بايان-ولگي ايماعى – بۇزىلماعان قايماعى

موڭعوليانىڭ قازاق ۇلتتىق بايان-ولگي ايماعىنىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل
 

وسى اپتانىڭ سوڭىندا موڭعوليانىڭ قازاق ۇلتتىق ايماعى – بايان-ولگيدiڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتپەك. قازاق شاڭىراعىنان جىراق – الىس بiر اۋىلدا جەكە وتاۋ كوتەرگەن بايانولگيلiكتەر ءۇشiن وسى بiر قارا شاڭىراقتىڭ ماڭىزى مەن ءمانi ەرەك. 1940 جىلى بايان-ولگي ايماعى ۇلتتىق ستاتۋسىن العان كەزدە ونداعى قازاقتاردىڭ سانى 30 مىڭنىڭ اينالاسىندا بولىپتى. ال، 1991 جىلى موڭعوليادان قازاقستانعا كوش باستالعاندا قازاقتىڭ سانى ەسەلەپ ءوسiپ، 200 مىڭعا جۋىقتاعان. دەمەك، بايان-ولگي ايماعى قازاقتاردىڭ التىن بەسiگi، قۇت ۇياسى بولعاندىعى وسىدان-اق ايقىن كورiنiپ تۇر.

تاريحي دەرەكتەردi سويلەتسەك، موڭعولياعا قازاقتار العاش 1860 جىلدارى، ياعني رەسەي مەن قىتاي يمپەرياسى قازاق جەرiن بولشەكتەپ، العاش شەكارا باعانىن قاداي باستاعان تۇستا، موڭعوليانىڭ مانچجۋريانىڭ بۇعاۋىنان بوساپ جەكە شاڭىراق قۇرۋعا ۇمتىلعان كەزەڭiندە قونىس اۋدارعان ەكەن. موڭعوليا مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا 1930 جىلدارعا دەيiن اشىق بولعانى بەلگiلi. وسى ۋاقىتتا مال جاعدايىنا وراي التايدىڭ كۇڭگەيi مەن تەرiسكەيiنە كوشiپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتىڭ بiر بولiگi موڭعول بيلەۋشiسiنەن ارنايى جەر سۇراپ، التايدىڭ ارعى بەتiندە قوناقتاپ قالعان دەلiنەدi.

بايان-ولگي ايماعى ساياسي-اكiمشiلiك باعىنىشتىلىعى جاعىنان موڭعولياعا تيەسiلi بولعانىمەن، وسى 70 جىل iشiندە ونداعى يدەولوگيا قازاقى يدەولوگيا بولدى. قازاقتىڭ جىراقتا تiگiلگەن جەكە وتاۋىنداي كۇي كەشتi. الىس شەتەلدەگi ءدال وسىنداي وزگەشە قۇرىلىممەن جاساقتالعان، جەكە مادەني اۆتونومياسىن قۇرعان قازاقتار بiردەن-بiر دەپ ايتۋعا بولادى.

كەيدە ماركستiك-لەنيندiك كوممۋنيزمنiڭ قازاققا بەرگەنiن دە جوققا شىعارماۋ كەرەك سياقتى. ولاي دەيتiنiمiز، موڭعولياداعى ازعانا قازاقتىڭ ءوسiپ-وركەندەۋiنە، ءوزiنiڭ دارا ۇلتتىق مادەنيەتiن جاساقتاۋىنا بiردەن-بiر سەپتiگiن تيگiزگەن وسى ماركستiك-لەنيندiك ۇلت ساياساتى. سول جىلدارداعى ۇلتتاردىڭ ءوزiن-ءوزi باسقارۋ يدەياسى 40 مىڭعا تولمايتىن قازاقتاردىڭ جەكە ۇلتتىق ايماق قۇرۋىنا مۇمكiندiك تۋدىردى.

1940 جىلى تامىز ايىندا 20 كيiز ۇيمەن العاشقى قۇرىلتايى بولىپ وتكەن. وسى قۇرىلتايدا قازاقتىڭ ۇلتتىق بايان-ولگي ايماعىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانىپ، ونىڭ باسشىسى رەتiندە بەجە ۇلى قابيدى سايلاۋ تۋرالى شەشiم شىققان. بايان-ولگي ايماعى جاساقتالعاندا، 10 اۋدان (سۇمىن)، 56 اۋىلدان (باق) تۇرعان ەكەن. بۇندا 7063 وتباسى، 32 مىڭنان استام ادام، 9 ميلليوننان استام مالى بولعان ەكەن.

وسى كەزەڭنەن باستاپ، بايان-ولگي ايماعىنا قازاقستاننان ارنايى ماماندار كەلiپ، ءار سالانىڭ كوركەيۋiنە، دامۋىنا ءوز ۇلەسiن قوستى. ءار اۋىلدا جاڭادان ساۋات اشۋ مەكتەپتەرi اشىلىپ، ۇلتتىق گازەت-جۋرنالدار شىعا باستادى، ۇلتتىق باسپاحانا سالىندى، ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاتر اشىلىپ، العاش 40 ادامنان قۇرالعان ۇلت اسپاپتار وركەسترi قۇرىلدى. وسى كەزدە قازاقستاننان اباي قاسىموۆ، ءشارiپ وتەپوۆ سەكiلدi ساياسي قايراتكەرلەر كەلسە، الدابەرگەن مىرزابەكوۆ، حابيبوللا تاستانوۆ سەكiلدi ونەر قايراتكەرلەرi قازاق ۇلتتىق تەاترىنىڭ شاڭىراعىن تiكتەۋگە ات سالىستى. ال، تولەۋباي قورداباەۆ، تiلەۋبەردi ساۋرانباەۆ سەكiلدi وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ءار اۋىلدا مەكتەپ اشۋعا كiرiستi. تاعى بiر ايتا كەتەرلiگi – مەكتەپتەردەگi وقۋ-اعارتۋ iسi، يدەولوگيالىق iس-شارالاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ باعدارلاماسىمەن جۇرگiزiلiپ وتىردى. 1990 جىلعا دەيiن قازاقستاندا جارىق كورەتiن مەرزiمدi باسىلىمداردىڭ بارلىعى بايان-ولگيگە جەتكiزiلiپ تۇردى. وقۋلىقتاردىڭ بارلىعىن دەرلiك قازاقستاننان الاتىنبىز. تەك قانا موڭعوليانىڭ جاعراپياسى مەن تاريحىن، ادەبيەتiن موڭعول تiلiنەن قازاق تiلiنە اۋدارىپ شىعاراتىنى ەسiمiزدە. باستاۋىش سىنىپتا وقىپ جۇرگەنiمiزدە، بiز «بالدىرعان» جۋرنالى مەن «قازاقستان پيونەرi» گازەتiن، «پيونەر» جۋرنالدارىن تاپسىرىپ وقيتىن ەدiك. «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ iشiندە «بالدىرعاننىڭ كiتاپحاناسى» سەرياسىمەن «قازاقستانعا» قاتىستى كiتاپشالاردى ارنايى قيىپ الىپ، جاتتاپ جۇرەتiنبiز. سوندا «قازاقستان جالاۋى» اتتى ولەڭ ەسiمدە قالىپتى.

بiز ءوزiمiزدiڭ بولاشاعىمىزدى دا، رۋحاني الەۋەتiمiزدi دە قازاقستانمەن بايلانىستىراتىنبىز. ونىڭ قاسىندا تiلiن جاقسى تۇسiنە بەرمەيتiن موڭعولدارمەن ارا-قاتىناسىمىز تىم ەتەنە بولا قويماعان ەدi. 7-كلاستا وقىپ جۇرگەنiمدە، ساياسي ساباق وتكiزiپ تۇرعان كلاسس جەتەكشiم ماعان سوتسياليستiك مەملەكەتتەردi جازىپ شىعۋدى بۇيىردى. تiزiمنiڭ ەڭ باسىنا – كەڭەستەر وداعىن جازدىم دا، ونىڭ استىنا قازاقستاندى جەكە جازىپ قويدىم. سوندا ۇستازىم:

– جوق، قازاقستان ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت ەمەس، ول كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا، – دەپ ءوزi ءوشiرiپ تاستادى. كوڭiلiم بiر ءتۇرلi قۇلازىپ قالدى. بiز ارقا سۇيەيتiن، سۇيەنiش كورەتiن قازاقستاننىڭ جەكە مەملەكەت ەمەستiگi كوڭiلiمدi بiرازعا دەيiن سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستاعان ەدi.

بiردە مەكتەپتە كوڭiلدi تاپقىشتار ويىنى وتكiزiلدi. ويىن قازاق تiلiنە قاتىستى بولدى-اۋ دەيمiن. ونىڭ ستسەناريiن باستان-اياق اكەم جازىپ شىققان بولاتىن. سوندا راسۋل عامزاتوۆتىڭ ولەڭiنiڭ جەلiسiمەن:

قازاق تiلi تiل بولۋدان قالسا ەگەر،

جۇرەگiمدi سۋىرىپ-اق الىڭدار.

بۇل ءسوزiمدi لەنينشە ۇعىڭدار، – دەي تiنi ەسiمدە.

بiز وسىنداي قازاقتىڭ جارقىن پاتريوتى بولىپ تاربيەلەندiك. وعان سەبەپ – بايان-ولگيدەگi ۇلتتىق ساياسات.

بايان-ولگيدەگI قازاق مەكتەپتەرI

موڭعوليانىڭ ەڭ العاشقى مەكتەپتەرiنiڭ دە تاريحى وسى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلەدi. العاشقى مەكتەپتەر ايماق ورتالىعى سەكiلدi كيiز ۇيلەردە ۇيىمداستىرىلىپتى. مەنiڭ اكەم بايان-ولگي ايماعىنىڭ باياننۋر اۋىلىنداعى مەكتەپتiڭ 2 كيiز ۇيمەن اشىلعاندىعى جايىندا ايتادى. العاشقى ۇستازدارى قازاقستاننان ارنايى جiبەرiلگەن مامان تiلەۋبەردi ساۋرانباەۆ دەگەن كiسi بولىپتى. بۇگiندە الماتىدا تۇركiسiب اۋدانىندا ساۋرانباەۆتىڭ اتىندا كوشە بار. 1991 جىلى قازاقستانعا العاشقى كوش لەگi اعىلعاندا بايان-ولگيدە 36 قازاق مەكتەبi بار ەدi. وسى مەكتەپتەردە جىل سايىن 30 مىڭنان استام وقۋشى بiلiم الاتىن. سول جىلدارى بۇكiل بايان-ولگيدە موڭعول تiلiندە بiلiم بەرەتiن بiر عانا مەكتەپ بار ەدi. كەيبiر اۋىلداردا مەكتەپتەر ارالاس تiلدە بiلiم بەرەتiن.

1991 جىلى ولگي قالاسىندا قازاق كوللەدجi اشىلدى. وندا باستاۋىش سىنىپ مۇعالiمدەرi دايارلانادى. 2001 جىلدان بەرi بايان-ولگي ايماعىندا سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيليالى جۇمىس iستەيدi. وندا بايانولگيلiك قانداستارىمىز ەكi جىل بiلiم الادى دا، قالعان ەكi جىلىن وسكەمەندە جالعاستىراتىن بولادى. مۇندا ورىس فيلولوگياسى، ينفورماتيكا، ەسەپ جانە اۋديت، قازاق فيلولوگياسى ماماندىقتارى بويىنشا 4 فاكۋلتەت بار. دەمەك، وسى فيليال ارقىلى كوپتەگەن قازاقتار بالالارىنىڭ قازاقستاندا بiلiم الۋىن قامتاماسىز ەتە الىپ وتىر ءارi ولاردىڭ كەلەشەگiن اتاجۇرتپەن بايلانىستىرۋعا تاپتىرماس مۇمكiندiك جاسالعان. جەرگiلiكتi بiلiم باسقارماسىنىڭ باستىعى توقتارحان تولەۋباي ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا، 2004-2005 وقۋ جىلىندا 1500-دەي بالا مەكتەپ بiتiرسە، سونىڭ 20%-ى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋعا مۇمكiندiك الىپتى.

قازiر بايان-ولگي ايماعى بويىنشا 42 مەكتەپ، 28 بالا-باقشا جۇمىس iستەيدi. وسى مەكتەپتiڭ بiرەۋi عانا موڭعول تiلiندە ءدارiس بەرەدi، قالعاندارى قازاق مەكتەپتەرi. توقتارحان تولەۋباي ۇلى وسى مەكتەپتەردە 24 مىڭ بالانىڭ بiلiم الىپ جاتقانىن جەتكiزدi.

اقپارات قۇرالدارى

بالا كۇنiمiزدەن ءۇي-iشiمiزبەن كەشكi ساعات 9-دى اسىعا كۇتۋشi ەدiك. ويتكەنi، ءدال وسى ساعاتتا بايان-ولگيدەگi جالعىز ەلەكتروندى اقپارات قۇرالى – بiر ساعاتتىق راديو ەفيرگە شىعاتىن. «بايان-ولگيدەن سويلەپ تۇرمىز» دەگەن ديكتوردىڭ جاعىمدى داۋىسى ايماقتاعى بارلىق قازاق اتاۋلىنى وزiنە ءۇيiرiپ الاتىن. بۇل ءۇردiس بۇگiنگە دەيiن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدi. 1965 جىلى اۋەلi كۇنiنە 15، كەيiن 30 مينۋتتىق حابار تاراتىلا باستاعان. قازiر 1 ساعاتتىق ەفيرiن بەرمەي كەلەدi. وسى راديو قازاق ونەرiنiڭ التىن كەنiن ساقتاپ كەلە جاتقان بiردەن-بiر التىن قور. بۇل جەردە كونە سارىنداعى سىبىزعى جانە دومبىرا كۇيلەرiنiڭ سان مىڭداعان قورلارىن تاۋىپ الۋعا بولادى. اسiرەسە، قازاقستاندا ۇمىت بولىپ، قايتا جاڭعىرا باستاعان سىبىزعى كۇيلەرiنiڭ نەشە اتاسىن وسىننان ەستيسiز. بايان-ولگي راديوسىنىڭ كۇن سايىن ەفيردەن تۇسپەۋiنە موڭعول ۇكiمەتi كەپiلدiك بەرiپ وتىر. ولاي دەيتiنiمiز، بۇل موڭعوليادا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن جالعىز اقپارات قۇرالى.

راديومەن قاتار، اقپارات ورتالىعىندا «جاڭا ءداۋiر» گازەتi مەن «شۇعىلا» جۋرنالى شىعىپ تۇرادى. «جاڭا ءداۋiر» 24 بەتپەن ايىنا بiر رەت، «شۇعىلا» جۋرنالى 4 باسپا تاباق كولەممەن ءۇش ايدا بiر جارىق كورەدi. بiر-ەكi جىلدان بەرi وسى اقپارات ورتالىعى جانىنان «ولگي» تەلەارناسى اشىلدى. بۇل تەلەارنا اپتاسىنا ەكi رەت ەكi ساعات حابار تاراتادى. بۇل تەلەارنا تەك ايماق ورتالىعى ولگي قالاسىنا عانا كورسەتiلەدi. بايان-ولگيگە قازاق گازەتتەرi مەن جۋرنالدارى كەلمەيدi. ولاردىڭ كوز قۋانىشى بولىپ وتىرعانى تەك قازاقستاندىق تەلەارنالار. ەفيرiنiڭ 50%-دان استامىن ورىستiلدi باعدارلامالار يەلەنەتiن قازاق تەلەارنالارىنىڭ بارلىعى دەرلiك مۇندا سپۋتنيك ارقىلى كورسەتiلەدi ەكەن. سونداي-اق، 24 ساعات قازاقشا سويلەيتiن ءۇرiمجi تەلەارناسىن دا تاماشالاي الادى. الايدا، ءۇرiمجi تەلەارناسىنىڭ ءتول تۋىندىلارى تىم از، كوبi قىتاي تiلiندەگi حابارلاردىڭ اۋدارماسى ەكەن. مۇندا قىتاي يدەولوگياسى ءجۇرiلiپ جاتقاندىعىنىڭ كۋاسi بولدىق. بۇل تەلەارنالار ولگي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى مەن بايان-ولگيمەن جاپسارلاس بiرنەشە اۋىلدىڭ كوزايىمىنا اينالىپ وتىرعاندىعى ءمالiم. ال، الىس اۋىلداردا مۇنىڭ بiرi دە جوق، ياعني حالىق اقپاراتتىق ۆاكۋمدە تiرلiك ەتەدi دەسەك تە بولادى. بايان-ولگيدەگi قازاقتاردىڭ تەڭ جارىمى سول الىس اۋىلداردا تۇرادى.

كوركەم ادەبيەت

موڭعوليادا قازاق كوركەم ادەبيەتi اقىت ءۇلiمجi ۇلى شىعارمالارىنان باستاۋ الادى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قابيداش قالياسقار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، اقىت تۋىندىلارى مۇسىلمان دiنiن، ونىڭ شاريعاتتارىن كەڭiنەن دارiپتەپ، ناسيحاتتاي وتىرىپ، ءوز حالقىنىڭ باستان كەشiرگەن تاعدىر-تالايىن دا مولىنان قامتيدى. ا.ءۇلiمجi ۇلىنان كەيiنگi كوركەم ادەبيەتتەگi ۇلكەن تۇلعا – اقتان بابي ۇلىنىڭ شىعارمالارى 1916 جىلداردان باستاپ ومiرگە كەلدi. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ كوركەم ادەبيەتiنiڭ جاڭا كەزەڭi 1940 جىلدان باستالدى. 1942 جىلى بايان-ولگي اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تۇڭعىش جىر-جيناعى «ولەڭدەر» دەگەن اتپەن باسىلدى. وسى جىلدان باستاپ كوركەم ادەبيەت كiتاپتارىن باسىپ شىعارۋ iسi 1991 جىلعا دەيiن قارقىندى ءجۇردi. ماسەلەن، تەك اقتان اقىن شىعارمالارى 6 رەت قايتالاپ باسىلدى. ونىڭ سوڭعى 39 باسپا تاباق جيناعى 2500 دانامەن 1987 جىلى وقىرمانعا جول تابادى. ارعىنباي جۇماجان ۇلىنىڭ العاشقى جيناعى «تاقپاقتار» دەگەن اتپەن 1949 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا جارىق كوردi. دانيال دiكەي ۇلى «جەتiلگەن جەتiم»، «تاڭ الدىندا»، «سولدات ءسوزi»، «التاي اياسىندا» سەكiلدi پوەمالارىن جازدى. جالپى موڭعوليا قازاقتارىنىڭ جازبا پوەزياسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان قالامگەرلەر: يماشحان بايباتىر ۇلى، شابدارباي قاتشان ۇلى، دايىن قالاۋباي ۇلى، بايىت جانات ۇلى، ي.جابەن ۇلى، كاپ قۇمار ۇلى، ەگەۋحان مۇقاماديقىزى، قاۋيا ارىسباي ۇلى، ياكي Iلياس ۇلى، كاكەي جاڭجۇڭ ۇلى، زۋقاي شارiپاقىن ۇلى، شىناي راحمەت ۇلى، كەڭەس Iلياس ۇلى، تويلىباي قۇرماندولدا ۇلى، ق.بوداۋحان، سولداتحان ورايحان ۇلى، قۋانعان جۇماجان ۇلى، زۇلكافيل ءماۋلiت ۇلى، مۇ رات بۇشاتاي ۇلى، ءا.داۋلەتحان، رىسبەك زۇرعانباي ۇلى ت.ب.

موڭعوليا قازاقتارىنىڭ كوركەم ادەبيەتiنiڭ پروزا سالاسى ق.مۇقامادي ۇلىنىڭ 1955 جىلى جازىلعان «العاشقى قادام»، «جۇرت الا ما، جۇت الا ما؟» قاتارلى كوركەم اڭگiمەلەرiنەن باستاۋ الادى. ول ماحفۋز ق ۇلىبەك ۇلىنىڭ «مۇرالىق»، «كوك لاقتىڭ قۇپياسى» اڭگiمەلەرi، «قىزىل قايىڭ حيكاياسى» پوۆەسi ارقىلى جالعاسىن تاپتى. شەريازدان نىعىش ۇلىنىڭ «كۇدiرلi كەرۋەن» پوۆەسi قازاق جانە موڭعول تiلiندە جارىق كوردi. اقىن الاقان ۇلى «مەنiڭ انام»، «ەگiنشiنiڭ بالاسى»، «انانىڭ اق تiلەگi» سەكiلدi پروزالىق شىعارمالارىن جازدى. العاشقى رومان – ەلەۋسiز مۇقامادي ۇلىنىڭ «قوبدا قويناۋىندا» اتتى شىعارماسى. ودان كەيiن شابدارباي قاتشان ۇلى «جىراقتا قالعان جىلدار»، «ء;وز قولىمەن»، ماعاۋيا سۇلتانيا ۇلى «ۇرپاق تاعدىرى»، ءIسلام قابىش ۇلى «ۇرپاعىڭ ۇزiلمەسiن»، جامليحا شال ۇلى «ۇلكەن ءۇي»، قاۋيا ارىسباي ۇلى «جيەكتە»، سەيiتحان ابiلقاسىم ۇلى «قارا بوران»، سۇلتان تاۋكەي ۇلى «مۇنار تاۋلار» روماندارىن جازدى. بۇل قازاق ادەبي تiلiنiڭ كوركەم ادەبيەت سالاسىنداعى دامۋىنىڭ ناقتى دالەلi. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ 5 تومدىق فولكلورلىق شىعارمالار جيناعى ق.قالياسقار ۇلى، س.قاجىبايۇلدارىنىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كوردi.

كوركەم ادەبيەتتiڭ ءورiس-كەڭiستiگiنiڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى 1970 جىلعا دەيiن 14 جىل قىزمەت iستەپ كەلگەن «ادەبيەت ۇيiرمەسi» ۇلكەيتiلiپ، موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ (مجو) بايان-ولگي ايماقتىق قازاق ءبولiمi بولىپ قۇرىلدى. سونداي-اق ءبولiم جانىنان «كوركەم ءسوز» كلۋبى اشىلدى. ال «جاڭا تالاپ» جۋرنالى وزiنە جۇكتەلگەن مiندەتتi ورىنداپ شىقتى دەپ كورiپ، ول «شۇعىلا» جۋرنالى بولىپ وزگەرتiلiپ، مجو-نىڭ بايان-ولگي ايماقتىق ءبولiمiنiڭ قازاق ادەبي جۋرنالى بولدى.

مادەنيەت

1956 جىلى بايان-ولگيدە مۋزىكالىق دراما تەاتر اشىلىپ، 1957 جىلى 40 ادامنان تۇراتىن ۇلت-اسپاپتار وركەسترi قۇرىلدى. بۇنداي يگi iستiڭ باسىندا تاعى دا قازاقستاننان كەلگەن ماماندار بولدى. سونىڭ بiرi – الدابەرگەن مىرزابەكوۆ. العاشقى ۇلت اسپاپتار وركەسترiن قۇرىپ، تۇڭعىش ديريجەرلiك جاساعان ادام – موڭعوليانىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن قايراتكەرi قابىكەي احمەر ۇلى. قابىكەي احمەر ۇلى 30 كۇيدiڭ اۆتورى، 120 حالىق كۇيiن جيناپ، نوتاعا تۇسiرگەن، 350 حالىق ءانiن جيناپ، نوتاعا ءتۇسiرiپ iرi جيناق ەتiپ شىعارعان. قابىكەي اقساقال بۇگiندە الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانى قابانباي اۋىلىندا تۇرادى. شەتتە ءجۇرiپ قازاق ونەرiن كوركەيتۋ ءۇشiن جاساعان ەرەسەن ەڭبەگi ەلەنبەي، 90-نىڭ تورiنە جاقىندادى.

بۇگiندە ولگي ورتالىعىندا الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى عيماراتىنىڭ ۇلگiسiمەن سالىنعان ۇلكەن تەاتر بار. الايدا، عيماراتى iرi بولعانىمەن، ونداعى جاعداي تىم ءماز ەمەس كورiنەدi. بۇگiندە تەاتردىڭ ۇلت-اسپاپتار وركەستiرiندە 9-اق ادام بار. سونداي-اق، تەاتر ارتiستەرiنiڭ قۇرامى دا شامالى، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا دا ەسكiرگەن.

بايان-ولگيدiڭ قول جەتكiزگەن ەڭ iرi تابىسى – تەلەكوممۋنيكاتسيالاردىڭ دامۋى. بiرiنشiدەن، مۇندا ينتەرنەت ارزان ءارi وڭاي قوسىلادى ەكەن. ەگەر، سiز بiزدەگi مەگالاين-حيت سەكiلدi تاريفكە قوسىلساڭىز، ايىنا 2000 تەڭگە ابونەنتتiك تولەم تولەپ تۇرادى ەكەنسiز. ءارi قوسىلعانىڭىز ءۇشiن مودەم تەگiن سىيعا تارتىلادى. ەكiنشiدەن، ۇيالى تەلەفون بايلانىسى، قالاارالىق تەلەفونمەن سويلەسۋ تىم ارزانعا تۇسەدi.

ءتۇيIن:

1991 جىلى بايان-ولگيدەن قازاقستانعا كوش اعىلعاندا، بايانولگيلiك اقىن مۇرات پۇشاتاي ۇلى «ەل كوشكەندە» دەگەن ولەڭ شىعارعان ەدi. وسى ولەڭدە:

«كەرەي، ۋاق، نايمانىم،

بۇزىلماعان قايماعىڭ،

قايدا تاستاپ باراسىڭ،

بايان-ولگي ايماعىن» دەگەن جولدار بار.

دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارداعى رۋحاني جۇتاڭدىق، قازاقستاننان باراتىن گازەت-جۋرنالداردىڭ توقتاپ تۇرۋى، باسپاحانا iسiنiڭ جولعا قويىلماۋى، مەكتەپتەردەگi بiلiمنiڭ موڭعوليانىڭ بiلiم ستاندارتتارىنا سايكەستەندiرiلۋi، ونداعى ازعانا قازاقتىڭ بiرتiندەپ اسسيميلياتسياعا ۇشىراۋىنا جاعداي جاساپ وتىرعانداي. ەندi ون جىلدان كەيiن «قايماعى بۇزىلماعان» قازاقى تiرلiك وندا دا قالمايتىن سەكiلدi.

كەڭەستiك قىزىل يمپەريانىڭ ۋىسىندا وتىرسا دا، قازاقستان وتكەن عاسىردىڭ 40-80 جىلدارى جىراقتاعى وتاۋىن جادىنان استە شىعارىپ كورمەگەن ەدi. وكiنiشتiسi سول، قازاق ەلi ءوز الدىنا جەكە دەربەس مەملەكەت بولعاننان بەرi، شەتتە جۇرگەن باۋىرلارىنا كوز قىرىن سالۋدى ۇمىتىپ كەتكەندەي. العاش بايان-ولگي ايماعى قۇرىلعان كەزدەگiدەي رۋحاني كومەككە بايانولگيلiكتەر قازiر دە ءزارۋ. الايدا، وعان ق ۇلىقتىلىقتى بايقاي الماي وتىرمىز.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button