قاباعى قانداي – قالامى سونداي...

(كاميلا قۇداباەۆانىڭ شىعارماشىلىعى جونiندە)
 

قاباعىنان توگiلگەن شۋاق كاميلا قۇداباەۆانىڭ قالامىنان دا توگiلiپ تۇرادى. ايەلدiڭ قاس-قاباعى، شىرايى تiرشiلiكتiڭ باستاۋشى كۇشi دەسەك، وسىناۋ سىمباتتى جاننىڭ تابيعيلىعىنان اينىمايتىنى، سۋىرىلىپ بيiك مiنبەگە جۇگiرمەيتiنi، ارزان ايعاي، بولىمسىز شۋدان بويىن اۋلاق ۇستايتىنى، اتاق دەپ القىنبايتىنى، الگiندە ايتقان جۇزiندەگi نۇردى ەسەلەي كورسەتەتiنi عاجاپ!

تۇنەرiپ جۇرەر ادامداردان جانىم تۇرشiگەدi. ال، الدەقالاي كاميلانى كەزدەستiرگەندە، كەنەتتەن كوڭiلiمنiڭ كوتەرiلiپ شىعا كەلەتiنi وزiمە دە قىزىق. بiز پالەندەي سىرلاس تا ەمەسپiز، ارالاس-قۇرالاسىمىز جوق. بار بiلەتiنiم قاباعى مەن قالامى. مiنە، قىرىق جىلعا جۋىق، اڭگiمەلەرi، حيكاياتتارى، ماقالالارى، اۋدارمالارى وقىرماننىڭ كوزايىمىنا اينالىپ، قۋانتىپ كەلەدi. “قىزىل كويلەكتi قىز”، “راۋشان گۇلدەر”، “ۇيقىسىز تۇندەر”، “ەڭ سۇلۋ ايەل”، “جالعىز حات” اتتى كiتاپتارىمەن ءوزiنiڭ جازۋشىلىق كەلبەتiن الدەقاشان ايقىنداپ ۇلگەردi. تۋىندىلارى جاراتىلىستىڭ وزiندەي جارقىن، شىنايى. قيىننان قيىستىرمايدى، كەيiپكەرلەرi بارiمiزگە تانىس، كۋانعان، مۇڭايعان، ساعىنعان، سۇيگەن، قۇلاپ-سۇرiنسە دە جارىق دۇنيەدەن تۇڭiلمەگەن جايدارى جاندار. وسىناۋ جايدارمان جايساڭدىق شىعارمالارىنان سامالداي ەسiپ تۇرادى. ءوزiنiڭ “بiلگەنiنەن الدەقايدا كۇردەلi، الدەقايدا تەرەڭ ءومiر… سىرلارىنىڭ تۇبiنە جەتەم دەپ، وڭاشا ءجۇرiپ وي باقشاسىن ارالايتىن” ستۋدەنت قۇرالاي، “جابايى قاراسورانى ەشنارسەگە “پايدالانۋعا” بولماي ما ەكەن” دەپ مازاسىزداناتىن جۋرناليست مەڭسۇلۋ، “دۋماندى ورتادا وتىرعاننىڭ وزiندە دە جاپان دالادا جالعىز قالعانداي كوڭiلi جۇدەيتiن” ءانشi ايدانا، “جاقسى مەن جاماندى اجىراتا” الماي قينالعان گۇلناز، “اناسىن كورمەي وسكەن بالا… ەرتەڭ كiم بولىپ شىعادى” دەپ، باسقالاردىڭ جاعدايىنا الاڭداعان گۇلبارشىن وقىرمانىن بەيجاي قالدىرمايدى. جۇرەك شىمىرلاتار سەزiمiمەن، مۇڭىمەن ەستە ساقتالادى. “كەيiنگi بiر جىل” اڭگiمەسiندەگi مەرۋەرتتiڭ بەينەسi قانداي نانىمدى، ارتىق، كەمi جوق، بiر دەممەن جازىلعان. باسىنان اياعىنا شەيiن تۇنعان سۋرەت. بايانداۋدان گورi ارەكەت باسىم. “جان ادامدى جاماندىققا قيمايتىن مەرۋەرتتiڭ كiرشiكسiز كوڭiلi” مۇڭعا باتىرادى وقىرمانىن. ەرiكسiز كەلiسەسiڭ كەلiنشەكتiڭ ويىمەن: “…قالاي دەگەندە دە جاستىقتىڭ ءوزi باقىت ەكەن اۋ… جالپى، ادامنىڭ ءومiر بويى باقىتتى بولۋى مۇمكiن ەمەس تە شىعار. بiر وزiنە سونشا كوپ نارسەنi تiلەۋ-ناعىز وزiمشiلدiك شىعار، شىن مانiسiندە، ويسىزدىق، كوزسiزدiك ەمەس پە؟…” باقىتتى، سۇيiكتi بولۋعا لايىقتى مەرۋەرتتiڭ جانارى نەلiكتەن جاسقا تولى… جازۋشى ەشكiمدi كiنالامايدى، قىم-قۋىت تiرلiك مامىراجاي كۇنگi تەڭiزدiڭ تولقىندارىنداي بۇلك-بۇلك اعىپ، كەيiپكەرلەرi ماڭدايىنا جازىلعانىنا كونەدi. قانداي قينالعانىمەن، “كوزiنەن اققان جاستى” سۇرتكەن مەرۋەرت پەن “دالادا اق قاناتتى كوبەلەكتەردەي” جاپالاقتاعان اپپاق قار، اق كورپەگە ورانعان دۇنيە كۇدiكتەندiرە ءارi ۇمiتتەندiرە، قايعىرتىپ تا، قۋانتىپ تا الاڭداتقانىمەن، ءبارiبiر اپپاق بوپ سانا-سەزiمدi سiلكiندiرەدi.

اڭگiمە سوڭىنداعى ەكپiندەگەن “اق” دەگەن ءسوز جاسامپازدىقتان، ءومiر سۇرۋگە قۇشتارلىقتان بەلگi بەرگەندەي.

كاميلانىڭ وقيعا قۇرۋ ءادiسi دە وزگەشە. ۇزاقسونار تاپتiشتەۋ جوق، انىق-قانىق كورiنiستەر اياسىندا بiر-بiرiنە ۇقسامايتىن ءتۇرلi وقيعالار كوشiنiڭ ءسانi مەن ءمانi، مازمۇنى قىزىقتىرا جالعاسىپ جاتادى. “انانىڭ كوز جاسى” دەگەن اڭگiمەسiندەگi كۇلجاميلانىڭ بەينەسi سونشالىقتى نانىمدى. “جاس ءومiرiڭ بوسقا ءوتتi… وبالىڭا قالدىم، كۇلجاميلا. كەش…مەنi…” دەپ كوز جۇمعان كۇيەۋiنiڭ بiر اۋىز سوزiنەن ءبارiن ۇعاسىڭ. الايدا انا قاسiرەتi تىم قالىڭ. تارىلعان پەيiلدەن قورقادى، بالاسىنا جاماندىق بوپ ورالۋىنان ساقتاي گور دەپ جالىنادى انا. “كەسەنi دۇڭك ەتكiزiپ” قويار كەلiندەر از ەمەس قازiر. “مiنە، كەسەدەگi سۇيىق تىنشىدى. كۇلجاميلا كەسەنi الا بەرگەندە قولىنىڭ دiرiلدەپ تۇرعانىن بايقادى. Iشتەگi الاساپىراندى قانشا جاسىرام دەگەنمەن، قارتايعان سوڭ ول دا مۇمكiن ەمەس ەكەن. ەڭ جوق دەگەندە قولىڭ ءوستiپ قالتىرايتىن كورiنەدi… ءزاھار iشكەندەي بiر-ەكi جۇتتى دا، كەسەنi داستارقانعا قويدى. Iشiپ بولدى دەگەنi شىعار، اي-شايسىز جاۋھار داستارقاندى جيىپ الا جونەلدi.”

“انانىڭ كوز جاسىنان قورىقپاعان كiسi – ەشتەڭەدەن قورىقپايتىن شىعار…” دەپ تۇيiندەيدi جازۋشى.

“جالعىزدىق”، “قارا كەمپiر”، “قاتال جiگiت”، اڭگiمەلەرiندەگi تالشىن، ماريامگۇل، ساۋىتبەكتiڭ اناسى نۇربيكە، بەرەنكۇل، جارقىناي – كەسەك تۇلعالار. تالشىننىڭ “جانارى قانداي تاپ-تازا. باياعىداي، ادامعا تۋرا قارايدى. بiراق سول جاناردى قازiر بiلiنەر-بiلiنبەس كولەڭكە ءتارiزدi الدەبiر مۇڭ شالعان ەكەن. سونىڭ ءوزiن تالشىن سەرپiپ تاستاۋعا، بiلدiرمەۋگە تىرىسادى. ونىسى – قايعى، مۇڭىنا ەشكiمدi ورتاق ەتكiسi كەلمەيتiن، نەگiزi قىز بالاعا ءتان، جالپى ايەل زاتىندا كەزدەسەتiن سيرەك تاككاپپارلىعىنان بولار”. كۇيەۋiنiڭ ء“ولi-تiرiسiن بiلمەسە دە قارا جولدىڭ بويىنان قىرىق جىل توسىپ”، جەڭiستiڭ قىرىق جىلدىعىنا ارنالعان ەسكەرتكiشكە اتى جازىلعانىن ەستiگەندەگi نۇربيكە انانىڭ حالi تەبiرەنiسپەن سۋرەتتەلگەن. “… وسى ۋاقىتقا دەيiن تiرi دەپ، ءۇمiتiمدi ۇزبەي كەلدiم. ەل-جۇرتتى، اعايىن-تۋعاندى شاقىرايىن… نەكەلەسiپ قوسىلعان قوساعىم ەدi. Iشiمدەگiنi ايتىپ، باسىنا بارىپ، داۋىس شىعارامىن. سەندەر سوكپەڭدەر…” وقيعا جەلiسi ەكi جاستىڭ ۇيلەنۋ تويى اياسىندا تiزبەكتەلiپ وتە شىعادى. مۇنىڭ ارجاعىندا تۇتاستاي ۇرپاق وكiلدەرi “كورگەن قيىندىق، قايعى-قاسiرەت” كادiمگi كينو لەنتاسىنداي زەردەگە قۇيىلادى.

جارقىنايدىڭ ء“وزiن دە ايامايتىن قاتالدىعى”، بەرەنكۇلدiڭ دوستىققا ادالدىعى، نۇرجامالدىڭ “ايەلدiڭ سۇلۋلىعى، جالپى ادامنىڭ سۇلۋلىعى جايلى كوزقاراسىنا شىم-شىمداپ وزگەرiس ەنگەنiن ءوزi دە اڭعارماۋى”، تiزە بەرسەك، جازۋشى كاميلا قۇداباەۆانىڭ ادەبيەتكە اكەلگەن ايەلدەر گالەرەياسى اشىق بوياۋىمەن، iزەتتiلiگiمەن، يناباتىمەن، ياعني ۇلتتىق وزىق سالت-داستۇرلەرiمiزگە قۇرىلۋىمەن قۇندى. ەلەۋسiزدەۋ عانا يشارا، ەمەۋرiنi مەن قىز-كەلiنشەكتەرiمiزدiڭ مiنەز بايلىعى، قادiرi كاميلانىڭ وزiنە عانا ءتان قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەدi. “جالعىز حاتتاعى” گۇلزەينەپتi الايىقتى. شاعىن اڭگiمەدە قانشالىقتى قالىڭ استار جاسىرىنعان دەسەڭiزشi. كۇندەلiكتi قىم-قۋىتتا كەز-كەلگەن ايەل باسىنان وتكەرەر جاعدايدىڭ توركiنiنەن نەبiر تۇيتكiلدەردi ۇتقىرلىقپەن جەتكiزiپ، ودان شىعۋدىڭ جولدارى دا ءوز-وزiنەن شەشiلگەندەي. تاربيەلiك ونەگەسiن ايتساڭىزشى، راسىندا “اناسى ارمانداعان بولاشاقتى بورداي “توزدىرىپ” جiبەرۋگە” قانداي قاقىسى بار، ء“ارi-بەرiدەن سوڭ” كۇيەۋiنiڭ “اشۋىن دا تۇسiنۋگە تيiس شىعار. ول دا بالكiم، گۇلزەينەپتi الدەبiر كەزدەيسوقتىقتاردان ساقتاندىرماق بوپ – بiراق سونىڭ ءجونi مەن رەتiن كەلتiرە الماي، مiنەزiنiڭ قيانپۇرىستاۋ تۇستارىن “شەكتەۋدi” تولىق يگەرمەگەندiكتەن ارتىق سوزدەردi ايتىپ قالعان شىعار…” ەرiكسiز ويلاندىرادى. مىناۋ جالعان دۇنيەدە نە بولسا، سودان ماسەلە تۋىنداتىپ، ۇرىس-كەرiسپەن، رەنiشپەن بiر-بiرiنiڭ قادiرiنە جەتپەي جۇرگەندەر از با ارامىزدا. سوندىقتان دا كوپتi كورگەن جەسiر انانىڭ “بولىمسىز نارسەگە بولا بiر-بiرiڭ كوڭiلدەرiڭدi قالدىرماڭدار. جالپى ۇساق-تۇيەككە ءمان بەرە بەرمە. نەشە جىل تۇرىپ كۇيەۋiڭنiڭ مiنەزiن تولىق بiلمەسەڭ – ول دا كەمشiلiگiڭ. ال جاقسى بiلەتiن بولساڭ – ۇرىس-كەرiس، وكپە-رەنiش دەگەننiڭ ءبارiنiڭ الدىن الۋ لازىم، ول اقىل پاراساتتىڭ بiر نىشانى بولسا كەرەك. ە-ە… قاراعىم، جۇبايلىق ءومiردi الىپ ءجۇرۋ دە مەملەكەتتi باسقارۋ iسi سەكiلدi قيىن شارۋا…” دەپ قىزىنا ەسكەرتۋiندە اسا تەرەڭ ماعىنا جاتقان جوق پا! بىلايعى شاقتا پالەندەي نازار اۋدارۋعا تۇرمايتىنداي ەلەستەيتiن جايتتەر كاميلانىڭ ورنەكتەۋiندە iرi ۇعىم تۋدىراتىنىن مويىنداۋ قاجەت. قاي شىعارماسىن الساق تا ءومiردiڭ وزiنەن ءورiلiپ، اۆتورلىق ۇستانىمى، يدەياسى بارشامىزدى تولعاندىرار الەۋمەتتiك وزەكتi ماسەلەلەرگە ۇلاسىپ، سەرگەكتiككە، سەرپiلiسكە جەتەلەيدi. ءسويتiپ اتقارار جۇگi دە ارتا تۇسەدi اڭگiمە، حيكاياتتارىنىڭ. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى، تۇيiندەۋ شەبەرلiگi، از سوزبەن كوپ ءجايتتi ۇقتىرا بiلۋi كاميلانىڭ نەگiزگi ەرەكشەلiگi. ءتۇپسiز وي شىرماۋىنان گورi كەيiپكەرلەرi ناقتى iس، ارەكەت ۇستiندە جۇرەدi. كەيiنگi كەزدە دراما جانرىنا دەن قويۋى سول سەبەپتi دە ابدەن زاڭدى.

يدەيالىق تىنىسى كەڭ، ايتارى مول جازۋشى كاميلا قۇداباەۆانىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ كوپ قىرلى ەكەنiن جوعارىدا ايتتىق. جۋرناليست، اۋدارماشى، جازۋشى، دراماتۋرگ رەتiندە تالداپ-زەرتتەۋگە بولادى سان سالالى جۇمىسىن. قاراقالپاق جازۋشىسى ت.قايىپبەرگەنوۆتiڭ جاسوسپiرiمدەرگە ارنالعان پوۆەستەرiن، ورىس جازۋشىسى گ.نەمچەنكونىڭ بالالارعا ارنالعان پوۆەستەرi مەن اڭگiمەلەرiن، يۋ.ۆينوگرادوۆتىڭ “راحمەت ساعان، ۇستازىم”، “قيقار قىزىل اتەش”، ء“تاتتi كاتورگى” اتتى شىعارمالارىن انا تiلiمiزگە ءساتتi تارجiمالاعانى كەزiندە لايىقتى اتالىپ ءوتتi. 2008 جىلى ۆالەنتين پيكۋل اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن الۋى بiزدiڭ دە مارتەبەمiزدi وسiرگەنi راس. ال ء“باسپاسوز ۇزدiگi” بەلگiسiمەن ماراپاتتالۋى ونىڭ ۇزاق جىلعى جۋرناليستiك ەڭبەگiنiڭ ناتيجەسi. ون التى جىلدان اسا سارىارقا وڭiرiندە جۋرناليستiك قىزمەت اتقاردى. جەزقازعان، بالقاش، تەمiرتاۋ، قاراجولداعى ءوندiرiس وشاقتارىندا، اقتوعاي، قارقارالى، جاڭارقا، شەت اۋداندارىنداعى مالشى اۋىلدارىندا بوپ، جۇزدەگەن وچەرك، ماقالا، رەپورتاج، سۋرەتتەمە جازدى. ونەر، مادەنيەت تاقىرىبىن بويلاپ، اتاقتى مايتالمانداردىڭ جان دۇنيەسiنە ءۇڭiلدi، پروبلەمالىق ماسەلەلەردi كوتەردi.

ول ەڭبەك جولىن وبلىستىق گازەتتەن باستاعان. تالدىقورعان قالاسىندا تۋىپ، “كومسومولدىڭ 30 جىلدىعى” اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبiن ۇزدiك بiتiردi. جايىق بەكتۇروۆ سىندى مىقتى ادەبيەتشiنiڭ ساباق بەرگەنi دە ءوزi ءۇشiن ۇلكەن ساتتiلiك ەدi. ءسوزدiڭ قاسيەتiنە كiشكەنتايىنان ءمان بەرەتiن. بارلىق ءپاندi جاقسى وقىپ، ماماندىق تاڭداۋعا كەلگەندە، قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiنە ءتۇستi. الايدا بiرiنشi سەمەستردەن كەيiن كوڭiلi بۇزىلىپ، ءوز ەركiمەن وقۋدان شىعىپ كەتتi. Iشكi الەمi جازۋعا تارتتى دا تۇردى. 1962 جىلى قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiن اياقتادى. جولدامامەن قاراعاندى وبلىستىق گازەتiنە باردى. 1977 جىلى الماتىعا ورالىپ، “جالىن” باسپاسىندا 15 جىل رەداكتور بولدى. قر جوعارعى سوتىنىڭ “تۋرا بي” جۋرنالىندا، “پوزيتسيا”، “پارتيا” گازەتتەرiندە، رەسپۋبليكالىق “بوبەك” عىلىم ورتالىعىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. قازiر “ارۋ جان” قوعامدىق ايەلدەر جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى.

پروزا جازاتىن قازاق قىزدارىن، دۇنيەدەن وزعاندارىمەن ەسەپتەگەندە، ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا كاميلا قۇداباەۆا تۇر. جازۋشىلىق تاعدىرىمەن تاريحتان ويىپ تۇرىپ ورىندارىن العان ۇركەردەي شوق جۇلدىزىن، ياعني وننان اسار-اسپاس جازۋشى قىزدارىمىزدىڭ ۇلت ماقتانىشى، ۇلت قۇندىلىعى، ۇلت بايلىعى ەكەنi اقيقات. الايدا بۇلاردى ەلەپ-ەسكەرەر ەشكiم بايقالمايدى. مانساپ، لاۋازىم، اتاق، داڭقتىڭ ورايىن كەلتiرۋگە قارا ءسوز جازاتىن قىزداردىڭ iشكi مادەنيەتi، ينتەللەكتۋالدىق ورەسi جiبەرمەيدi، بۇعان ۋاقىتى دا جوق.

ەسiن بiلگەننەن جۋرناليستيكانىڭ، جازۋشىلىقتىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي ازابىن ابىرويمەن ارقالاپ، ادال ەڭبەگiمەن، قابiلەت-قارىمىمەن قۇرمەتكە بولەنگەن ارiپتەسiم كاميلا قۇداباەۆا سۇيiكتi جار، انا، مەيiرiمدi اجە. قوس ماماندىقتى مەڭگەرگەن ۇلى سامات، قىزى ەلميرا، ماسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتi ماگيستراتۋراسىن بيىل بiتiرەتiن الiشەر، 10 سىنىپتا وقيتىن ايدانا نەمەرەلەرi، تالاي جىلدار ەلiمiزدiڭ زاڭ ورىندارىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان اسقار تاۋى، تiرەگi، سۇيەنەر جان جولداسى تۇرىمجان قۇداباەۆ جانە باسقا دا جاناشىر دوس، اعايىن، تۋعاننىڭ قامقورلىعى، شىعارمالارىن iزدەپ وقيتىن وقىرمانداردىڭ شىنايى نيەتi، مiنە، كاميلا قۇداباەۆانىڭ باستى بايلىعى. نازiكتiگiمەن، قاشان كورسەڭ دە، وزiنە ماگنيتتەي تارتىپ، ۇلبiرەپ تۇرار اسەمدiگiمەن، كiتاپتارىنداعى كەيiپكەرلەرiندەي سۇيكiمدi، بiلiمدi، ونەرلi، وي ءورiسi كەڭ، ەرەكشە سەزiنۋi، تۇيسiنۋiمەن كوزگە دە، كوڭiلگە دە قۋانىش ۇيالاتىپ، توڭiرەگiن ساۋلەلەندiرiپ جۇرەتiنi كەرەمەت! سۇلۋ، سىمباتتى، اپپاق بوپ تا جەتپiسكە كەلۋگە بولادى ەكەن-اۋ! بۇل دا كەز-كەلگەننiڭ ەنشiسiنە بۇيىرمايتىن باقىت شىعار…

 

ماعيرا قوجاحمەتوۆا، جازۋشى، حالىقارالىق

“الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button