، ودان باس تارتقان دا ەلدەر بار. ءسويتiپ، مەن ءۇش مينۋتتىڭ iشiندە سايت جاساۋعا بولاتىندىعىن بiلدiم دە، ءوزiمنiڭ جەكە سايتىمدى اشتىم. ونى قازiر — بلوگ دەپ اتاپ ءجۇرمiز. سايتتان بلوگتىڭ ايىرماشىلىعى، بلوگ – جەكە ادامنىڭ كۇندەلiگi. اقش-تان قايتا ورالعاننان كەيiن، ماعان قازاق تiلiندە بلوگ جۇرگiزۋ جونiندە ارنايى ۇسىنىس كەلiپ ءتۇستi. باستى تالاپ — اعىلشىن تiلiن جانە ينتەرنەتتi جاقسى مەڭگەرگەن بولۋى كەرەك. ەۋروپادان ءۇش بالا، ورتالىق ازيا ەلدەرiنەن 10 بالا "جاڭاەۋرازيا" ورتالىق ازيانىڭ بلوگتار جۇيەسiن جۇرگiزە باستادىق. بۇل قازاق تiلiندەگi ۇجىمدىق بلوگتىڭ العاشقىسى ەدi. سول بلوگتى جۇرگiزiپ ءجۇرiپ كوپتەگەن ەلدەردە تاجiريبەدەن ءوتتiم. پراگادا بولدىم، وندا جاڭا مەديا تەحنولوگيانى جۋرناليستەر قالاي قولدانۋ كەرەك، ونىڭ ازاماتتىق قوعامداعى ءرولi، جەكە ادامعا ونىڭ بەرەرi نە، جاڭا مەديا تەحنولوگيانى كاسiبiن جەتiلدiرە ءتۇسۋ ءۇشiن جۋرناليستەر قالاي پايدالانعان دۇرىس دەگەن ماسەلەلەردi تەرەڭiرەك زەرتتەدiك. سول كەزدە بiزدە قازاق جۋرناليستيكاسىندا بۇل ماسەلەلەردiڭ ءالi دە قولدانىسقا ەنبەي وتىرعانىن ءتۇسiندiم. ال، قازاق جۋرناليستەرiنە بۇل تەحنولوگيانى مەڭگەرۋ — اۋاداي قاجەت. اسiرەسە، تاۋەلسiز، ەركiن ويلى جۋرناليستەردi قالىپتاستىرۋ ءۇشiن. پراگادان كەلگەننەن كەيiن حابارلاندىرۋ جiبەرiپ، دوستارىمدى، باسقا دا تانىس جۋرناليستەردi شاقىرىپ، كورگەن-بiلگەنiمدi ۇيرەتۋگە بەل شەشتiم. قازاق جۋرناليستەرiنiڭ باسىن قوسىپ قازاق تiلiندە قالاي بلوگ جاساۋ كەرەك، ونى قالاي جۇرگiزەمiز دەگەن ماسەلەلەردi ۇيرەتۋدi قولعا الدىم. وتكەن جازدا قازاق تiلiندە 5-10 عانا بلوگ بولسا، قازiر 100-دiڭ ۇستiنە شىقتى. بلوگ — ادامدارمەن تەز ءارi وڭاي جانە اشىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكiندiك بەرەدi. گازەت كوپ ەلگە جەتپەيدi. ءارi بلوگ جازۋدا قاتىپ قالعان قاعيدا جوق. ادام تەك كورگەنiن، تۇيسiنگەنiن، ويىن عانا جازىپ وتىرادى. بۇل ەكiنشi جاعىنان ينتەرنەتتi قازاق تiلiندە دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ. بiزدە قازاق تiلiندە ينتەرنەت دامىماي جاتىر دەگەن ءسوزدi كوپ ەستيمiز. بiراق، iس جوقتىڭ قاسى. كەز كەلگەن ادام ينتەرنەتتە 5 مينۋت ۋاقىتىن جۇمساسا، ءسويتiپ ءوز دەرەگiمەن ءبولiسiپ بلوگىن ورناتسا، ونىڭ ءوزi ينتەرنەتتi قازاق تiلiندەگi دەرەكتەرمەن بايىتۋدىڭ بiر جولى.

قازiر ۇكiمەت تاراپىنان وتە جاقسى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. مىسالى، مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگi تiل كوميتەتiنiڭ توراعاسى ەردەن قاجىبەك باستاعان مەملەكەتتiك تiلدiڭ بازالىق ۇلتتىق كورپۋسىن قۇرۋ جوباسى بار. بiراق، ول جوباعا قوعامدىق تۇتىنۋشىلار تاراپىنان ۇلەس قوسىلماسا، ونىڭ iسكە اسۋى ەكiتالاي. ياعني، قازاق تiلiنiڭ سوزدiك قورى، تۇسiندiرمەسi، لەكسيكولوگياسى، ت.ت. بارلىعىنىڭ بازاسى بiر جەردە بولۋى كەرەك. مىسالى، كۇنi كەشە ءولi تiلگە اينالعان يۆريت تiلi وسىلاي دامىدى. بiراق، جالپى حالىق ينتەرنەتتi پايدالانۋدى بiلمەيiنشە ول جوبا iسكە اسپايدى. ەلەكتروندى ۇكiمەت جوباسى دا سولاي. حالىق تۇتاستاي ينتەرنەتتi كۇندەلiكتi ومiرiنە قاجەتسiنە جانە پايدالانا بiلمەسە، ەلەكتروندى ۇكiمەت جوباسى دا رەسمي بولىپ قالىپ قويادى.

— 3-4 جىل بۇرىن قازاق تiلiندەگi گازەتتەردiڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى بولماعان. قازiر بارلىق گازەتتiڭ ينتەرنەت سايتتارى بار دەپ ايتۋعا بولادى. وسىلاردىڭ كەمشiلiگi مەن جەتiستiكتەرi نەدە دەپ ويلايسىڭ؟

— مەنiڭ تۇسiنبەيتiنiم، گازەتتiڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن اشۋداعى ماقساتى نە؟ ەگەر، ايتەۋiر، ەلەكتروندى نۇسقاسى كەرەك دەگەن ويمەن عانا اشقان بولسا تۇسiنiكتi. سەبەبi، كوپتەگەن گازەتتەردi اشقاندا قاجەتتi مۇمكiندiكتەرگە يە ەمەس ەكەندiگiن كورەسiڭ. ماسەلەن، مەن اعىلشىنتiلدi گازەتتەردi اشقان كەزدە ول جەردە "RSS" دەگەن قوسىمشا قىزمەت بار. ياعني، مەن ول گازەتكە جازىلامىن. مەنiڭ قالتا تەلەفونىما نەگiزگi جاڭالىقتاردىڭ تاقىرىپتارى كەلiپ ءتۇسiپ تۇرادى. بiزدەگi قازاق گازەتتەرiنiڭ سايتتارىندا ديزاين، تارتىمدىلىعى تومەن، گازەتتە جارىق كورگەن ماقالانىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى تiكەلەي ينتەرنەتكە كوشiرiلiپ باسىلادى. ينتەرنەتتiڭ وقىرمانى مەن گازەت وقىرمانى ەكi ءتۇرلi بولادى. گازەتتiڭ وقىرمانى ءماتiنi مەن ماڭىزىنا كوبiرەك نازار اۋدارسا، ينتەرنەت وقىرمانىن كوبiنەسە بەينە، سۋرەت قىزىقتىرادى. ينتەرنەتتi اشقان ادام قىسقا-نۇسقا ماقالالاردى قاراعىسى كەلەدi. ەكiنشiدەن، گازەتتەر ينتەرنەتتەگi سايتتارىنان كوممەرتسيالىق پايدا كوزدەمەيدi. مەنiڭشە، دۇرىس ەمەس. وعان اقىلى جازىلۋ فۋنكتسياسىن قوسۋىنا بولادى. بiزدەگi كوپ سايتتار وقىرماننىڭ پiكiر بiلدiرۋiنە رۇقسات ەتپەيدi. ول دا ۇلكەن كەمشiلiك. سەبەبi وقىرمان گازەتتi وقىپ تانىسقاننان كەيiن، پiكiرi بولا تۇرسا دا، تەلەفونى ارقىلى حابارلاسىپ جاتۋدى ارتىق سانايدى نەمەسە ەرiنەدi. ينتەرنەتتە سونداي فۋنكتسيا بولسا، دەرەۋ ماقالانى وقىعان بويدان، ءوز پiكiرiن جازىپ جiبەرۋگە قۇلشىنىپ وتىرادى. سونداي-اق، ينتەرنەتتەگi سايتقا ۆيدەو قوسۋعا بولادى. بiزدە ءالi كۇنگە دەيiن ينتەرنەتتi ماتiندiك تۇرعىدان قابىلداۋ باسىم. سوسىن ينتەرنەتتi اقپاراتتىق رەسۋرس رەتiندە قابىلدايمىز. قازiرگi تاڭدا اقپاراتتىق تەحنولوگيا دەگەنiمiز — ادامداردىڭ ساناسىن وزگەرتەتiن يدەولوگيالىق قۇرال. ينتەرنەتتiڭ ينتەراكتيۆتiلiگi، بەينەنiڭ كوپ ءرول وينايتىندىعى ءازiر تىس قالىپ جاتىر.

بيىلدان باستاپ موبيلدi كومپانيالار — Beeline، KCell "LG" — ءۇشiنشi ۇرپاق فۋنكتسياسىن iسكە قوسادى. دەمەك، قالتا تەلەفونىڭىز ارقىلى ينتەرنەتكە جىلدام شىعا الاسىز، ءارi ارزانعا تۇسەدi. بەلگiلi بiر تولەمدەر تولەي الاسىز. ادامدار ينتەرنەتتi بiردەي قولداناتىن مۇمكiندiككە يە بولماق. وسى جەردەن، «ەگەر ينتەرنەت قازاق تiلiندە دامىماسا ادامدار قانداي سايتقا كiرەدi?» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ياعني، ولار رەسەيدiڭ رەسۋرستارىن كوبiرەك پايدالانادى. رەسەي ۇسىنعان مۋلتفيلمدەردi جۇكتەيتiن بولادى. ونى اتا-انا قاداعالاي المايتىن دارەجەگە جەتەمiز. سول ءۇشiن ينتەرنەتتiڭ قازاقشا سويلەۋiنە اتسالىسۋىمىز كەرەك.

— ينتەرنەتتەگi كەيبiر ماقالالاردى نەمەسە مالiمەتتەردi اعىلشىن سايتتارىنان تاۋىپ جاتامىز. اعىلشىن تiلiن بiلمەيتiندەر ءۇشiن ونى كەيبiر سايتتار ارقىلى ورىسشاعا اۋدارىپ الۋعا بولادى. بiراق، قازاق تiلiندە ونداي مۇمكiندiك جوق. سونداي-اق، عالامتوردان قازاقشا iزدەۋ ماسەلەسi دە قالىپتاسپاعان. بۇل فۋنكتسيالاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشiن قانداي ارەكەتتەر جاساعان ءجون؟

— مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا، ينتەرنەتتi دامىتۋ ءۇشiن ءۇش ءتۇرلi جاعداي اسەر ەتەدi ەكەن. بiرiنشi، سول ۇلتتىڭ ءوزiنiڭ حات الماسۋ تورابى بولۋى قاجەت. بiز رەسەيدiڭ mail.ru تەگiن پوچتاسىنا تاۋەلدiمiز. ياعني، بiزگە ۇلتتىق حات الماسۋ تورابى كەرەك. ەكiنشi، ءوزiنiڭ iزدەۋ تورابى بولۋى تيiس. ءۇشiنشi، ينتەرنەت قىمبات بولماۋى ءجون. وسى ءۇش ماسەلەنi اتتاپ وتپەيiنشە، ەل تۇتاستاي ينتەرنەتتi پايدالانا بiلمەيدi. پايدالانعان كۇننiڭ وزiندە باسقا ەلدiڭ مۇددەسiنە قىزمەت ەتەمiز، اقشا باسقانىڭ قالتاسىنا قۇيىلادى. ورىسشا بiلۋگە ءماجبۇر بولامىز.

پوليتەحتە وقيتىن قۋانىش ماعزۋوۆ دەگەن بالانىڭ "سوزدiك" دەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرماق ويى بار. ول جوبا بويىنشا كەز كەلگەن اعىلشىن تiلiندەگi ءماتiندi كلاۆياتۋرانىڭ بiر تۇيمەسiن باسىپ تەگiن اۋدارماعا قول جەتكزiۋ كوزدەلدi. ريگاعا بارعانىمىزدا، وسى جوباعا دەمەۋشi بولعىسى كەلگەندەرمەن كەزدەسكەندە، ولار "بۇل ۇكiمەتتiڭ iسi عوي. نەگە وزدەرi قولعا الماعان؟" دەگەن ساۋال قويدى. بۇل سۇراقتى ەستiگەندە ۇيالىپ كەتتiم. اعىلشىن تiلiنەن قازاق تiلiنە اۋداراتىن سايت جاساۋ ءۇشiن باسقا ەلدەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىمىز بiز ءۇشiن شىنىندا ۇيات ەدi. ولار ءۇشiن مەملەكەتتiك دەڭگەيدەگi مۇنداي iستەرگە بiزدiڭ قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دەڭگەيiندە ءمان بەرiلiپ جاتقانى تۇسiنiكسiز ەدi.

— بۇل سوندا تiلiمiزدiڭ ءوز دەڭگەيiن جەتپەي وتىرعاندىعى سالدارىنان با، جوق، مەملەكەتتiڭ تۇسiنبەي وتىرعاندىعىنان با؟

— نەگiزiنەن مەملەكەت تاراپىنان ينتەرنەتتi دامىتۋعا اقشا ءبولiنiپ جاتىر. بiراق، بۇقارا تاراپىنان ناقتى تالاپ بولماي وتىرعان-سىندى. ەگەر، بۇقارا تاراپىنان پارلامەنتكە، ماجiلiسكە سۇراۋ سالسا، قازاق تiلiن دامىتۋ ءۇشiن ينتەرنەتتەگi تiلدiڭ تارالۋ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك. ول ءۇشiن بiرiنشiدەن، مىناداي پارامەترلەرگە اقشا ءبولiنسiن دەسە. ماسەلەن، تەگiن ونلاين جۇيەسiندە قازاق تiلiنەن اعىلشىن تiلiنە، ورىس تiلiنەن قازاق تiلiنە ءماتiن اۋداراتىن ارنايى باعدارلاما جاساپ شىعارۋ. بiراز ادامدار جاساۋعا تالپىنىپ كوردi. بiراق، ول بۇقاراعا تەگiن ۇسىنىلعان ەركiن باعدارلاما ەمەس ەدi. ونى پايدالانۋ ءۇشiن ساتىپ الۋىڭ كەرەك. بiزدiڭ ايتارىمىز، بۇنداي باعدارلامالار تەگiن بولۋى كەرەك. ەگەر، بiز تiلدi دامىتامىز دەسەك، ونى قولدانۋشىلار اياسىن كەڭەيتەمiز دەسەك، اعىلشىن تiلiنەن قازاق تiلiنە تiكەلەي اۋداراتىن سايت جاساۋىمىز كەرەك.

— مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ەرمۇحامەت ەرتiسباەۆ ينتەرنەت تۋرالى زاڭ قابىلدايتىندىعىن ايتىپ ەدi. كوپتەگەن ينتەرنەت گازەتتەرi بۇعان قارسى تۇردى. نەگە دەپ ويلايسىز؟

— ونداي زاڭ كەيبiر ەلدەردە بار. مىسالى، اقش-تا "بلوگشىلار تۋرالى" زاڭ قاراستىرلۋدا. بiراق، ول ەلدەردە قابىلدانعان زاڭدارعا الەۋمەت بەلسەندi اتسالىسادى. ياعني، بۇل زاڭدار ينتەرنەتتi شەكتەۋ ءۇشiن ەمەس، رەتتەۋ ءۇشiن ازiرلەنەدi. بiزدە قابىلداناتىن زاڭ دا ينتەرنەتتi رەتتەيتiن ونىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن زاڭ بولسا قۇبا-قۇپ، كەرiسiنشە، ينتەرنەتتi باقىلاۋدى سىلتاۋ ەتiپ، ونىڭ ەركiندiگiنە سىزات تۇسiرەتiن بولسا وندا ونداي زاڭنىڭ قاجەتi جوق. قازiر بۇقارا ينتەرنەت مۇمكiندiگiن تولىق پايدالانىپ وتىرعان جوق. سول سەبەپتi دە ولاردىڭ زاڭعا اتسالىسۋى مۇمكiن ەمەس.

— جاقىندا قازاق بلوگشىلارى بiر-بiرiنە حات جازىسىپ، wordpress جۇيەسiن قازاقشالاۋدى قولعا العاندارىن ايتىسىپ جاتتى. وسى جايىندا ايتا كەتسەڭ؟

— قازاقستاننىڭ ءوزiنiڭ بلوگ تۇعىرى جوق. امەريكانىڭ wordpress پلاتفورماسىندا بلوگتى تەگiن دامىتۋعا مۇمكiندiك بار. بiراق، ول اعىلشىن تiلiندە. بۇل — بۇقاراعا تەگiن ۇسىنىلىپ وتىرعان ءونiم. سوندىقتان، ونى اۋدارۋعا دا مۇمكiندiك بار ەكەن. كورەياداعى قانداستارىمىز جاناربەك ماتاي، باقىتنۇر بايتەل ۇلى جانە وسىندا تۇراتىن باقىتگۇل سالىقوۆا دەگەن بلوگشىلار ونى قازاقشالاۋدى قولعا الدى. ول پلاتفورمادا 3 مىڭنىڭ ۇستiندە ۇعىم-تۇسiنiك بار ەدi. جوعارىدا اتى اتالعان ۇشەۋi ونى ءبولiسiپ، ءوز ەرiكتەرiمەن اۋدارۋعا كiرiستi.

بۇل بiزگە قانداي مۇمكiندiك بەرەدi? ەگەر، بۇرىن بلوگتى تەك اعىلشىنشا، ورىسشا بiلەتiندەر جاساي الاتىن بولسا، ەندi ونىڭ قازاقشا نۇسقاسى دا پايدا بولادى دەگەن ءسوز.

— سوندا ولارعا بۇنداي قادام جاساۋعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي دا بiر ۇسىنىس ءتۇستi مە؟

— جوق، ولار كۇنiنە 5-10 مينۋتىن ارناي ءجۇرiپ، بۇل جۇمىستى ءوز بەتتەرiمەن جاساپ شىقتى. ول ەڭبەگi ءۇشiن ەشتەڭە تولەنگەن جوق. ەگەر، ۇكiمەتتەن ۇسىنىس تۇسەدi دەپ كۇتiپ جۇرسەك، كەشiگە بەرەتiن ءتۇرiمiز بار.

"بولاشاق" — قازاق بالالارى ءۇشIن ەمەس، قازاقستانداعى دياسپورا وكIلدەرI ءۇشIن جاسالعان باعدارلاما

— اسحات، سەن امەريكاعا جولىڭ ءتۇستi? "بولاشاق" باعدارلاماسى ارقىلى باردىڭ با؟

— جوق، بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شاكiرتاقىسىن جەڭiپ الدىم.

— جالپى، بiزدە "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن بولسىن، باسقا دا گرانتتارمەن وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردiڭ پاتريوتتىق سەزiمi جايىندا كۇماندi ويلار ايتىلىپ جاتادى. كوبiسi سول جاقتا قالىپ قويادى. جاستار ەلiكتەگiش كەلەدi دەگەن سياقتى. بۇعان قانداي ءۋاج ايتار ەڭ؟

— "بولاشاق" باعدارلاماسى جىل سايىن جەتiلدiرiلiپ كەلە جاتىر دەگەنiمiزبەن، ونىڭ قويىپ وتىرعان تالاپتارى ماعان ۇنامادى. ونىڭ سەبەبi، بiرiنشiدەن، "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن وقۋ ءۇشiن كەپiلگە بiر مۇلكiڭدi قويۋىڭ كەرەك. مىسالى، مەن الماتىدا پاتەر جالداپ تۇرامىن. كەپiلگە قوياتىن ەشتەڭەم جوق. مەن — جۋرناليسپiن. بiراق، بiتiرگەن ماماندىعىم فيلولوگ بولعانى ءۇشiن، جۋرناليستيكادا وقي المايمىن. سەبەبi، "بولاشاق" باعدارلاماسىنىڭ شارتى بويىنشا، العاشقى وقىعان ماماندىعىڭدى ارى قاراي جالعاستىرۋىڭ كەرەك. ۇشiنشiدەن، بۇل باعدارلاما قازاقستاندا تۇراتىن دياسپورا وكiلدەرiنە كوپ مۇمكiندiك بەرگەن. مىسالى، مەن كوپتەگەن ۇلتى نەمiس، پولياك، ورىس جاستارىن بiلەمiن. ولاردىڭ كوبi ءوزiنiڭ تاريحي وتاندارىنا — پولشاعا، گەرمانياعا، رەسەيگە قازاقستاننىڭ قارجىسى ەسەبiنەن وقۋعا اتتانادى. قازاقستاندا ۇزاعاندا 5 جىل جۇمىس iستەيدi دە، سول تاريحي وتاندارىنا كەتەدi. دەمەك، بiز ءوز قارجىمىزدى ۋىستاپ شاشىپ، وزگە ەلگە كادر-مامان دايىنداپ بەرiپ جاتىرمىز. ال، قازاق جاستارىنىڭ كەپiلگە قوياتىن مۇلiگi بولمايدى، قالاعان ماماندىعىن تاڭداي المايدى. سونداي-اق، قازاقتiلدi وقۋ ورىندارىندا اعىلشىن تiلiن وقىتۋ وتە تومەن دەڭگەيدە. قاراپايىم مىسال ايتسام، قازاقشا-اعىلشىنشا تولىق سوزدiك ءالi جارىق كورگەن جوق. ياعني، بۇل ماسەلەدە ورىستiلدi جاستاردىڭ ۇپايى تۇگەل، ءارi سولارعا كوپ مۇمكiندiك بەرiپ وتىر. سوندىقتان دا، بۇل جاستار جوعارىداعى سiز ايتقان اڭگiمەلەرگە جول بەرiپ وتىر. ۇلتتىق پاتريوتتىق سەزiمدەرi تومەن، تiلدi بiلمەسە، قازاق مادەنيەتiنەن ماقۇرىم بولىپ وتىرسا، وعان بۇل باعدارلامامەن وقىپ جاتقاندار ەمەس، "بولاشاق" باعدارلاماسىنىڭ ءوزi كiنالi.

— سوسىن وسى باعدارلامامەن 40 تالاپكەردiڭ زاڭسىز وقىپ كەلگەندiگi جايىندا دا كوپ ايتىلىپ جاتىر. قازiر ولارعا تولەنەتiن شاكiرتاقى توقتاتىلدى. ءالجان براليەۆتi، «جەمقورلىققا جول بەرگەن» دەپ كiنالادى. بۇعان نە دەر ەدiڭ؟

— اقش-تىڭ ينديانا شتاتىندا وقيتىن تانىستارىمنىڭ ايتۋى بويىنشا، "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن كەلەتiندەردiڭ اراسىندا بiرلi-جارىم بايدىڭ بالالارى دا بار ەكەن. ولار وقۋعا ەمەس، قۇددى دەمالىسقا كەلگەندەي جۇرەدi. سوعان قاراعاندا، بۇنىڭ دا شىندىقتان اۋلاق كەتپەيتiندiگiن بايقاۋ قيىن ەمەس. قاي اتا-انا بولسا دا، بالاسىنىڭ مىقتى جەردە وقىعانىن جاقسى كورەدi ەمەس پە؟ بiراق، "بولاشاق" باعدارلاماسىنان تىس باسقا جولدار ارقىلى وقۋعا ءتۇسiپ جاتقان جاستار دا جەتكiلiكتi. مiنە، سولاردىڭ بويىنان ۇلتتىق-پاتريوتيزمدi انىق كورۋگە بولادى. ونداي جاستار از ەمەس.

— "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن وقىپ جاتقان جاستار قازاقستاننىڭ، بiزدiڭ ەلiمiزدiڭ يميدجiن قالىپتاستىراتىندىعى انىق. مەنiڭ ەستۋiمشە، "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن وقيتىنداردىڭ 90%-ى قازاق تiلiن بiلمەيتiن كورiنەدi. سوندا ولار شەتتەگi جۇرتقا قاي مەملەكەتتەن كەلدiك دەپ ايتادى ەكەن؟

— مىسالى، گەرمانيادا بiراز قازاق تۇراتىنىن بiلەسiزدەر. ونداعى جاستار قازاق تiلiن ۇمىتۋعا جاقىن دەگەن اڭگiمەلەر جيi ايتىلادى. ال، ولار "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن كەلگەندەرمەن ارالاسىپ، قازاق تiلiن ۇيرەنۋگە تالپىناتىن كورiنەدi. وكiنiشكە قاراي، بiزدiڭ جاستارىمىز ولاردىڭ جiگەرiن قۇم قىلادى ەكەن. ويتكەنi، ورىسشا سويلەيدi. "نەگە؟" دەپ بiزدەن سۇرايدى. بiز ولارعا ونىڭ سەبەبiن ايتا المايمىز. نە دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى، ۇيالعاننان باسقا.

— سونداي-اق، سوڭعى كەزدە "بولاشاققا" بايلانىستى تاعى بiر پiكiرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ماسەلەن، "بولاشاق" باعدارلاماسى بويىنشا، 3000 كۆوتا ءبولiنiپ وتىر. قىرۋار قارجى كەتەدi. ەگەر، وسى ستۋدەنتتەردi جiبەرگەننiڭ ورنىنا مىقتى پروفەسسورلاردى ەلگە شاقىرىپ، ءدارiس وقىتسا، قارجىلىق جاعىنان ۇتار ما ەدiك؟

— مەنiڭشە، "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن تەك ستۋدەنتتەردi عانا جiبەرمەي، جاس مامانداردى، پەداگوگتاردى، وقىتۋشىلاردى دا وسى باعدارلاما ارقىلى دايىنداسا. بۇعان دا بەلگiلi دەڭگەيدە كۆوتا بولسە دۇرىس بولار ەدi. ولار باتىستىڭ iلiمi مەن بiلiمiن جاستارعا ۇيرەتەتiن بولسا، كوپ نارسەدەن ۇتار ەدiك. ويتكەنi، "بولاشاق" باعدارلاماسىمەن قازiرگi وقىپ كەلiپ جاتقاندار ەشكiمدi وقىتپايدى، تەك العان بiلiمiن iس جۇزiندە قولداناتىن بولادى. باتىستىق مامانداردى شاقىرعان دا دۇرىس، بiراق، كەتكەن شىعىندى وندiرەمiز دەسەك، ءوز ماماندارىمىزدىڭ سولاردىڭ وقىتۋشىلارى دەڭگەيiنە جەتكەنiن قاداعالاعان ءجون بولار.

— جاقىندا "بولاشاقتىق" ستۋدەنتتەرمەن ەلباسى نازارباەۆ كەزدەسۋ وتكiزدi. سوندا بiر ستۋدەنتتiڭ ايتقان ويى مەنiڭ كوكەيiمە قونعان ەدi. ول: "شەتەلدەگi قازاق دياسپوراسىنىڭ بالالارىنا "بولاشاق" ستيپەندياسىن بەرۋ كەرەك" دەدi. وسى پiكiرمەن كەلiسەر مە ەدiڭ؟

— ءيا، كەلiسەمiن. مەن شەتەلدە، سونىڭ iشiندە ەۋروپادا بiرنەشە رەت بولدىم. ونداعى قانداستارىمىزدىڭ بiرازىن بiلەمiن. ارالاسىپ تا ءجۇرمiن. جاستارى وتە بiلiمدi. بiر كەمشiلiگi — قازاق تiلiنە شورقاقتاۋ. بiراق، ولار 4-5 تiلدi قاتار مەڭگەرگەن. ءارi، ولار قازاقستانعا ورالاتىن بولسا، قازاق مۇددەسi ءۇشiن جۇمىس iستەيتiندiگi ءسوزسiز. دەمەك، ولاردى دا ەلدiڭ iشكi ساياساتىنا ارالاسۋعا تارتقان ءجون سەكiلدi.

جانە ولار وتە سيرەك ماماندىقتار بويىنشا بiلiم الىپ جاتىر. ماسەلەن، كورەيادا جاناربەك كيبەرنەتيكا سالاسىندا جۇمىس iستەپ جاتىر. ءارi قازاقشاسى كەز-كەلگەن قازاعىڭنان ارتىق. قىتايدا تۋىپ ءوسiپ، ءوز قارجىسىمەن جاپونياعا بارىپ بiلiم العان بiر قازاق قىزى جاپونيادا ۋران-اتوم ءوندiرۋ سالاسى بويىنشا iرi مەملەكەتتiك سىيلىقتى جەڭiپ الدى. وسى سياقتى تالانتتى جاستاردى نەگە تارتپاسقا؟ بۇلار بiز ءۇشiن عىلىمي پوتەنتسيال بولار ەدi.

قازاق جۋرناليستيكاسىندا ءالI ەموتسيا باسىم

— اسحات، شەتەلدە بiلiم الدىڭ. تاجiريبەدەن ءوتتiڭ. شەتەل جۋرناليستيكاسىنان حابارىڭ بار جiگiتسiڭ. بiزدiڭ قازاق جۋرناليستيكاسى تۋرالى نە ايتار ەدiڭ؟

— شەتەلگە شىعىپ كەلگەننەن كەيiن، قازاقستانعا كەلiپ قازاق گازەتتەرiن اشقان كەزدە بiردەن بايقايتىنىم، قازاق جۋرناليستەرi ماقالا مازمۇنىنان گورi، ەموتسياعا كوبiرەك يەك ارتادى. سەبەبi، بiزدiڭ وقىرماننىڭ بولمىسى وسىنى تالاپ ەتەدi. سونداي-اق، كەڭەس وداعىنان قالعان بiر ستەرەوتيپ بار، جۋرناليست — ول تۇلعا، قايراتكەر، جۋرناليستiڭ سوزiنە قۇراننىڭ سوزiندەي سەنەدi. قوعام جۋرناليست نە دەسە، سول دەڭگەيدە قابىلداۋعا بەيiم. باتىس جۋرناليستيكاسىندا، جۋرناليست وقيعانى تەك قانا بايانداۋشى، اڭگiمەلەۋشi. وي قورىتۋدى وقىرماننىڭ وزiنە قالدىرادى. بiزدە جۋرناليست وقىرمانعا ءوز ويىن قوسا ۇسىنادى دا، وقىرمان ماسەلەنi ساراپتاپ جاتپايدى، جۋرناليستiڭ ويىن قاز-قالپىندا قابىلداي سالادى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان بازيسi قالىپتاسا قويعان جوق دەسەم ەشكiم رەنجي قويماس. ينتەرنەت جۋرناليستيكاسى ءالi قالىپتاسقان جوق. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiندە ينتەرنەت جۋرناليستەرiن دايارلاعان كۇننiڭ وزiندە ينتەرنەتتiڭ نە ەكەنiن تولىق تۇسiنبەگەن كiسiلەر ءدارiس بەرەدi، وقۋلىق ءالi دايىندالماعان. بiزدە قازاقتiلدi جۋرناليستيكانىڭ زەرتتەۋ تەندەنتسياسىن باقىلاۋ جۇيەسi جوق. قازiر ول قاي دەڭگەيدە، قايدا بارادى، بولاشاقتا قالاي بولۋى مۇمكiن، ونىڭ قوعامعا تيگiزiپ وتىرعان اسەرi قالاي دەگەن ساراپتامالار جوقتىڭ قاسى. جۋرناليستيكا عىلىم تۇرiندە قالىپتاسپاعاندىقتان، بiرەسە ورىس جۋرناليستيكاسىنىڭ، بiرەسە باتىس جۋرناليستيكاسىنىڭ ىقپالىندا كەتiپ بارادى.

مىسالى، مەن جاقىندا جولىم ءتۇسiپ ريگادا بولىپ قايتتىم. بiزگە لاتۆيا تۋرالى جەتكەن اقپاراتتاردىڭ كوبi ولار ورىس تiلiنە قارسى، ورىسقا قاتىستىنىڭ ءبارiن قۇرتىپ-جويىپ جاتىر دەگەنگە سايىپ كەلگەن ەدi. الايدا، ولاي بولماي شىقتى. وندا 2،5 ميلليون عانا حالىق تۇرادى ەكەن. ورىستارعا جەك كورiنiشپەن قارايتىن سەزiمدi بايقاعان جوقپىن. ولار وزدەرiنiڭ ۇلتتىق قالپىن ساقتاۋ ءۇشiن، قالپىنا كەلتiرۋ ءۇشiن كۇرەسiپ جاتىر، ول راس. بiراق، تۋريستەردiڭ كوبi ورىستار بولعاندىقتان، ورىس تiلiندە سويلەۋگە ءماجبۇر. دەمەك، بiز ريگا تۋرالى اقپاراتتى ورىستiلدi اقپارات قۇرالدارىنان الىپ وتىرمىز دا، سونىڭ ىقپالىندا قالىپ قويعانبىز.

— اڭگiمەڭە راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button