بIزدIڭ بابالارىمىزدىڭ جەرۇيىعى

بiز تاريحي كەڭiستiكتi تاريحي ۋاقىتتىڭ وزگەرتiپ وتىراتىندىعىن ەسكەرمەي كەلەمiز. دالiرەك ايتقاندا نەگiزگi شىققان اۋماعى، وتانى قازiرگi قازاق جەرi بولعان ەلدەر مەن مەملەكەتتەردiڭ تاريحي دامۋدىڭ بەلگiلi بiر كەزەڭدەرiندە جوعارى دارەجەگە يە بولا وتىرىپ، تاريحي كەڭiستiگiن كەڭەيتۋگە مۇمكiندiك العاندىعىن، تiپتەن جاڭا جەرلەر مەن ەلدەرگە يە بولىپ، جاڭاشا ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك جانە مادەني دامۋعا كوشكەندiگiن اشىق جازاتىن ۋاقىت كەلدi. ەلiمiزدiڭ تاريحىن بۇلايشا جازۋ تەك قازاق حالقىن عانا دارiپتەۋ دەپ تۇسiنسەك قاتەلەسەمiز. بۇل ەڭ الدىمەن دۇنيەجۇزi حالىقتارىنىڭ كوپشiلiگiنiڭ تاريحي دامۋىندا ساباقتاستىق بار ەكەندiگiن، تiپتi شىعۋ تەگiنiڭ ورتاقتىعىن، دۇنيەجۇزiلiك دامۋدىڭ iشكi بiرلiگi مەن تاريحيلىعىن كورسەتۋ بولىپ شىعادى.

قازاق تاريحىنىڭ ەجەلگi تاريحي كەڭiستiگiن كەڭەيتۋدi قاجەت ەتەتiن بiر ماسەلە ساقتار تاريحىنا قاتىستى. ماسەلەن، قازاقستان تاريحىندا ساقتار تاريحى ناكشيرۋستامداعى احەمەنيدتiك جازۋ نەگiزiندە تيگراحاۋدا، حاوموۆارگا جانە پاراداريا اتالعان ءۇش توبى تۇرiندە عانا اتاپ ءوتiلiپ، ولاردى نەگiزiنەن ەلiمiزدiڭ وڭتۇستiك، وڭتۇستiك-شىعىسىندا ءومiر سۇرگەندiگiن كورسەتۋمەن شەكتەلەدi. سويتە وتىرىپ ولاردى كوشپەلiلەر رەتiندە سيپاتتايدى. مەنiڭشە، بۇل تاريحي شىندىقتى تولىق كورسەتە المايدى. سەبەبi، بiرiنشiدەن، گەرودوت قارا تەڭiزدiڭ سولتۇستiگiندەگi ساق-سكيفتەر مەن باسقا دا حالىقتار تۋرالى مالiمەتتەردi اريستەيدiڭ «اريماسپىلار تۋرالى داستانى» نەگiزiندە شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتiك جاعدايى بويىنشا بiرنەشە توپقا بولە وتىرىپ سيپاتتايدى جانە سكيفتەردi ازيادان كەلگەندەر دەپ ەسەپتەيدi. ەكiنشiدەن، بiزدiڭ پارسى دەرەكتەرi بويىنشا ساقتار دەپ جۇرگەندەرiمiز وسى گرەكتiكتەر جازعان ازيالىق سكيفتەر ەكەنi بەلگiلi. ەندەشە بiزدiڭ نەگە التايدان دۋنايدىڭ باتىسىنا دەيiن مەكەندەگەن بۇل حالىقتى ساقتار مەن سكيفتەر دەپ ەكiگە ءبولۋiمiز كەرەك؟ بۇنىڭ ەۆروتسەنتريستiك، پانرۋسيزمدiك باعىتتاردىڭ ىقپالى ەكەندiگiن نەگە ءتۇسiنiپ، اشىق ايتا المايمىز؟ ولار بiرتۇتاس ساق وركەنيەتiنiڭ، ساق يمپەرياسىنىڭ بولعاندىعىن مويىنداعىسى، ايتقىسى كەلمەيدi. ولاي iستەگەن كۇندە بۇل التىنعا ورانعان الىپ يمپەريا ولاردىڭ تاريحىن كومەسكiلەندiرە تۇسەر ەدi. سوندىقتان دا اتالعان باعىتتى ۇستانۋشىلار بiرتۇتاس ساق تاريحىن بارىنشا بولشەكتەۋگە مۇددەلi. وسىنى بiلە وتىرا بۇدان ارى ۇندەمەۋiمiز بولاشاق ۇرپاق الدىندا ۇلكەن كۇنا بولار دەپ ويلايمىن. ەڭ الدىمەن، التاي مەن دۋنايعا دەيiنگi بiرىڭعاي «اڭدىق ستيلمەن»، بiرىڭعاي شارۋاشىلىق تاسiلiمەن، بiرىڭعاي مادەنيەتiمەن، بiرىڭعاي التىن بۇيىمدارىمەن ەرەكشەلەنەتiن ساقتار مەن سكيفتەر بiر-اق حالىق ەكەندiگiن اشىق، انىق جازۋىمىز قاجەت. ەندەشە ول كەزدەگi قازاقستاننىڭ تاريحي كەڭiستiگi ەلiمiزدiڭ وڭتۇستiك، وڭتۇستiك-شىعىسى عانا ەمەس، بۇكiل التاي مەن شىڭجاننان دۋنايدىڭ ارعى جاعىنا، فراكياعا دەيiنگi وراسان زور اۋماق ەكەندiگiن دە ەستەن شىعارماي، سول زاماندارداعى قازاقستان تاريحىن دا وسى شەكارا كولەمiندە جازۋىمىز، وقىتىپ-ۇيرەتۋiمiز كەرەك.

وعان قاجەتتi مالiمەتتەر رەسەي، ۋكراينا، بولگاريا جانە قىتاي زەرتتەۋشiلەرi ەڭبەكتەرiندە بارشىلىق. سكيفتەر تاريحىن اسiرەسە 1970 جىلداردىڭ سوڭى مەن 80 جىلداردىڭ باسىندا رەسەي جانە ۋكراينا ارحەولوگتارى ەداۋiر ەڭسەرiپ تاستادى دەسەك تە بولادى. ناقتى ايتاتىن بولساق، وسى كەزەڭدە ەكi دوكتورلىق، ون ەكi كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. بiزدiڭ سكيفتەر تۋرالى زەرتتەۋلەرگە باسا كوڭiل ءبولiپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبi – التاي مەن ەنەسايدان باستاپ دۋنايعا دەيiنگi ارالىقتا وكتەمدiك ەتكەن سكيفتەر، جوعارىدا ايتىلعانىنداي، ءوز زامانىندا iرi وركەنيەت قۇرعان، بiرتۇتاس ساياسي-الەۋمەتتiك جانە مادەني مۇرانىڭ يەسi. بiزدەر قازاقستاندىق ارحەولوگيالىق دەرەكتەر بويىنشا ساقتاردiكi دەپ اتاپ جۇرگەن باي وركەنيەت ەسكەرتكiشتەرi سول رەسەي جانە ۋكراينا زەرتتەۋشiلەرi سكيفتiك دەپ جۇرگەن، بەرiسi ەۋروازيالىق، ارىسى دۇنيەجۇزiلiك دامۋدا ەرەكشە ورىن العان وركەنيەتتiڭ قۇرامداس بولiگi.

بiزدەر، بۇكiل تۇركi ۇرپاقتارى، سول وراسان باي وركەنيەتتiڭ مۇراگەرلەرiمiز. ءيا، بۇل ماقتانۋعا تۇراتىن سالماعى اۋىر ۇعىم. ول اسiرەسە تاريحشىلارعا كوپ جۇك ارتادى. ويتكەنi بiز ءالi كۇنگە دەيiن جالپى ساقتار وركەنيەتiنiڭ تاريحىن جازا الماي كەلەمiز. وعان باستى كەدەرگi كەلتiرiپ وتىرعان جاعدايدىڭ بiرi تاريحىمىزدى بەس تومدىق اكادەميالىق باسىلىمنان باستاپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنان ورتا مەكتەپكە دەيiنگi قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىن تەك قازiرگi قازاقستان اۋماعى كولەمiندە عانا سيپاتتاۋىمىزدا.

ورىس جانە ۋكراين زەرتتەۋشiلەرi قانشا زەرتتەگەنمەن ولاردى وزدەرiنiڭ تاريحىنا قوسا المايتىندىعىن تۇسiنگەننەن بولار، بۇگiنگi تاڭدا سكيفتەردi وڭتۇستiك ورماندى دالانىڭ حالىقتارى دەپ اتاپ وتۋمەن شەكتەلiپ ءجۇر. ولاردiكi دۇرىس، ەجەلگi سكيفتەر – ءوزiنiڭ اتا تەگi مەن نەگiزi ەمەس ەكەندiگiن مويىنداۋ. ال بiزدەرگە، قازاقتارعا نە بولدى؟ سكيفتەر تۋرالى ماردىمدى ەشنارسە ايتا الماي وتىرعانىمىز قالاي؟ بارلىعى ايقىن تۇرعان، باسقالار وزiمسiنۋگە باتىلى بارماي وتىرعان كەزدiڭ وزiندە ءۇنسiز قالىپ، ساقتاردىڭ تەك قازاقستانداعى عانا تاماشا ەسكەرتكiشتەرiن تاپقانىمىزعا ءماز بولىپ وتىرا بەرەمiز بە؟ تۋراسىن ايتساق، قازاقستاندىق ارحەولوگتاردىڭ بۇگiنگi تاڭدا رەسەي مەن ۋكرايناعا بارىپ قازبا جۇرگiزۋi كۇردەلi ماسەلە. سوندىقتان دا بiز ازiرگە ولاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن پايدالانا وتىرىپ، سالىستىرمالى تالداۋ ارقىلى بولسا دا جالپى ساق دەرجاۆاسى تاريحىن جازۋىمىز قاجەت.

ساقتار تاريحىن زەرتتەگەندە ويلاناتىن ۇلكەن جايتتىڭ بiرi ولاردىڭ ءومiر سۇرگەن ۋاقىتى تۋرالى ماسەلە. بارiمiزگە بەلگiلi كەڭەستiك كەزەڭدە بۇكiل دالالى ايماقتا بiرىڭعاي ساق-سكيف مادەنيەتiنiڭ قالىپتاسۋى ب.ز.د. VII ع. دەپ كورسەتiلگەن ەدi. مiنە، سودان بەرi بۇل داتادان ارىعا بارماۋ قابىلدانعان ءتارتiپ سياقتى بولىپ كەلەدi.

ال قىتايدىڭ بەلگiلi ارحەولوگى تاڭ ءشيانچۋن 1993 جىلى «ادەبيەت-تاريحي بiلiمi» جۋرنالىنىڭ 7 سانىنداعى «جىۋجى» اتتى ماقالاسىندا: «1980 جىلى لوب-نۇردىڭ باتىس جاعىنداعى ءلىۋلان ەجەلگi جۇرتىنان بiر ايەلدiڭ سۇيەگi تابىلدى. زەرتتەۋگە قاراعاندا، ول وسىدان 4000 جىلدىڭ الدىندا جاساعان ادام»، – دەي كەلە ونىڭ ساق ەكەندiگi كۇدiك تۋدىرمايتىنىن جازادى. ال ەكiنشi بiر قىتاي زەرتتەۋشiسi ۆاڭ مينجى «Iلە وزەنi القابىنداعى ساقتار» اتتى 1985 جىلى جاريالانعان ماقالاسىندا: «نىلقى اۋدانىنداعى نۇراسايدان تابىلعان مىس كەنiنiڭ ورنى مەن Iلە وزەنi القابىنان تابىلعان كوپتەگەن مىس بۇيىمدارىنان بiز مىناداي وي تۇيiندەيمiز. Iلە وزەنi القابىندا بiزدiڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيiنگi 1000 جىل شاماسىندا سوعىس مەملەكەتتەرi داۋiرiنە دەيiن ءومiر سۇرگەن ساقتاردا مىس مادەنيەتi ەداۋiر دامىعان»، – دەگەن ەدi. بۇل ەكi تۇجىرىم دا ساقتار تاريحىنىڭ حرونولوگياسىن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدi. بۇل جازىلعاندارعا قاراپ، ساقتار مىس داۋiرiندە بولماسا دا، قولا داۋiرiندە، دەمەك ب.ز.ب. II مىڭجىلدىقتاردا ءومiر سۇرگەندiگi كوپ كۇمان كەلتiرە قويمايتىن سياقتى. بۇل دا قازاقستاندىق ارحەولوگتار مەن تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋiن، انىقتاۋىن قاجەت ەتەتiن ماسەلەنiڭ بiرi. ال ەۋروپالىق ساقتار – سكيفتەر قاشان ءومiر سۇرگەنiن گەرودوت ناقتى كورسەتiپ كەتكەن ەدi. ول “سكيفتەر وزدەرiنiڭ بiرiنشi پاتشاسى تارعىتاي ۋاقىتىنان داريدiڭ سكيفتەر جەرiنە باسىپ كiرۋiنە دەيiن 1000 جىل ءوتتi دەپ ەسەپتەيدi”، – دەپ كورسەتەدi. ال داري سكيفتەرگە قارسى جورىقتى ۆاۆيلوندى جاۋلاپ العاننان سوڭ، ب.ز.ب. 514 جىلى جاساعان. سوندا تارعىتاي ب.ز.ب. 1514 جىلى پاتشالىق قۇرعان بولىپ شىعادى. دەمەك، سكيفتەر ب.ز.ب. II مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىندا-اق مەملەكەتتiك قۇرىلىم نەگiزiندە ءومiر سۇرگەن.

ال اريلiك دوري تايپالارى گرەكيەنiڭ سولتۇستiگiنە ب.ز.ب. 1300 جىلدارى، ال ورتالىعى مەن پەلوپوننەسكە ب.ز.ب. 1200-1100 باسىپ كiرەدi. ەندەشە ساقتار مەن دوريلiكتەردiڭ بايلانىسى، دالiرەك ايتقاندا گەوگرافيالىق جانە گەنەتيكالىق نەگiزدەرiنiڭ ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعى ماسەلەلەرi نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق دەپ ويلايمىن. بالقان تۇبەگiنە سولتۇستiكتەن باسىپ كiرگەن دوريلiك گرەكتەردiڭ اريلiك تەگi تۋرالى ماسەلە دۇنيەجۇزiلiك ادەبيەتتە جازىلىپ، مويىندالعان. بiزدiڭ نازار اۋدارعىمىز كەلەتiنi سول اريلiكتەر مەن ساق-سكيفتەردiڭ ورتاق نەگiزi، تەگi جونiندەگi ماسەلە. ويتكەنi، ولاردىڭ ارعى وتانى، شىققان ايماعى بiر، قازiرگi قازاق جەرi عوي. گەرودوت ساق-سكيفتەردiڭ شىعۋى جونiندە نەگiزiنەن تومەندەگi ءۇش كوزقاراستى ولاردىڭ وزدەرiنiڭ ايتۋى بويىنشا جازادى. بiرiنشiسi بويىنشا، تارعىتايدىڭ اتا-اناسى زەۆس پەن بوريسفەن وزەنiنiڭ قىزى بولدى. ساق-سكيفتەر تارعىتايدىڭ ءۇش ۇلى ليپوكساي، ارپاكساي مەن كولاكسايدان تارالادى. ەكiنشiسi بويىنشا، گەراكلدىڭ ءۇش ۇلى اگافيرس، گەلون جانە سكيفتiڭ سوڭعىسىنان ساق-سكيفتەر تارالادى. ءۇشiنشiسi بويىنشا ساق-سكيف كوشپەلi تايپالارى ازيادا مەكەن ەتكەن. ولاردى ماسساگەتتەر ىعىستىرعان سوڭ ساق-سكيفتەر اراكسكە، كيممەريلiكتەر جەرiنە كەلگەن. گەرودوت وسى ءۇشiنشi باعىتقا كوبiرەك سەنەتiنiن اتاپ وتەدi. بiزدiڭشە ساق-سكيفتەردiڭ ازيادان بارعانى تۋرالى پiكiر تالاس تۋدىرمايدى. بiراق سونىمەن قاتار، العاشقى ەكi كوزقاراستىڭ دا شىندىققا جاقىن بولۋى ابدەن مۇمكiن. اريلiك گرەكتەر مەن ساق-سكيفتەردiڭ شىققان جەرi بiر بولسا، ولاردىڭ شىققان تەگiنiڭ دە بiر بولۋى زاڭدى ەمەس پە؟ بۇل ولاردىڭ اتا-باباسىنىڭ ورتاقتىعى، بiر اتادان تارالعاندىعى جونiندە اڭگiمەلەر ايتۋىنا نەگiز بولعان دەپ ەسەپتەۋiمiزگە يتەرمەلەيدi. سكيفتەردiڭ وزدەرiنiڭ ارعى بابالارىن زەۆس، نەمەسە گەراكل دەپ كورسەتۋi گرەكتەر مەن ساق-سكيفتەردiڭ شىققان تەگiنiڭ ورتاق ەكەندiگi تاعى بiر ايقىنداي تۇسەدi دەپ ەسەپتەۋگە نەگiز بولىپ وتىر.

گەرودوت گرەكتەر مەن ساق-سكيفتەردiڭ قۇدايلارىنىڭ دا ۇقساستىعىن ايتا وتىرىپ: «سكيف تiلiندە گەستيدi – تابيتي، زەۆستi – پاپەي، گەيانى – اپي، اپولوندى – گويتوسير، اسپاندىق افروديتانى – ارگيمپاس، پوسەيدوندى – فاگيماساد دەپ اتالادى. سكيفتەردە ارەستان باسقاعا سيىناتىن ورىن، التار، حرام سالۋ ءداستۇرi جوق»، – دەيدi. بۇل جەردە بiز ساق-سكيفتەردiڭ دۇنيەتانىمى ەمەس، تiلi تۋرالى ماسەلەگە نازار اۋدارايىق. ساقتار ايتىپتى دەگەن سوزدەردiڭ، اتاۋلاردىڭ بiزگە كەلiپ جەتكەندەرi از. ال مىنا قۇدايلاردىڭ گەرودوت جازىپ كەتكەن اتتارىنان، بiز ساق-سكيفتەر تiلiنiڭ باسقا حالىقتاردىڭ تiلiمەن سالىستىرعاندا، كەيiنگi تۇرiك تiلiنە نەگiز بولعانىن بايقايمىز. جوعارىدا بايقاعانىمىزداي زەۆستi ساق-سكيفتەر وزدەرiنiڭ ارعى باباسى دەپ ايتادى جانە ونى بابا، ونىڭ ايەلiن اپي، اپوللوندى قويتاسىر، اسپاندىق افروديتانى ارعىمپاس دەپ اتاۋى، ارىستى اسا كۇرمەتتەۋلەرi بەكەر ەمەس.

بابا، اپا سوزدەرi قازiرگi قازاقتار ءۇشiن دە تالاس تۋدىرماس. ال اپوللوندى نەگە قويتاسىر دەگەن؟ ن.ا.كۋن ءوزiنiڭ ايگiلi «ەجەلگi گرەكيە ميفتەرi مەن اڭىزدارى» اتتى كولەمدi ەڭبەگiندەگi اپوللونعا ارنالعان ءبولiمدi باستارداعى تۇسiنiكتەمەسiندە بىلاي دەيدi: «اپوللون – گرەتسيانىڭ مەيلiنشە قاستەرلەنگەن قۇدايلارىنىڭ بiرi. اپوللونعا تابىنۋدى احەيلiكتەر بiلمەگەن. ءسiرا، ول گرەكتەرگە كiشi ازيانىڭ باتىس جاعالاۋىن مەكەندەگەن سوڭ عانا بەلگiلi بولسا كەرەك… ەۆروپالىق گرەتسيادا اپوللونعا تابىنۋ بiرقاتار جەرگiلiكتi قۇدايلارعا تابىنۋمەن قوسىلىپ كەتكەن، اركاديادا (پەلوپوننەستiڭ ورتالىق بولiگi) اپوللون مال تابىندارىنىڭ قورعاۋشىسى رەتiندە قۇرمەتتەلiپ، قوشقار تۇرiندە بەينەلەنگەن.

ۋاقىت وتكەن سايىن اپوللون جارىق ساۋلە مەن كۇن قۇدايىنا، ال كەيiنiرەك ەكiنشi قاتارداعى ايەل قۇدايلاردىڭ مۋزالارىنىڭ بiر توبىن باسقارعان بiلiم قۇدايىنا، عىلىم مەن ونەردiڭ قامقورشىسىنا اينالعان». سونىمەن اپوللوننىڭ گرەكتەردە قوشقار تۇرiندە بەينەلەنۋi، ونى ساق-سكيفتەردiڭ قويتاسىر اتاۋى اراسىندا بiر ساباقتاستىق بار ەكەندiگiندە كۇمان جوق. قويتاسىر ۇعىمى ساق-سكيفتەر ءۇشiن قويدى تاسۋشى ەمەس، قويدىڭ، جالپى مالدىڭ سانىن كوبەيتۋشi رەتiندە دە ايتىلۋى مۇمكiن عوي. نەگiزگi شارۋاشىلىعىنىڭ بiر سالاسى مال باعۋ بولعان ساق-سكيفتەردە مالدىڭ قامقورشى قۇدايىنىڭ بولۋى دا زاڭدى. قالاي بولعاندا دا ەجەلگi گرەكتiك اپوللون مەن ساق-سكيفتiك گويتوسير قۇدايلاردىڭ مiندەتi مەن قۇرمەتتەلۋ ورنى بiر ماعىنادا بولعانى ايقىن.

ال ەندi گەرودوت جازىپ وتىرعان اسپاندىق افروديتانىڭ العاش جاۋىن-شاشىن جiبەرiپ تۇراتىن اسپان قۇدايى بولعاندىعى دا بەلگiلi. ول ماحاببات پەن سۇلۋلىق قۇدايىنا كەيiنiرەك اينالادى. گەرودوت ونى بۇل جەردە اسپان قۇدايى رەتiندە ەرەكشەلەپ وتىر. ال ساق داۋiرiندە ارعىماقتى قاناتتى ەتiپ بەينەلەۋدiڭ ورىن الىپ وتىرعانىن بiلەمiز. كوشپەندiلەردiڭ جىلقىنى جەلدەن جارالعان دەپ تۇسiنگەندiگiن دە كەزiندە بەلگiلi ەتنوگراف ح.ارعىنباەۆ جازىپ كەتكەن. ەندەشە اسپان قۇدايىن ساق-سكيفتەردiڭ وزدەرiنiڭ شارۋاشىلىقتىق تۇسiنiكتەرiنە قاراي بەيiمدەي وتىرىپ كيەلi دە قاسيەتتi جانۋار – ارعىماققا تەڭەۋi تۇسiنiكتi بولسا كەرەك. بiزدiڭشە ارەستiڭ گرەكتiك جانە ساق-سكيفتiك اتاۋلارى دا، قۇداي رەتiندەگi ورنى دا بiردەي. ول ەكەۋiندە دە ارەس – قاسيەتتi سەمسەرi بار سوعىس قۇدايى، ەرجۇرەك جاۋىنگەر يدەالى. ايىرماشىلىعى: گرەكتەر ارەستi وتە قاستەرلەمەسە، ساق-سكيفتەر باسقا قۇدايلارعا قاراعاندا، گەرودوتتىڭ جازعانىنداي، وعان ارنايى سيىنۋ ورنىن جاساپ، ونى جىل سايىن جوندەپ، باسقا قۇدايلارعا قاراعاندا كوبiرەك قۇرباندىق شالىپ وتىرعان. تاعى بiر نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ماسەلە ارەس اتىنىڭ ارىس ۇعىمىمەن جاقىندىعى. ارىس، ارىسىم ۇعىمى قاستەرلi دە، قاسيەتتi، حالقىنا ەڭبەگi سiڭگەن، تۇلعالى دا تۇعىرلى ەر ازاماتتار ءۇشiن قولدانىلىپ كەلەدi. ەر دەمەكشi، گەرودوت: «اموزونكالاردى ساق-سكيفتەر «ەورپاتا» دەپ اتايدى، بۇل ەلليندiكتەرشە كۇيەۋiن ولتiرۋشiلەر دەگەندi بiلدiرەدi; «ەور» ياعني ەرi، كۇيەۋi، ال «پاتا» – ءولتiرۋ»، – دەيدi. سوندا ساق-سكيفشە «ەور» مەن قازiرگi «ەر» سوزدەرiندە تiكەلەي بايلانىس تۇر. سونىمەن، گەرودوت جازعان ساق-سكيف تiلi كەيiنگi ۇرپاقتارى تۇركiلەردiڭ تiلiنiڭ نەگiزi دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ەندەشە تۇرiك تiلi مەن مادەنيەتiنiڭ نەگiزi تەرەڭدە جاتىر.

ويتكەنi، ساق-سكيفتەردiڭ سول زامانداردا-اق تەڭدەسi جوق مادەني مۇرالاردى جاساعاندىعى دالەلدەنگەن. سكيفتەردiڭ جەبەسiن ۋرارتۋلىقتار مەن اسسيريالىقتاردىڭ ۇلگi ەتiپ العاندىعى دا بەلگiلi. د. اۆدۋسين: «انتيكالىق اۆتورلاردىڭ حابارلاعان مالiمەتتەرiن سالىستىرا كەلiپ، كيممەريلiكتەر مەن ساقتار اراسىندا ايىرماشىلىقتىڭ بولماعانىن بايقاۋعا بولادى»، – دەي وتىرىپ ونى دالەلدەي كورسەتەدi. ال كيممەريلiكتەر – ۋرارتۋدى، اسسيريانى، باسىپ ءوتiپ، ليديانى باعىندىرىپ، ەگيپەتكە دەيiن بارعاندار.

جالپى جوعارىدا ايتىلعاندار ساق-سكيفتەردiڭ تاريحىن، مادەنيەتiن بولشەكتەمەي بiرتۇتاس قاراستىرۋدى جانە ولاردىڭ دۇنيەجۇزiلiك تاريحتاعى ورنى تۋرالى ماسەلەنi زەرتتەۋدi كۇن تارتiبiنە قوياتىن ۋاقىت كەلگەندiگiن بايقاتادى. بۇگiنگi تاڭداعى بۇكiل تۇركi حالىقتارىنىڭ عالىمدارى ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قيىر شىعىستان باتىس ەۆروپاعا، سiبiردەن ۇندiستانعا دەيiنگi اۋماقتى قامتيتىن تاريحىن ارقايسىسىمىز جەكە-جەكە جانە بiرلەسە وتىرىپ زەرتتەپ، وقىپ-ۇيرەنۋiمiز، باسقا ەلدەرمەن، مەملەكەتتەرمەن بايلانىستىڭ تەرەڭ تامىرلارىن دا ايقىنداي ءتۇسۋiمiز قاجەت.

تۇرعانجان تولەباەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button