قازاق تIلIندەگI تۇڭعىش زاڭ جويىلۋدىڭ شاق الدىندا

پارلامەنتتiڭ بiرiنشi شاقىرىلىمىنىڭ ەنشiسiنە بۇيىرعان، پارلامەنتتiڭ ءوز ءتول تۋىندىسى سانالعان، قازاق تiلiندە جازىلىپ، تاريحتا قالعان "حالىقتىڭ كوشi-قونى تۋرالى" زاڭى قابىلدان¬عانىنا وتكەن جىلى ون جىل تولدى. بۇل زاڭ شەتەلدەگi قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋىنىڭ زاڭدى جۇيەسiن جاساۋعا، كوشi-قونعا قاتىستى قۇقىقتىق نەگiزدi رەتتەۋگە قىزمەت ەتiپ كەلەدi.

بۇل زاڭ جوباسى كەزiندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستە ءا.كەكiلباەۆتiڭ توراعالىق ەتۋiمەن ارنايى قارالعان بولاتىن. بiر جىلعا جۋىق تارتىسپەن ءارi بۇكiلحالىقتىق تالقىلاۋمەن قابىلدانعانىن قالىڭ كوپشiلiك، اتسالىسقان زيالى قاۋىم ءالi ۇمىتا قويعان جوق. ەندi "بۇل زاڭدى جويۋ كەرەك" دەگەن پiكiرلەر ايتىلا باستادى. مەن ونى قولدامايمىن.

وسى زاڭنىڭ اياسىندا قازاقستانعا 700 مىڭنان استام قانداستارىمىز وتانىنا ورالىپ، ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسi قورعالدى. بۇل – رەسمي دەرەك قانا. ال جالپى دەرەك بويىنشا اتامەكەنگە 1 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىز كەلگەنi ايتىلۋدا.

وسى زاڭ كوپتەگەن اعايىنداردىڭ ءۇمiتiن وياتىپ، سەنiمiن نىعايتتى. قانداستارىمىز العاش رەت زاڭدى قازاق تiلiندە جاساۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكiزiپ، اۋدارماسىز تۇپنۇسقاسىن انا تiلiندە وقىپ ماسايراعانى جايىنا قالا ما؟ الدە بۇل كەيبiرەۋلەردiڭ مەملەكەتتiك تiلگە كەزەكتi شابۋىلى ما؟

ەڭ باستىسى، الماتىدان اقمولاعا كوشكەندە ەلباسىمىزدىڭ استانادا قول قويعان تاريحي العاش قازاق تiلiندە جازىلعان زاڭى ەمەس پە ەدi?!

وسى زاڭنىڭ اياسىندا پرەزيدەنتكە تiكەلەي باعىناتىن كوشi-قون جانە دەموگرافيا جونiندەگi اگەنتتiك، وبلىستاردا كوشi-قون باسقارمالارى قۇرىلعانى بەلگiلi. سانكت-پەتەربۋرگتە پارلامەنتارالىق اسسامبلەيا قازاقستاننىڭ بۇل "حالىقتىڭ كوشi-قونى تۋرالى" زاڭىن جوعارى باعالاعانى، تiپتi مودۋلدىق زاڭ رەتiندە ۇسىنعانى دا كوزi قاراقتى ادامعا ءمالiم ەدi عوي. وتانعا ورالۋ دا، كۆوتا دا، باسپانا الۋ دا وسى زاڭمەن iسكە اسىپ كەلە جاتقان جوق پا ەدi? مۇنداي زاڭدى جويۋ كiمنiڭ يدەياسى ەكەن؟ بۇل ءوزiمiزدi جويۋ ەمەس پە؟

راس، ارمانداپ قۇرىلعان اگەنتتiك كەيiن ۇكiمەت قۇرامىنا بەرiلiپ، اقىرىندا تاراپ كەتتi. زاڭداعى بiر ورىندالماي قالعان نارسە كوشi-قون جونiندەگi قوردىڭ جۇمىس iستەمەي، ۇكiمەتتiڭ قاۋلىسى شىقپاي قالعانى كوڭiل قىنجىلتادى. ونىڭ iشiندە ورالماندارعا ارنالعان جەر قورى بار ەدi. ارينە، ەلiمiزدە دەربەس ۋاكiلەتتi ورگان بولماي كوشi-قون پروتسەسiن العا دامىتۋ مۇمكiن ەمەس. مەنiڭشە، تاراپ كەتكەن اگەنتتiكتi قايتا قالپىنا كەلتiرۋ كەرەك.

قونىستانۋشىلاردىڭ الەۋمەتتiك جاعدايىنا بايلانىستى ءالi شەشiمiن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. مىسالى، زەينەت جاسىنداعى ادامدار ءۇشiن شەتەلدە ءجۇرiپ اتقارعان ەڭبەك ءوتiلi ەسەپكە الىنبايدى. اۋىر ءوندiرiس ورىندارىندا (شاحتا ت.ب) ەڭبەك جاساعان جاعدايى ەسكەرiلمەيدi. سول سەبەپتi قونىستانۋشى ەڭ تومەنگi الەۋمەتتiك زەينەتاقى الۋعا ءماجبۇر. وسىدان بارىپ حالىقارالىق ادام قۇقىعى بۇزىلادى. شەتەلدە ءومiر سۇرگەنi ءۇشiن ورالمان كiنالi ەمەس.

ودان كەيiن قۇجاتتانۋ ماسەلەسi، بايىرعى اتا جۇرتىنا ورالۋشى قانداستارعا ەڭ الدىمەن (كەلگەن جەردە) ازاماتتىعىن بەرۋ قاجەت. يزرايل سياقتى مەملەكەتتەردە ۇشاقتان تۇسە سالىسىمەن تولقۇجات بەرiلەدi. ال بiزدە الدىمەن كۆوتا، ودان كەيiن ازاماتتىق. ازاماتتىق العان جاعدايدا كۆوتا الۋعا قۇقى جوق. ويتكەنi، ول قازاقستان ەلiنiڭ ازاماتى بولىپ ەسەپتەلiنەدi. وسىلاي قانداستارىمىز كۆوتاعا قۇجاتىن وتكiزiپ قويىپ، ونى ەكi-ءۇش جىل كۇتەدi. وسى ارالىقتا ازاماتتىق الۋعا بولمايتىندىقتان جۇمىسقا ورنالاسا الماي نەمەسە كاسiپپەن شۇعىلدانا الماي قور بولۋدا.

سونداي-اق، ەلiمiزدە ورالماندار ءۇشiن ارنايى "بiر تەرەزە" ەرەجەسiن قولدانۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستىڭ جانى بار. سوندا ءاربiر قاعاز ءۇشiن جان-جاققا شاپقىلاماي، بiر جەردەن جۇمىسىن تىندىرار ەدi. ورالمانداردان پارا الۋ ماسەلەسi دە بولماس ەدi.

شەتەلدiكتەردiڭ ەڭبەك كۇشiن پايدالانۋ ماسەلەسi دە ەڭبەك مينيسترلiگi سىرتتاعى بiزدiڭ قانداستارىمىزدى پايدالاناتىن كەزi جەتكەن سەكiلدi. بۇل دا ەلگە ورالتۋدىڭ بiر جولى ەمەس پە؟! كەزiندە موڭعوليادان كوشiپ كەلگەندەردiڭ كوپشiلiگi وسىلاي "ەڭبەك شارتىمەن" كەلگەن جوق پا؟

تاعى ءمان بەرەتiن ماسەلە – شەتەلدەن ءتورت بالاسى بار بiر وتباسى كوشiپ كەلدi دەلiك. اتا-اناسى قازاقستان ازاماتتىعىن الدى. بالالارىنىڭ الدى بەس، ارتى بiر جاستا. وسى بالالار 16 جاسقا تولىپ ازاماتتىق قۇجات العانعا دەيiن قۇقىعى شەكتەۋلi تۇردە ءومiر سۇرەدi. سەبەبi، بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالiگi شەتەلدiك. ونداي قۇجاتپەن جاسوسپiرiمدەر اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق رەسمي سپورت جارىستارىنا قاتىستىرمايدى، وقۋشىلار اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپيادالارىنا قاتىسۋعا قۇقىعى جوق. ويتكەنi، سەن شەتەلدiڭ ازاماتىسىڭ. وعان بيىل 17 جىل تولادى. بۇدان قۇتىلۋدىڭ وڭاي جولى قونىستانۋشى وتباسىنىڭ اتا-اناسى قازاقستان ازاماتتىعىن العان جاعدايدا ونىڭ بالالارىنىڭ قۇجاتىن دا قازاقستاندىق ۇلگiگە اۆتوماتتى تۇردە اۋىستىرۋ قاجەت.

جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشiن بارلىق مەكەمە قازiر ەر ازاماتتاردان "اسكەري بيلەت" سۇرايدى. اسكەري كوميسسارياتتا تiركەلۋiن قاداعالايدى. وسىدان بارىپ تاعى دا تۇسiنبەستiك تۋادى. مىسالى، قىتاي ەلiندە قازاق ازاماتتارى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلمايدى. ولاردا "اسكەري بيلەت" بولمايدى. جوق بيلەتتi قايدان تابادى. وسىدان كەيiن قولدان جاساندى قۇجاتتار جاساۋ ەتەك الىپ بارادى. ازاماتتاردى مۇنداي قىلمىسقا يتەرمەلەگەنشە ونىڭ زاڭدى جولىن قاراستىرۋ كەرەك شىعار. ءالi كۇنگە دەيiن ەسiمدە، جەرگiلiكتi قۇجات بەرۋ ورىندارى "الماس احمەتبەك ۇلى" دەگەن تەكتi تiركەمەي، "وۆ، ەۆ" دەپ جازىلاتىن فاميليا كەرەك دەپ "ساقباەۆ" دەپ جازىپ جiبەرگەنi.

كەلەسi كەزەكتە ورالمانداردى قونىستاندىرۋ جاعدايى ۇلتتىق مۇددەگە ساي اتقارىلعانى ءجون. سولتۇستiك وڭiرگە قونىستانۋشىلارعا كۆوتانى كوبەيتiپ، ءارi ارنايى بولiنگەن قارجىعا قوسىمشا پايىز بەرiلگەنi تيiمدi. وسىدان بiراز جىلدار بۇرىن سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكiمi بولعان ق.ناعمانوۆ وزبەكستاننان كەلگەن اعايىندارعا ءۇي-جايىمەن بiرگە قاجەتتi iرi قارا مالدارىن بەرiپ كومەكتەسكەنiن كوپشiلiك ۇمىتپاي ايتىپ ءجۇر. ال كەلگەن قانداستارىمىز قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان وڭتۇستiككە ءۇيiر. ول جاقتا ءۇيدiڭ دە، جۇمىستىڭ دا رەتiن تابۋ قيىن.

ماسەلەن، وزبەكستاندا دا، تۇركiمەنستاندا دا شەتەلگە كەتكەن وزگە ۇلتتىڭ وكiلدەرiنiڭ ءۇيiن مەملەكەت ارزان باعاعا الىپ، وزدەرiنە كوشiپ كەلگەن اعايىندارعا بەرەدi ەكەن. نەگە بiزدە وسى تاجiريبەنi قولدانباسقا؟

ورالمانداردى قۇرمەتتەگەنiمiز — ءوزiمiزدi قۇرمەتتەگەنiمiز ەمەس پە؟!

اكiم ىسقاق

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button