اعايىندىلار

– مىنا ايەلدiڭ قازiر مەنiڭ كوزiمشە كوزiن قۇرت، بۇل ساعان وپا بەرمەيدi دەپ ەدiم، اعام كوزدi-اشىپ جۇمعانشا جۇك ماشينا تاۋىپ كەلiپ، جەڭگەمنiڭ دۇنيەلەرiن تيەي باستاعان ەدi، كورشi-قولاڭ كەلiپ، ارەڭ توقتاتتى – ىرىسبيكە قۇربىسى وتكەن جولى اۋىلىنا بارىپ كەلگەندەگi اڭگiمەسiن ايتا باستادى.

– اعاڭا اجىراس دەسەڭ اجىراسىپ كەتە بەرە مە؟ – كۇلدان تاڭدانا سۇرادى.

– بiز بiر تۇقىمنان اينالدىرعان ۇشەۋمiز. اكە-شەشەمiز ەرتە كوز جۇمدى. اعالارىم كوڭiلiمە قاتتى قارايدى. مەنiڭ دە ولار دەسە شىعاردا جانىم بولەك. اعالارىمدى قيماعاندىقتان با، الدە سولاردىڭ كوڭiلiنەن شىقپاي قالادى دەپ قورىقتىم با، جiگiتپەن دە جۇرگەن ەمەسپiن.

– توسىنداۋ ەكەن. ىنتىماقتى، بiرلiكتi بولعان جاقسى. اعالارىڭا ءومiر بويى جابىسپايسىڭ عوي، اركiمنiڭ ءوز تاعدىرى بار ەمەس پە، – كۇلدان جۇرەگiندەگi قىرىق جاماۋ مۇڭدى ايتۋعا قىسىلىپ، اڭگiمەنiڭ ارناسىن باسقا تاقىرىپقا بۇرعىسى كەلگەن، ىرىسبيكە اعاسىن ساعىندى ما، ءوز ءۇي-iشi تۋرالى اڭگiمەنi جالعاستىرىپ كەتتi.

– تەتە بولعاندىقتان با، ۇشەۋمiز ەشكiمدi قوسپاي ءوز-وزiمiزبەن ۇيشiك وينايتىنبىز. سوندا دەيمiن-اۋ، ۇلكەن اعام اۋىرىپ، ەكiنشi اعام «جەدەل جاردەمنiڭ» دارiگەرi بولىپ، ال مەن ابالاپ يت بولاتىنمىن. سول ءومiر ۇلكەيگەندە دە قايتالانعان سەكiلدi، ۇلكەن اعام اۋرۋشاڭ، ءالسiز، ەكiنشiسi بارiمiزگە قامقور، ال مەن… شىنىندا سولاردىڭ ەسiكتەرiندەگi مەيiرiمدi يتتەرi سياقتىمىن. – ىرىسبيكە مۇنى اسقان بiر كوڭiلدiلiكپەن، ويناقىلىقپەن، جىلىلىقپەن ايتتى. ول ءومiر مۇحيتىندا تاسباۋىرلىق دەگەن قارابوتانا تولقىندار بار دەگەنگە سەنبەيتiن جان. كۇلدان ىرىسبيكەگە سول ءۇشiن قىزىعادى، كەيدە ونىڭ ەلجiرەپ تۇرعان جۇرەگiن قىزعانادى دا. بوزالا تاڭدا اق بوز اتقا مiنگەن قىدىر Iلياس ادامدار اراسىنا ىنتىماقتى الىپ كەلە جاتىپ، الدىمەن وسى ىرىسبيكەلەردiڭ ۇيiنە كiرگەن-اۋ، شاماسى…

كۇلدان دا اعايىندى ۇشەۋ. نەگە ەكەنiن قايدام، بۇلار بiرiگiپ ۇيشiك ويناپ كورمەپتi. تاتۋ بولماعاندىقتان ەمەس، ويىنعا ونشا ىقىلاستارى بولمادى-اۋ وزدەرiنiڭ. ساباقتى شەتiنەن جاقسى وقىدى. ايتاقىننىڭ سالعان سۋرەتتەرi، جۇماتايدىڭ ولەڭدەرi مەكتەپ تاقتاسىندا تۇراتىن. كۇلدان اعالارىن ماقتان تۇتاتىن. ءبارi كەيiن باستالدى. ەسەيگەن سوڭ. كۇلداننiڭ شىققان كۇيەۋiن باۋىرلارى ۇناتپادى. جوق، ودان بۇرىن ارالارىن بiر سۋىق ارالاپ وتكەن. جۇماتاي، ءۇيدiڭ، اۋىلدىڭ ءۇمiت كۇتiپ ۇكiلەپ وتىرعان بالاسى، وقۋ بiتiرگەن سوڭ وزiنەن ۇلكەن بالالى كەلiنشەككە ۇيلەنiپ، ءۇي-iشiنiڭ كوڭiل-كۇيiن بۇزىپ جiبەردi. اۋىل iشiندە جىبىرلاعان ءسوز كوبەيدi. اكەسiنiڭ قاباعى ءتۇسiپ، شەشەسi اۋىرىپ قالدى. جاس جiگiتتiڭ بالالى ايەلدi جاقسى كورۋi مۇمكiن ەمەستەي كورiندi ەلدiڭ بارiنە. ءوزiنiڭ كلاسىنداعى ءباتiش قانداي جاقسى كورەتiن ەدi جۇماتايدى. ەلجiرەپ ولەڭدەرiن جاتقا وقيتىن. ونىمەن اڭگiمەلەسۋ ءۇشiن ءۇيiرiلiپ جانىنان شىقپايتىن. ەكەۋi قاتار جۇرگەندە قانداي جاراسۋشى ەدi…

بالا جەتەكتەپ كەلگەن جەڭگەسi دە سۇلۋ. ساۋساقتارى سۇيرiكتەي، بiلەگi اپپاق، جۇپ-جۇمىر. مولدiرەگەن بوتا كوزiن قالىڭ كiرپiگi كولەگەيلەي بەرەدi. بەتiنiڭ بiر جاعىنداعى قالىن يىعىنا تۇسكەن قالىڭ شاشىمەن جاۋىپ، جۇرت كوزiنەن جاسىراتىن سەكiلدi. وسى ادەمiلiكتi مۇزداي سiرەستiرiپ كورسەتەتiن قاباعىندا بiر ىزعار بار. كۇلدان سودان تiكسiنەدi. جەڭگەسi كەلگەلi وسى ۇيدەن كومسومولدىڭ بەلسەندiسi بايبالا شىقپايتىن بولدى. سويلەپ تۇرىپ تا، شاي iشiپ وتىرىپ تا كوزiمەن جەڭگەسiن iشiپ-جەيدi. وڭاشالاپ بiر نارسە ايتقىسى كەلەدi. وندايدا جەڭگەسi سىلاڭداپ، سىنىقسيدى دا قالادى. كۇلداننiڭ iشi قاينايدى. بiر نارسەگە بiر نارسەنi ۇرىپ قاپ داڭعىر ەتكiزەدi. سەزiمگە بەرiلگەندەر ەستەرiن جيادى.

– وسى قىزدى، جەڭەشە، نەگە ۇل عىپ تۋمادىڭىز، قىزعا بiتكەن بەينەۋi جوق، – بايبالا جىلپىڭ ەتiپ اڭگiمەنi كۇلدانعا اۋدارادى. شەشەسi كوز الدىنداعىنى عانا كورەدi. مىسقالداي قۋلىعى جوق. بايبالا باستاعان اڭگiمەنi جالعاستىرىپ كەتەدi.

– وسى ءوستiپ، جەردiڭ قۇرتىنداي بولىپ الىپ تارىلادى دا قالادى. ايتۋىن ايتامىن-اق، كەڭ بولساڭ كەم بولمايسىڭ دەيمiن. قۇلاقتارى كيiز عوي بۇلاردىڭ، ايتقان ءسوز قايدا كەتiپ جاتقانىن بiلمەيسiڭ، – شەشەسi iشiندەگiسiن بiرiنەن كەيiن بiرiن شىعارىپ جاتىر. مىنالاردىڭ كەيپiن كورiپ كۇلدان ءوز-وزiنەن دولدانادى. Iشiن بiر نارسە تىرنالاپ، جىلاعىسى كەلەدi. ەسiكتi تارس جاۋىپ، سىرتقا كەتەدi. ەسiكتiڭ ەكپiنiمەن بوساعا سولقىلداپ، بوس توپىراق جەرگە توگiلەدi. كۇلدان iشiندەگi دۇلەيiن باسۋ ءۇشiن ەسiك الدىندا ءوسiپ تۇرعان الما اعاشىنىڭ باسىنا ورمەلەپ شىقتى. سالماعىمدى كوتەرەدi-اۋ، دەگەن بۇتاققا مىعىمدانىپ وتىردى. ءالi پiسە قويماعان المانىڭ بiرەۋiن جۇلقىنا ج ۇلىپ الىپ اۋزىنا اپارا بەرگەندە، جەڭگەسiنiڭ كiشكەنتاي بالاسى دالاعا جۇگiرiپ شىققانىن كورiپ، قولىنداعى الماسىن بار اشۋىمەن سول تۇسقا قاراي جiبەرiپ قالعان. تاستاي الما شەكەسiن جارىپ، تيتتەي بالا تالىقسىپ كەتتi. ءدال وسى جولى ادەيi iستەگەن جوق. بايقاۋسىزدا، اشۋىن تەجەي الماي قالعان. الما اعاشىنىڭ باسىنداعى كۇلداندi كورگەن شەشەسiنiڭ تiل-اۋزى بايلانىپ قالدى. جەڭگەسi سۇپ-سۇر بولىپ تiستەنiپ العان. مۇنىڭ بار-جوعىن ەلەڭ قىلمايتىنداي.

– مەن بايقاۋسىزدا… بiلمەي قالدىم، – دەپ مiڭگiرلەدi كۇلدان.

– بiلمەي بيت باسسىن سەنi، ءمۇلايiمسۋiن قانشىقتىڭ، – شەشەسi قولىنا تۇسكەن سولقىلداق كوپ شىبىقپەن تارتىپ-تارتىپ جiبەردi. كۇلداندi ايامادى. وسى داۋدىڭ ۇستiنە اعاسى كەلiپ قالعان. شەشەسi جاسىرىپ-جاپپاي كۇلداندi سونداي بiر جەكسۇرىن ەتiپ ايتىپ شىقتى. «بايقاماي قالىپتى» دەگەن جوق.

– بۇعان سالسا ۇيگە ادام كiرگiزبەيدi. انا بايبالا كەلiپ ەدi تاسىراڭداپ، ءۇيدi توڭكەرiپ كەتە جازدادى عوي، – دەپ شەشەسi اڭگiمەنi تiپتەن قويۋلاتىپ جiبەردi. «انا اجاننىڭ شەشەسi قىزىنىڭ ءار قىلىعىن جۋىپ-شايىپ، جiبiن جاتقىزىپ جiبەرەدi، مەنiڭ شەشەم نەگە ءوزi جار سالىپ ايتاتىن بولدى ەكەن». كۇلدان شەشەسiنە تەسiرەيە قارادى.

– بەتiڭ تiلiڭگiردiڭ بەتپاقتانۋىن قاراشى، – وسىنى ايتىپ شەشەسi بۇرقىلداپ ۇيگە كiرiپ كەتتi.

بۇگiنگi داۋ اعا مەن جەڭگەنiڭ ۇيدەن كەتۋiنە جاقسى سەبەپ بولعان سەكiلدi. بۋىنىپ-ءتۇيiنiپ الىپتى.

– ويباي، بۇل نە قىلعاندارىڭ؟ قارا بەت قىلماڭدار جۇرتقا مەنi. ول قانشىقتى باۋىزدا دەسەڭدەر باۋىزدايىن كوز الدارىڭدا، – شەشەسiنiڭ داۋسى ايقايعا ۇلاسىپ كەتتi. ءۇن-ءتۇنسiز تۇرعان اكەگە دە، الدارىندا كولدەنەڭدەپ جاتىپ العان شەشەگە دە قاراماي جۇماتاي اعاسى، جەڭگەسi، الما شەكەسiن جارعان كiشكەنتاي بالانى ەرتiپ ۇيدەن شىعىپ كەتتi. ۇيدەن شىعاردا اعاسى بۇعان تەسiلە ۇزاق قارادى. سويلەمەي ىقتىرعىسى كەلگەن. سالدەن كەيiن مىرس ەتتi دە، بۇرىلىپ كەتتi. كۇلدان قۇلاعىنان ەندi قيقۋ كەتپەيتiنiن بiلەدi. شەشەسi باسىنداعى ورامالىن ج ۇلىپ الىپ، شاشىن تارقاتىپ جiبەرiپ، بەتiن تىرناپ قانىن ساۋ ەتكiزدi دە، جەردi تومپەشتەپ جiبەردi.

– مەن بالا ەمەس، پالە تاۋىپپىن، – دەدi ءوز-وزiنەن القىنا. كۇلدان بiر المانىڭ بiر شاڭىراقتى وسىنداي ابىڭ-كۇبiڭگە تۇسiرەرiن، شىندىعىندا دا اڭعارماي قالعان. تەز قارامدى باتىرسام ەكەن. كۇلدان وسكەن سايىن ءوزiن وسى ۇيگە كەرەكسiز جانداي سەزiنەدi. كوز كورمەس، قۇلاق ەستiمەس جاققا كەتiپ قالعىسى كەلەدi. مەكتەپ بiتiرە سالىسىمەن كورشi اۋىلداعى بiر-ەكi رەت سويلەسكەن جiگiتكە تۇرمىسقا شىقتى. سەزiمسiز، كۇيدiم-جاندىمسىز-اق. مومىن جان. مومىننىڭ دا ەلگە سۇيكiمدi، سۇيكiمسiزi بولادى ەكەن. كۇيەۋi سولبiرەيiپ قالعان. «تۇر!» دەگەن جەرiڭدە ەكi كۇن تۇرا بەرەدi. «نەگە تۇرام؟» دەپ سۇرامايدى. «وتىر!» دەسەڭ، تiسiنiڭ كەتiك تۇسىنا سۇق ساۋساعىن تىعىپ-اپ وتىرا بەرەدi. «مەيلi، قاق-سوقپەن iسi جوق، ماڭدايىما جازىلعانى وسى بولار» دەپ، كۇلدان iشتەن تىنادى.

جۇماتاي كەلiنشەگiنiڭ توركiنiنە كەتiپ قالعان. اكە-شەشەسiمەن اندا-ساندا حابارلاسىپ قويادى. ايتاقىن اسكەردەن وزگەرiپ كەلدi. سالعان سۋرەتتەرiن جيناپ الىپ ورتەپ جiبەردi. ەسiل-دەرتi – كارتا ويناۋ، اراق iشۋ. اكە-شەشەسiنiڭ ەڭسەلi ءۇيiن ويىنحاناعا اينالدىردى. كۇلدان ۇندەمەۋگە ءداتi شىداماي، ارنايى كەلگەن. سول باياعى جىن-ويناقتىڭ ابىر-دابىرى. دولىلىق قىسىپ تۇراتىن ايبىندى شەشە ءمۇجiلiپ قالعان. اكەنiڭ دە ۇنجىرعاسى ءتۇسiپ كەتكەن. ءوز بالاسىنىڭ الدىندا وزدەرi شاراسىز.

– ايتاقىن،مىنالاردى تىي. بولدى. ەركەلەدiڭ. جەتتi ەندi، – كۇلدان ءار جاقتان جينالعان ويىنشىلاردىڭ ورتاسىنا كiرiپ بارعان. «جيىرما بiر» ويىنىنىڭ قىزىعىنا كiرiسiپ كەتكەندەر بiرەۋ بiزگە سويلەدi-اۋ، دەپ مىڭق ەتكەن جوق. ءبارiنiڭ كوزi – ورتاداعى ۇيمە اقشادا. ايتاقىن بەتiنە بiر قاراپ:

– ءوز ءجونiڭدi جوندەپ ال، – دەدi.

– مەنiڭ جونiمە نە بولىپتى؟ – كۇلدان ىزادان بۋلىعىپ قالعان.

– ايتسام، الدىمەن انا مال كۇيەۋiڭدi تىي. اسىل اعانىڭ قىزىن ەكiقابات قىلىپ قويىپتى. سودان كەيiن بارىپ ەلدiڭ ءجونiن تۇزە، – ايتاقىن قولىنداعى «وچكو» شىققان ءۇش كارتاسىن ۇستەل ۇستiنە تاستاپ، ۇيiلگەن اقشانى وزiنە قاراي سىپىرا بەرگەندە، كۇلدان ۇستەلدi توڭكەرiپ جiبەردi. ۇيمە اقشا ءار جاققا شاشىلدى. ايتاقىن سۇرلانىپ بارىپ، مىرس ەتتi.

– شىندىق – قاشاندا وسىلاي اششى بولادى.

ايتاقىن جەڭەر اقىعا وتiرiك ايتىپ تۇر دەپ ويلاعان. «اۋزىڭ قايسى؟» دەسە ساۋساعىن تاناۋىنا تىعاتىن كۇيەۋi قالاي قىزدى ەكiقابات قىلادى؟ مۇمكiن ەمەس قوي.

– جەڭگەڭنiڭ بالاسىنا كۇن كورسەتپەي قۋىپ شىققاندا ءوزiڭدi ويلادىڭ با؟ «كەلەر كەزەك، تەرەرسiڭ تەزەك» دەگەن بوق دۇنيە وسى، – ايتاقىن اقشالارىن جيناپ، ويىنشىلارمەن بiرگە شىعىپ كەتتi. ەرەگەسiپ، قازبالانىپ تۇرىپ الاتىنى بار ەدi، بۇل جولى اقشا ۇتقانىنا كوڭiلi كوتەرiلدi مە، ويتپەدi. اشۋ قىسقاندا قايراتتانىپ كەتەتiنiڭ بولادى عوي، كۇلدان سول قارقىنمەن ءۇيدiڭ iشiن قاعىپ-سiلكiپ، تازارتتى. مال قورانىڭ قيىن تازالاپ، ەسiكتiڭ الدىن ايناداي ەتiپ سىپىردى. شەشەسi جانىنا كەلiپ:

– سەنiڭ كۇيەۋiڭدiكi نە قىلىق، بۇكiل ەلدi دۇرلiكتiرiپ؟ وتكەن جولى قايناعانىڭ ۇيiندەگi جەڭەشەم كەلiپ، سوتقا بەرەمiز دەپ كەتكەن، – دەدi بوتەن بiرەۋ تۋرالى ايتىپ تۇرعانداي. كۇلداننiڭ بiر بىقسىعان اڭگiمەنiڭ بار ەكەنiنە ەندi كوزi جەتكەندەي. ايتاقىننىڭ اسىل اعا دەگەنi – اكەسiنiڭ تۋعان iنiسi. مەكتەپتە جاقسى وقىعانىم زايا كەتپەسiنشi دەپ الماتىعا سىرتتاي وقۋعا تاپسىرعان. ۇيدە بالا-شاعاعا باس-كوز بولۋعا اسىل اعانىڭ قىزىن قالدىرعان. اڭگiمە سول كەزدە باستالعان-اۋ شاماسى. Iشi كۇيiپ تۇرعاندا شەشەسiنiڭ تابالاعانداي بولعان اڭگiمەسi شيرىقتىرىپ جiبەردi.

– «شەشەسiن كورiپ، قىزىن ال» دەگەن، شەشەڭ دولى ەكەن، قيت ەتسە ءسۇتiن كوككە ساۋىپ قارعاپ-سiلەيدi، قايتىپ كوگەرiپ، كوكتەيمiن، اسىل اعانىڭ ايەلi اقىلدى، سونىڭ قىزىن الامىن دەگەن سوڭ رۇقساتىمدى بەرگەنمiن، – دەدi شەشەسiنە بەدiرەيە قاراپ.

– پiشتۋ، مەنiڭ دولىلىعىمنان ساداعا كەتسiن، – شەشەسi كiلت بۇرىلىپ ۇيگە كiرiپ كەتتi. كۇلدان سىرتتاعى ورىندىققا وتىرىپ ءۇنسiز ەگiلگەن. نەگە، نەگە بۇلاي؟ ەندi كۇيەۋiمەن قالاي بiرگە تۇرادى؟ اجىراسىپ كەتسە شە… بiلمەگەنسiپ، ەستiمەگەنسiپ جۇرە بەرسە شە… وعان كۇلداننiڭ شىدامى جەتپەيتiنi انىق. جانىنا اكەسi كەلدi. توقەتەرiن ايتاتىن بiرتوعا كiسi.

– بالام، باياعى زامان بولسا ات قۇيرىعىنا بايلاپ جiبەرەتiن-اق قىلىق. بۇل سەرiلiك تە، جiگiتتiك تە ەمەس. تەكسiزدiك. «كەل» دەمەيمiن، «كەت» دەمەيمiن. ءوزiڭ شەش. بۇل – اكەنiڭ ارالاساتىن iسi ەمەس.

– اكە، وسىنشاما كۇيەتiندەي نە جازىپ ەدiم. اپام قيت ەتسە ءسۇتiن كوككە ساۋىپ، قارعاپ-سiلەپ الا جونەلەدi، سوندىقتان شىعار، ءومiر جولىمنىڭ يرەلەڭدەپ كەتكەنi. كۇيەۋگە شىققاندا تەرiس باتا بەرiپ، توردەن ەسiككە دومالاپ، شاشىن ج ۇلىپ ەدi عوي، سونىڭ كەسiرi تيگەن شىعار ماعان. – كۇلدان اكەسiنiڭ تiزەسiنە باسىن قويىپ ءوزiن-ءوزi توقتاتا الماي جىلادى، – سiز مەنi قارعاپ جاتقاندا بiردە-بiر رەت اپامدى تىيعان ەمەسسiز، ءۇن-ءتۇنسiز ەستiمەگەندەي وتىرا بەرەسiز. نەگە؟ الدە وگەيمiن بە؟

– “شەشە قارعىسى – بوق” دەيدi عوي، قارعام. وگەيi جوق، قاعايى جوق ءوز بالاسى. مiنەزi سول بولسا قايتەسiڭ، – اكەسi شاراسىز ەكەنiن ۇقتىردى.

كۇلدان كiشكەنتاي ەكi قىزىن الىپ كەتۋگە بارعان. كۇيەۋi توسەكتiڭ ۇستiندە باسىن ەكi بۇتىنىڭ اراسىنا كiرiپ كەتەتiندەي سالبىراتىپ ۇيىقتاپ وتىر ەكەن. قاراعىسى كەلمەدi. مىج-مىج بولعان بەتi ءتۇرiن سىيىقسىزداندىرىپ جiبەرiپتi.

كۇلدان كۇيەۋi سويلەر، ەڭ بولماعاندا كەشiرiم سۇراپ، اقتالار دەپ ويلاپ، ءسال كiدiرگەن. وتىرعان جەرiندە ومپيىپ وتىردى دا قويدى.

وسىدان بiر اپتا بۇرىن اۋداندىق گازەتكە جۇمىسقا تۇرعاندا كۇلدان ەرەكشە بiر قۋانعان. ولەڭدەرiن جۇرت جاقسى قابىلداپتى. سول سەزiم قاناتتاندىرىپ، ۇساق-تۇيەك رەنiشتەرi ەسiنەن شىققانداي بولىپ ەدi، «سەن كوڭiلدەنۋگە تيiستi ەمەسسiڭ» دەگەندەي بiر مۇڭنان كەيiن بiر مۇڭ جiگەرiن ەزiپ جiبەردi. كۇلدان ءوز ۇيiنە سىيمايتىنىن بiلەدi. ايتاقىنمەن كۇندە تاقاسىپ، شەشەسiنiڭ اششى ءسوزiن ەستي بەرۋگە شاماسى جەتپەيدi-اۋ. بiراق بارار جەر، باسار تاۋى جوق. امالسىز «كۇيەۋدەن قايتقان قىز» اتانىپ، ۇيiنە كەلدi. العاشىندا قايمىعىپ، كورشiلەردiڭ كوزiنە تۇسپەۋگە تىرىساتىن. ادامنىڭ وعان دا بويى ۇيرەنەدi ەكەن. اقىرىنداپ ءوز ءۇيiنiڭ تiرلiگiن قولىنا الا باستادى. ەكi قىزىن شەشەسi قاتتى بولەكتەپ، تۇرتپەكتەيدi. «قانى جامان، تۇقىمى ناشار» دەيدi. سىرتقا بiلدiرمەگەنمەن، ءۇي iشi ىرىڭ-جىرىڭ. بiردە جۇماتاي كەلگەن ۇيگە، بالا-شاعاسىمەن. كوپتەن بەرi كوڭiلسiز بولىپ قالعان ءۇي-iشi ايرا-جايرا قۋانىستى. سامايىنان اق شاشى بۇرقىراپ شەشەسi جاڭا سويعان قويدىڭ iشەك-قارنىن تازالادى، اكەسi بۇكشەڭدەپ سىرتقا وت جاعىپ، توستiك قاقتادى.

– قايتارلارىندا بiر جىلقى سويىپ بەرەرمiن، – اكەسi كۇلدانمەن اقىلداسقانداي سۇراۋلى جۇزبەن قارادى.

بۇل قاباعىن ءتۇيiپ، كiرجiڭ ەتە ءتۇستi. «كەرەگi جوق» – دەگەنi.

– بالام، تارىلما، – دەدi.

– جاز شوبiڭە، قىس كومiرiڭە كومەكتەسiپ جiبەرەيiكشi دەپ بiر رەت نيەت بiلدiردi مە، بالالارىڭ؟ مەنiڭ كۇيەۋiم ەدi عوي جاز بەن قىستا مال كۇتiمiنە قارايتىن.

جاندارىنا جۇماتاي كەلدi. اكە مەن قىزدىڭ اڭگiمەسi ءۇزiلدi. قوراداعى 50-60 قويدى، 5-6 جىلقىنى كورگەن باۋىرى:

– قارتايعاندا جاندارىڭدى ازاپتاپ نە iستەيسiڭدەر، قازiر بازاردا ءبارi بار، ساتىپ الاسىڭدار، – دەپ تىپ-تىنىش تۇرعان جەردە اقىل ايتىپ، جىن قوزدىردى.

– سەندەر باعىپ جاتقان جوقسىڭدار عوي، – كۇلدان بۇلاردىڭ جىلىنا بiر رەت كەلگەندە وزدەرi بiلمەيتiن جۇمىسقا ارالاسقانىن جەك كورەدi.

– دەم السىن، قورا تازالاپ، بوق شىعارىپ جۇرگەنi ۇيات ەمەس پە؟ – اعاسى قولىن قالتاسىنان شىعارماي بۇعان سىعىرايا قارادى. سىعىرايعانى – مىسقىلداعانى. كۇلدان اعاسىنىڭ وسى قىلىعىن جەك كورەدi.

– ساتىلمايدى، كۇنi بويى وزدەرiنە ەرمەك، ۇيدە بوس وتىرسا iشقۇسا بولادى، – كۇلداننiڭ قانى قىزىپ اڭگiمەگە ارالاسقان. بۇلاردىڭ ءبارiنiڭ مiنەزدەرi وسىنداي قىزبا.

– Iشقۇساسى نەسi، تەلەديداردىڭ الدىندا، جىلى ۇيدە، تاماقتارىن دامدiلەپ iشiپ، دەمالسىن، – اعاسى قامقورسي سويلەدi.

– سەنiڭ نەڭ كەتتi، وتىر عوي وزدەرiمەن وزدەرi، بوق شىعارسا، قورا تازالاسا وزدەرiنiكi. وزدەرiنە ۇنايدى. قايتا بiزگە ايتا الماعان سوزدەرiن مالدارىنا ايتىپ، iشتەگi زاپىراندارىن شىعارادى. – كۇلدان اڭگiمەگە بiر كiرiسكەننەن سوڭ قايتپايدى.

– ايتا الماي جۇرگەندەرi بولسا ايتسىن، تىڭدايىق، – اعاسى بۇعان سىعىرايا، سىناي قارايدى. اكە مەن شەشە ۇلدىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ، ەكەۋiنە جالتاق-جالتاق قاراپ، سوزدەن داۋ شىعىپ كەتپەسە ەكەن دەپ بۇگەجەكتەيدi. كۇلداننiڭ وعان تاعى جىنى كەلەدi.

– ارتىنان جىبىرلاعانشا ايتىڭىز كوزiنە، ءوتi جارىلا ما، بەتiنە ەشنارسە ايتپاعان سوڭ مەنiكi ءجون ەكەن دەپ داندايسىپ كەتكەن – كۇلدان ءوزiنiڭ ەسەيiپ، ءجون-جوسىقتى بiلiپ قالعانىن اڭعارتقىسى كەلدi.

– ەشكiمiڭ دە باسىمىزعا اق تاس پەن كوك تاس ورناتپاي-اق ءوز تiرلiكتەرiڭدi دۇرىستاڭدارشى. سەندەرگە جاقسى بولسا، بiزگە جاقسى. بولدى. ءسوز تالاستىرماڭدار. – اكەسi داۋسىن قاتتىراق شىعارىپ، ەكەۋiن دە باسىپ تاستادى. – اقيقات پەن شىندىق iزدەگەن سوقىرلار قۇساماي، بiرiڭنiڭ سوزiڭە بiرiڭ يiلسەڭدەرشi.

– سوندا سوقىرلاردىڭ اقيقاتى قانداي ەكەن؟ – ۇل تۇك بولماعانداي اكە بەتiنە قارادى. جاساندى سالماقتانىپ تۇر. الدە كۇلدانعا سولاي كورiنە مە.

– بiر پاتشا ەلiندەگi بار سوقىردى جيىپ، ولارعا پiلiن كورسەتەدi. سوقىرلار قوراعا بارىپ بiرi اياعىن، بiرi قۇيرىعىن، بiرi قارنىن، بiرi ارقاسىن، بiرi قۇلاعىن سيپالايدى. پاتشا سوقىرلاردى قايتادان شاقىرىپ الىپ: «مەنiڭ پiلiم قانداي؟» – دەپ سۇرايدى عوي. سوندا پiلدiڭ اياعىن سيپاعان سوقىر: «سەنiڭ پiلiڭ تiرەۋدەي ەكەن» – دەيدi. ول سوزگە وزگەلەرi قارسى شىعىپ، سول جەردە كەرiسiپ، داۋلاسىپ، بiتiسپەستەي بولىپ تاراسىپتى. مەن اقيقاتتى، شىندىقتى عانا ايتامىن دەيتiندەردiڭ كوبi – وسى پiل سيپالاعان سوقىرلار سەكiلدi. سەندەردiڭ بiر-بiرiڭە ەڭ بولماعاندا تورعايلىق پانالارىڭ بولسىن دا، – اكەسi ارى قاراي سويلەۋگە شارشاعانداي ءۇنسiز بۇرىلىپ كەتتi. بۇلار دا جان-جاققا تاراستى.

جۇمىسقا ءسال كەشiگiپ كەلسە، باستىعى iزدەپ جاتىر ەكەن.

– سiزدiڭ ۇستiڭiزدەن ارىز ءتۇسiپتi، – دەدi بەتiنە بارلاي قاراپ. بۇرمالاپ ەشنارسە جازباعان سەكiلدi ەدi، تاعى نە بوپ قالدى ەكەن؟

– كiمنiڭ باقشاسىنا تاس لاقتىردىم ەكەن؟ – كۇلدان شىدامسىزدانىپ كەتتi.

– كۇيەۋi قىز زورلاعان، ءوزi وتباسى بار ەركەكتەرمەن جۇرەدi. سونداي ادامنىڭ اۋداندىق گازەتتە iستەپ، مورال تاقىرىبىنا ماقالا جازۋعا قۇقى بار ما؟ – دەپتi. كۇلدان وزiنە جاعىلعان جالاعا الدىمەن كۇلگەن، سالدەن كەيiن ءسوزدiڭ ءمانiن ۇققاندا ەسەڭگiرەپ قالدى.

– كۇيەۋiمنەن كەتiپ قالعانمىن، سونداي وقيعانىڭ بولعانى راس، – دەدi باسى شىڭىلداپ، كوزi سۋىرىلا شانشىپ.

– «اۋداندىق گازەت بايعا تيمەگەن، بايدان اجىراسقان قاتىنداردى جيناپ الىپ، بىلىعىپ وتىر» دەپ ماعان دا تيiسiپتi، – باستىعى شاراسىز كەيiپتە تەرەزەدەن سىرتقا قارادى.

– كiم جازىپتى؟

– تامارا دەگەن بiرەۋ. Iشiندە سەنiڭ اعاڭنىڭ دا اتى-ءجونi ءجۇر. الدە بiرەۋلەر ادەيi ۇيىمداستىردى ما ەكەن… – باستىق ءوز-وزiمەن سويلەسiپ كەتتi.

كۇلداننiڭ تىنىسى تارىلىپ، كوزi قاراۋىتتى. ءسوز ۇقپاي مەڭiرەيiپ قالدى. تامارا – جەڭگەسi. بۇلارى نەسi? كورiپ-بiلiپ وتىر عوي. ءجۇرiس-تۇرىسى ەلدiڭ الاقانىندا ەمەس پە؟ وسىلايشا جان كۇيدiرۋگە بولا ما؟ تۋعان اعاسىنىڭ جازۋى مۇمكiن ەمەس قوي. اقىلعا سىيمايدى. بۇلاردى بiرەۋ ارانداتىپ ءجۇر مە؟ الدە جەڭگەسi بالاسىنىڭ شەكەسiن جارعان المانى ءالi ۇمىتپاعان با؟ اكە-شەشەسi ەستiسە نە بولادى؟ شەشەسi دولىلىقپەن اشۋىن سىرتقا شىعارىپ الار، اكەسiنiڭ جۇرەگiنە سالماق ءتۇسiپ كەتەدi عوي.

كۇلدان بۇل تۋرالى ەشكiمگە تiس جارماۋعا بەكiندi. گازەتتەن كەتەيiن دەپ ەدi باستىعى «ء;دال قازiر كەتسiن دەپ جاتقان ەشكiم جوق، ۋاقىت كورسەتەر، سابىر ەتەيiك!» دەپ قويعان. بۇل دا دۇرىس بولدى، گازەتتiڭ قاربالاس جۇمىسىمەن الاڭداپ، كەيدە بۇل وقيعا ەسiنەن دە شىعىپ كەتەدi. بiردە تۋىسىنىڭ قىزى تەلەفون سوعىپ، اماندىق-ەسەندiكتەن كەيiن:

– كۇلدان، ساعان نە بولعان، اعاڭنىڭ ۇستiنەن ارىز جازىپ؟ – دەپ اڭتارىلا سۇراعان.

– ارىزى نەسi، قاي اعامنىڭ ۇستiنەن جازىپپىن؟ – كۇلدان شوشىپ كەتتi. شىنىمەن، بۇلاردى ءوزارا قىرقىستىرىپ، ارانداتىپ جۇرگەن بiرەۋ بار دەپ ويلادى.

– جۇماتايدىڭ ايەلi تامارا اعايىن-تۋىستىڭ بارiنە سولاي ايتىپ ءجۇر عوي.

– سەندiڭ بە؟

– سەنبەگەننەن كەيiن سۇراپ تۇرعانىم عوي. باسە، نە بولعان ساعان دەپ ويلاپ ەدiم. – تۋىس قىزدىڭ، كوڭiلi ورنىنا تۇسكەندەي.

كۇلداننiڭ جۇرەگi اتقاقتاپ اۋزىنا تىعىلدى. «مىنا قاتىنعا نە iستەسەم ەكەن، ا؟!» دەپ ويلادى. بارىپ استاڭ-كەستەڭiن شىعارسا عوي. وسى سالداقىنىڭ كەسiرiنەن اعاسىنىڭ ءۇش بالاسى مۇنى كورسە كiرپiدەي جيىرىلادى. نە iستەدi بۇل ولارعا؟ ايەلدiكi ايەلدiك ەكەن، اعاسىنا نە جورىق؟!

– كۇلدان دەيمiن، سول جۇماتاي اعاڭ سوڭعى كەزدە ءبiرتۇرلi مەڭiرەيiپ قالعان عوي، بايقايسىڭ با؟ انا قاتىنى سونى وقىتىپ قويعان جوق پا ەكەن؟ — دەيدi، مەنiڭ اپام، – تۋىستىڭ قىزى تاعى دا بiرنارسەلەردi ايتىپ جاتتى. ونى تىڭداۋعا مۇنىڭ ءال-دارمەنi قالماعان. سىلق ەتiپ وتىرا كەتكەن. سول جاق قولى جانسىزدانىپ بارا جاتقانداي. ادامنىڭ باسىنا لەزدە قانداي ويلار كەلەدi دەسەي-شi. ەكi كiشكەنتايىن ەشكiمگە كوزتۇرتكi ەتكiسi كەلمەيدi. ءوز-ءوزiن سابىرعا شاقىرىپ، iشكi دۇنيەسiن تىنىشتاندىردى. «قاي-قايداعى جامان وي قايدان كەلدi باسىما. امان بولسىن. قايسىسىنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولامىن»، – دەدi ءوزiن ءوزi سابىرعا شاقىرىپ. دەگەنمەن iشiن وكسiك قىسىپ، جانى ءوز-وزiنەن البۇرتىپ تۇرعان.

– كۇلدان، قاراعىم، ۇيiڭنەن جامانات حابار الىپ تۇرمىز. ماشينامەن بارارسىڭ، – باستىعى بۇعان اياي قاراپ، اڭگiمەنi سوزباي جىلدام شىعىپ كەتتi.

«اكەم بە، شەشەم بە؟ باسىمىز بiر قازانعا سىيماي جۇرگەندە بۇل دا بiر سىن بولدى-اۋ. ۇشەۋمiز ءۇش جاققا تارتىپ، ەل الدىندا ۇياتقا قالماساق بولدى».

ۇيدە اكەسi دە، شەشەسi دە وتىر. ەكi كiشكەنتايىن iزدەگەن. ولار دا قوڭقيىپ ءجۇر. قۇدايىم-اۋ، سوندا كiم بولعانى؟

– «جۇماتاي اسىلىپ قالىپتى» دەيدi. بiراق اسىلعان ادامعا ۇقسامايدى. بەتiنiڭ دالا-دالاسى شىققان. ءولتiرiپ الىپ اسىپ قويعان سەكiلدi، – ايتاقىن «ەندi قايتەمiز» دەگەندەي بۇعان قارادى.

– سوندا كiم ولتiرەدi?

– تامارانىڭ ارتىنان ەرiپ كەلگەن بالاسى. Iشiپ العاندا «مەن سەنi ءتۇبi ولتiرەم» دەپ وتىراتىن.

– استاپىراللا. اشۋ ۇستiندە، جىندىلىقپەن ايتىلعان ءسوز بولار.

جۇماتايدىڭ ۇيiندە ەل-جۇرتتىڭ قاراسى كوپ ەكەن. تامارا بۇعان الدەنەدەن سەكەمدەنە، ۇرەيلەنە قارادى. اعاسى جاتقان جەرگە كiرگەن. بەت-اۋزىندا الدەبiرەۋدiڭ زورلىعىن اۋىرسىنعان كەيiستiك بار. تiزەرلەپ وتىرىپ، بەتiنەن سيپادى. يىعىنان قۇشاقتادى. جۇرەگi ەلجiرەپ، كوزiنەن جاسى مونشاقتاپ توگiلدi. جۇماتاي ولەڭ جازىپ، ايتاقىن سۋرەت سالىپ جۇرگەندە ۇشەۋi قانداي تاتۋ ەدi. مەكتەپتiڭ «قۇرمەت تاقتاسىندا» ۇشەۋiنiڭ سۋرەتi قاتار iلiنiپ تۇراتىن. مۇعالiمدەر «جاقسىلىقوۆتارداي وقىڭدار» دەيتiن. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرi «مارقانىڭ ءۇش بالاسى – ءۇش التىن اسىقتاي» دەۋشi ەدi. سول ونەگە، سول تاتۋلىق قاي كۇنi شىتىنادى؟ سوڭعى كەزدە بiر-بiرiمiزبەن مۇلدە اڭگiمەلەسپەي كەتiپپiز عوي. Iشiندە نە كەتتi ەكەن، جۇماتايدىڭ؟.. اكەسiنiڭ كەيiپ تۇرىپ: «بiر-بiرلەرiڭە تورعايلىق پانالارىڭ بولسىن دا» دەگەنiن نەگە جۇرەكتەرiنە ۇيالاتپاعان. كۇلدان ورنىنان تۇرا بەرگەندە، ايتاقىن جانىنا كەلiپ جۇباتا قۇشاقتاعان. كوزi قىپ-قىزىل. بiر-بiرiنiڭ جۇرەك ءدۇرسiلiن انىق ەستiدi. ەلجiرەپ، ەگiلiپ تۇر ەكەن.

ءدiلدار مامىرباەۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button