ولگەندەر قايتىپ كەلە مە؟

كلينيكالىق ءولiمدi باستان كەشiرگەن ادامدار سول ساتتە نە كورەدi? كiمدi كورەدi?

ەستەرiڭiزدە بولسا، “كوماتوزنيكي” اتتى كينودا دجۋليا روبەرتس باستاعان بiر توپ ستۋدەنت مەديكتەر كلينيكالىق ءولiمنiڭ حالiن وزدەرi بايقاپ كورۋدi ۇيعارمايتىن با ەدi. بارiمiزگە بەيمالiم انا جاقتاعى ومiرگە ساياحات جاساپ كەلگەن ستۋدەنتتەردiڭ اشقان جاڭالىعى تاڭقالدىردى. “كوماتوزنيكتەر” “انا جاققا” بارعاندا بiرiنشi بولىپ كiمدi كوردi? ءيا، ءدال تاپتىڭىز وزدەرi رەنجiتكەن ادامداردى…

ال سول 5-6 مينۋت ارالىعىندا ولiممەن ارپالىسىپ جاتقان ادام نە كورەدi? شىنىمەن دە ولiمنەن كەيiن ءومiر بار ما، الدە سول ۋاقىتتا مي ارالىقتارى سiزبەن جۇمباق ويىنىن ويناپ جاتىر ما؟ وسىعان بايلانىستى 1970 جىلدان باستاپ امەريكا عالىمدارى ءتۇرلi زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزiپ ءجۇر. سول جىلدارى پسيحولوگ رايموند موۋديدiڭ “ومiردەن كەيiنگi ءومiر” اتتى كiتابى جارىق كورگەن بولاتىن. پسيحولوگتىڭ پايىمداۋىنشا “تاننەن تىس ءومiر ءسۇرۋدiڭ” كەلەسi تالاپتارى بار ەكەن:

— بۇكiل دەنە قۇرلىسىنىڭ جانسىزدانۋى;

— جاعىمسىز داۋىستاردىڭ ەستiلۋi;

— ءولiم اۋىزىنداعى ادام ءوز دەنەسiنەن بەلگiلi بiر جىلدامدىقپەن شىعىپ توننەل ارقىلى جارىققا ۇمتىلۋى;

— وتكەن ءومiرiنiڭ كورiنiستەرi كوز الدىنان ءوتۋi;

— ول باقيلىق بولعان دوستارى جانە تۋىستارىمەن كەزدەسۋi.

“انا ومiرگە” بارىپ كەلگەندەردiڭ ساناسى ەكiگە بولiنەتiن سەكiلدi. ولار ءبارiن بiلiپ جاتادى، بiراق قاسىنداعى ادامدارعا بەتتەي المايدى. امەريكالىق عالىم كەننەت رينگتiڭ اشقان جاڭالىعى الەمدi تاڭداندىردى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، تiپتi كوزi كورمەيتiن ادامدار دا كلينيكالىق ولiمدە جارىق ءتۇستi كورە الادى ەكەن.

عالامتوردا، رەسەيلiك گازەتتەردە پەرiشتەمەن، قايتىس بولعان تۋىسىمەن كەزدەسiپ كەلدiم دەگەن ماقالالار ءورiپ ءجۇر. بiزدiڭ قازاقستاندا دا بiردi-ەكiلi ادام كلينيكالىق ءولiمدi باستان كەشەدi. سونىڭ بiرi — تۋلەپەردينوۆا ايگەرiم جۇرەك اۋرۋىمەن وسىدان ون جىل بۇرىن اۋرۋحاناعا تۇسەدi. بiر مەزەتتە جۇرەگi قىسىپ دەمالا الماي اۋىرىپ جاتقاندا، جەڭiلدiكتi سەزiنەدi. بەينە بiر اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن سياقتى. ونى بiر الىپ كۇش تارتىپ الىپ بارادى ەكەن. قاپ-قارا دالiزدەن ۇشىپ كەلە جاتقاندا، الدىنان جارىق كورiنەدi. جارىققا ۇمتىلا بەرگەندە قايدان كەلگەنi بەلگiسiز اناسىمەن بiر كiشكەنتاي بالا شىعىپتى. اناسىن قۇشاقتاپ جىلايىن دەسە، ول ونى ارتقا قاراي يتەرمەلەپ: “كەت بۇل جەردەن، ءتورت بالاڭدى كiمگە سەنiپ قالدىرىپ باراسىڭ؟” دەپ قاسىنا بەتتەتپەپتi. ال ايگەرiمنiڭ ورالعىسى كەلمەپتi، سەبەبi سول مەزەتتەگi جەڭiلدiكتi ەشقاشان سەزiنبەگەن. ول قيپاقتاپ جارىققا ۇمتىلا بەرگەندە اناسى “بۇل جاققا كەلiپ ۇلگەرەسiڭ، قازiر ارتىڭدا قالعان بالاڭدى ويلا” دەگەن سوزiنەن كەيiن، ءتانiمنiڭ قاسىنا قالاي كەلگەنiمدi بiلمەي قالدىم. “مۇمكiن سول ۋاقىتتا بiر ويانعان بولۋىم كەرەك،” دەدi انا جاقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ كەلگەن جان.

بۇل كورiنiستەرگە جاۋاپ بار ما؟ عالىمدار ءومiردiڭ سوڭعى مينۋتىندا ادامنىڭ حالiنە جاۋاپ تاپقان سەكiلدi. بۇل جۇمباقتى پسيحولوگ پايەل ۋوتسون شەشiپتi. ونىڭ ويىنشا، بiز ءومiرiمiزدiڭ سوڭعى مينۋتىندا انا جاتىرىنان شىققانىمىزدى ەسكە تۇسiرەمiز. جانە سول ساتپەن ولگەندە دە قاۋىشامىز. سەبەبi، انا پۇشپاعىنان شىققان ءسابيدiڭ ساناسىندا نە بولىپ جاتقانى بiزگە بەيمالiم. مەنiڭشە، مۇندا ميدىڭ قىسىمدا بولۋى ارقىلى جان تاننەن اجىراپ كەتەدi. پسيحولوگ اننا مەرگەنبايقىزى كلينيكالىق ولiمگە پسيحولوگيا سالاسىندا ەشقانداي تۇسiندiرمەلەر جوق دەگەندi ايتادى.

ال نۇر مۇباراك مەشiتiنiڭ باس يمامى ءادiل مارحابا ۇلى ومiردەن كەيiن ءومiر بار دەيدi. ويتكەنi بiز ۇيقىنى دا كiشi ولiممەن سالىستىرامىز. حاديستە تالما اۋرۋىنىڭ ءوزiن بiر ءولiپ قايتقانمەن تەڭەستiرەدi ەكەن. مەنiڭ دوسىم سۋعا باتىپ بارا جاتقانىندا بiر سەكۋندتىڭ iشiندە بۇكiل ءومiرi كوز الدىنان ءوتiپتi. سوندا ول كوزiن اشقانداعى ءسوزi: “بۇل ءومiردiڭ جالعاندىعىن-اي!” دەگەنi. بiزدiڭ ءتانiمiز ولگەنمەنەن جانىمىز ەشقاشان ولمەيدi. جانە ولiممەن ءومiر اراسىندا جاتقان ادامنىڭ رۋحى ۇشىپ جۇرەدi، ونىڭ احيرەتتەگi تۋىسىن كورۋi ابدەن مۇمكiن.

بiزدiڭ قازاقستاندىق رەانيماتولوگ دارiگەر لاپين: “كلينيكالىق ولiمدە بولعان ادامدار تiپتi سول ءساتتi بايقاماي دا قالادى” دەيدi. ال ءدالiزدi، پەرiشتەنi، قۇدايدى كوردiم دەگەندەر ءجۇزدiڭ بiرەۋiندە عانا مۇمكiن. بiراق ول ناركوزدان نەمەسە گولليۋتسيناتسيادان بولادى. سول ساتتە بiزدiڭ ميىمىزدا وتتەگiنiڭ جەتiسپەۋiنەن كورۋ قابiلەتتiلiگi ناشارلايدى. سوندىقتان دا كورۋ ايماعى بارىنشا كiشiرەيiپ ورتالىق كورۋ ايماعى تەك سىزىقشا ءتارiزدi جەردi قابىلدايدى. جالپى بiز حال ۇستiندەگi ادامنان: “سiز كەشە ءولدiڭiز، سوندا نە كوردiڭiز؟” دەپ سۇراي المايمىز. بiز تەك كەشە “سiز قانداي حالدە بولدىڭىز؟” دەيمiز. سوندا كوبiسi “قاتتى جۇرەگiم، ءيا باسقا جەرiم اۋىردى” دەپ قانا جاۋاپ بەرەدi. وتىز جىل وسى سالادا جۇمىس اتقارسام دا، بiردە-بiر ادامنىڭ مەن انا ومiرگە بارىپ قايتتىم دەگەنiن ەستiمەدiم. مۇنىڭ ءبارi حالىقتىڭ سەنiم نانىمىن نىعايتۋ ءۇشiن ايتىلاتىن بوس سوزدەر.

ء“وزiڭدi سىرتتان ءار ءتۇرلi كەزدە كورۋگە بولادى،” — دەيدi پسيحولوگ مامان پاتريك دباۆرين. ونىڭ پiكiرiنشە، جاننىڭ تاننەن تىس كەتۋiنiڭ سان ءتۇرلi كەزدەرi بولادى، تiپتi قاراپايىم ستوموتولوگيالىق انەستەزيدەن كەيiن. 2 سەكۋندقا عانا سوزىلاتىن جاننىڭ تاننەن اجىراۋى تiپتi يوگامەن اينالىساتىندار دا، سونداي-اق، ميگرەنمەن اۋىرعان كەزدە كەزدەسەدi. الپەنيستەردە بيiكتiككە شىققاندا ميعا وتتەگi جەتiسپەۋiنەن جان تاننەن بiر ساتكە اجىرايدى. ونداي جاعداي كوسماناۆت پەن ۇشقىشتا دا بولادى.

ءولiم اۋزىنداعى ادامنىڭ كوز الدىنان بۇكiل وتكەن ءومiرi نە ءۇشiن وتەدi دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ iزدەپ كوردiك. ءولۋ پروتسەسi ميدىڭ جاڭا قۇرىلىمدارىنان باستاۋ الىپ، ەسكiلەرiمەن اياقتالادى. قالپىنا كەلۋ كەرi اسەر بەرەدi: بiرiنشi “بۇرىنعى” مي ارالىقتارى تiرiلەدi، سودان كەيiن جاڭا مي ارالىقتارىنا جان بiتەدi. سول سەبەپتi دە ومiرگە ورالعاندا بiرiنشi ەسiڭە ماڭىزدى دەگەن ساتتەر عانا تۇسەدi.

ەدينبۋرگ پاتشالىعىنىڭ پسيحياترى كريس فريمەننiڭ پايىمداۋىنشا، ادامداردىڭ كورگەندەرiنiڭ ءبارi دالەلسiز. بiزگە بەيمالiم ءومiردiڭ سۋرەتتەرiن ولار جۇرەك توقتار كەزدە نەمەسە ونىڭ جاندانعان كەزiندە كورۋi مۇمكiن.

ال ۇلتتىق زەرتتەۋ ورتالىعى مەن 9-ەمحانا بiرiگiپ جاساعان زەرتتەۋ جۇمىستارىندا انا جاقتان قايتىپ كەلگەندەردiڭ 500-نiڭ تەك بiر پايىزى عانا نە كورگەندەرiن ەسiنە تۇسiرە الدى. عالىمداردىڭ پiكiرiنشە، سولاردىڭ 30-40% پسيحيكالىق اۋىتقۋى بار ادامدار بولىپ ەسەپتەلەدi ەكەن.

ءسوزiمنiڭ سوڭىن رايموند موۋديدiڭ پiكiرiمەن اياقتاعىم كەلەدi: “مەن “ومiردەن كەيiن ءومiر” بار ەكەنiن دالەلدەۋگە تالپىنبايمىن. مۇنداي دالەلدەۋ تiپتi مۇمكiن ەكەنiنە دە كۇمانiم بار”.

 

نازىم ءاشiمحان

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button