"اق جول" پارتياسىنىڭ توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ: قازاق ماسەلەسIن قازاقستان ماسەلەسIنەن ءبولIپ قاراۋعا بولمايدى

– ءاليحان مۇحامەديا ۇلى، ءوزiڭiز بiلەسiز، بۇگiنگi بiزدiڭ ءار كۇنiمiز قوعامدىق-ساياسي جاڭالىقتار مەن وقيعالارعا تولى عوي. سiز بەلگiلi ساياساتكەر ءارi ازامات رەتiندە، ايتىڭىزشى، ءوزiڭiزدi ەلەڭ ەتكiزگەن سوڭعى قانداي بiر ماسەلەنi ايتار ەدiڭiز؟

– اڭگiمەنi پرەزيدەنت جولداۋىنان باستايىن. وسى جولداۋدىڭ ەكونوميكاعا ارنالعان بولiگiندەگi بiزدiڭ بiرنەشە جىلدان بەرi كوتەرiپ جۇرگەن بiر ماسەلەنiڭ قوسىلعانى كوڭiلگە قونادى. ول سالىق كودەكسiندە سوڭعى 5-6 جىلدان بەرi ۇكiمەت اۋەستەنiپ كەتكەن جەكە كومپانيالارعا بەرەتiن پرەفەرەنتسيالاردى ازايتۋ نە جويۋ. سەبەبi ول پرەفەرەنتسيالار ۇكiمەتتiڭ iشiندەگi كەيبiر جەكە ادامداردىڭ ىقپالىمەن بەرiلەتiن بولعاندىقتان، كەيدە ەكونوميكاعا ىقپالى جوق كاسiپورىندار بۇكiل حالىقتىڭ ەسەبiنەن جەڭiلدiكتەر الادى. بۇل ەكونوميكاعا دا وڭ اسەرiن تيگiزبەيدi. سول سەبەپتەن دە جاڭا سالىق كودەكسiن ازiرلەگەن كەزدە بiز بارلىق ەكونوميكا سۋبەكتiلەرiنە بiردەي جاعداي جاسايتىن جۇيە قۇرۋىمىز كەرەك. ەكiنشi جاعىنان، جەراستى بايلىعىن پايدالانىپ وتىرعان سالادان گورi شيكiزاتقا تاۋەلسiز حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار، ماشينالار، ءتۇرلi قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن سالالارعا سالىق سالۋ جاعىنان جەڭiلدiك بەرگەن دۇرىس. بۇل ەكونوميكامىزدىڭ جان-جاقتى دامىپ، شيكiزاتقا تاۋەلسiزدiگiن ازايتۋى تيiس.

– قازiر ساياساتتىڭ بiر سايابىرسىعان شاعى. بۇل كۇندەرi نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسiز؟

– قازاقستاندا پارتيا دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزi شايىلىپ، كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن "ساياسي جانە يدەولوگيالىق الۋاندىلىق" جۇزەگە اسۋ مۇمكiندiگi، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا اسiرەسە تەلەديدارعا بالاما كوزقاراستىڭ قول جەتكiزۋ مۇمكiندiگi بولماي تۇرعان كەزدە، "اق جول" پارتياسىنىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن انىقتاۋمەن قاتار، "زەردە" قورىنىڭ توراعاسى رەتiندە جاس دەموكراتيا مەكتەبiنiڭ، الماتى مەن استاناداعى "تەمiرقازىق" پiكiر-سايىس كلۋبىنىڭ ماسەلەلەرiمەن اينالىسىپ ءجۇرمiن. فريدريح ەببەرت قورىمەن بiرiگiپ قازاقستان قوعامىنداعى XX عاسىردىڭ العاشقى 40 جىلىنداعى ۇردiستەردi تالداۋ بويىنشا كiتاپ شىعارۋ جوسپارى دا بار. "زەردە" سوڭعى ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعىنىڭ جاس دارىندارعا باعىتتالعان iس-قادامدارىنا دا شاماسى كەلگەنشە اتسالىسۋدا.

توعىزقۇمالاق فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى رەتiندە ءوزiمiزدiڭ ءتول زياتكەرلiك ويىنىمىزدى دامىتۋعا اتسالىسىپ كەلەم. بiز بىلتىر تۇڭعىش رەت توعىزقۇمالاقتى دۇنيەجۇزiلiك زياتكەرلەر ويىنىنىڭ وليمپياداسىنا الىپ باردىق. قازiر تۋريزم جانە سپورت مينيسترلiگiنiڭ قولداۋىمەن توعىزقۇمالاقتىڭ اياسى كەڭەيiپ، قاناتىن كەڭ جايۋدا. بيىلعى ماقساتىمىز توعىزقۇمالاقتىڭ حالىقارالىق فەدەراتسياسىن قۇرۋ. بiز بىلتىر تۇركياداعى، ەۋروپاداعى قازاق جاستارىنا دا ارنايى ادام جiبەرiپ ۇيرەتتiك. توعىزقۇمالاق – قازاقتىڭ الەمدiك وركەنيەتكە ءسوزسiز قوسقان ۇلەسiنiڭ بiرi. ونى دامىتۋ– ازاماتتىق پارىزىمىز.

سونىمەن قاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تاپسىرىسىمەن، نە پارتيا باستامالارى ءۇشiن الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ساراپتامامەن اينالىسامىن.

وسى جۇمىستاردىڭ اراسىندا قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنا قاتىستى، دەموكراتيالىق قوزعالىستاعى ۇردiستەر تۋرالى وي قورىتۋ دا iشكi قاجەتتiلiك.

– "زەردە" قورى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان بايقاۋدى "XX عاسىرداعى ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىسقا دەيiنگi قوعامداعى ۇردiستەردi تالداۋ" دەپ الىپسىزدار. بۇل بايقاۋدىڭ ماقساتى نە؟

– XX عاسىردىڭ بiرiنشi جارتىسىنداعى كۇردەلi قۇبىلىستاردىڭ قوعامعا اسەرi ءالi تولىق اشىلماعان. مەن مىسال رەتiندە ەكi رەت ءالiپبي اۋىستىرۋدى الار ەدiم. بۇل ادامزات تاريحىنداعى بiر ۇلتقا قارسى جاسالعان ەڭ اۋىر قىلمىستاردىڭ بiرi. سونىڭ ناتيجەسiندە اتاسى بiر ءحارiپ، بالاسى ەكiنشi، نەمەرەسi ءۇشiنشi ءحارiپتi پايدالاناتىن بولدى. ءالiپبي اۋىستىرۋ ۇلتتىق سانانى ماڭگۇرتتەندiرۋگە باعىتتالعان ەڭ اۋىر سوققى ەدi. ناتيجەسiندە قازاقتىڭ باسىم كوپشiلiگi بۇگiنگi كۇنi اباي، شاكارiم، ماحامبەتتەردi، الاش كوسەمدەرiنiڭ تۋىندىلارىن ءتۇپ نۇسقاسىندا وقي المايدى. ال تiپتi، تاۋەلسiزدiك جىلدارى جازىلعان تاريح وقۋلىقتارىندا ەكi رەت ءالiپبيدiڭ اۋىستىرىلعانى جايلى جالپى اتالماعان. سودان بiزدiڭ بالالارىمىز الiمساقتان بەرi قازاق كيريلليتسامەن كەلەدi دەپ تە ويلاۋى مۇمكiن. ءالiپبي اۋىستىرۋ، اشارشىلىق، ساياسي قۋعىن-سۇرگiن، قازان توڭكەرiسi بiزدiڭ بولمىسىمىزعا وتە قاتتى اسەر ەتتi. سوندىقتان ءوزiمiزدi ءتۇسiنۋiمiز ءۇشiن، قوعام رەتiندە "بiز كiمبiز؟" دەگەن سۇراققا جاۋاپ iزدەگەندە دە وسى ماسەلەلەردi تولىق قاراۋىمىز كەرەك. بiزدiڭ بايقاۋ جاريالاعان عىلىمي-تانىمدىق كiتابىمىز سول زاماندى سۋرەتتەيتiن كوركەم شىعارمالارعا دا ارناۋ بولاتىن دەڭگەيدە جازىلسا دۇرىس بولار ەدi. مىسالى، ورىس ادەبيەتiندەگi تريفونوۆتىڭ، شالاموۆتىڭ، اكسەنوۆتiڭ شىعارمالارى سول داۋiردەگi قوعامداعى ۇرەي مەن سەنiمسiزدiكتiڭ قالاي قالىپتاسقانىن كەرەمەت كورسەتە بiلگەن.

بۇگiنگi كۇنi بiزدiڭ قوعامدا دا وتكەننiڭ سارقىنشاعى رەتiندە ۇرەي مەن سەنiمسiزدiك ساقتالعان. سول سەبەپتەن بۇل زاماندى زەرتتەۋ كەرەك. بۇل – قوعامدى تاعى دا سول باعىتپەن قايتا جۇرۋدەن ساقتاندىرۋدىڭ دا بiر جولى.

– سiز كەزiندە دەپۋتات بولىپ سايلانساڭىز دا، ماجiلiسكە بiر جىلدان كەيiن عانا بارعانىڭىز ەل ەسiندە. دەپۋتات بولعان جەتi-سەگiز ايدىڭ iشiندە حالىق ءۇشiن نە iستەدiم دەپ ويلايسىز؟

– دەپۋتاتتىق قىزمەتتە "اق جولدىڭ" باعدارلاماسىنا سۇيەنگەندiكتەن دە جەتi-سەگiز ايدىڭ iشiندە ءماجiلiس قابىلداعان بiراز شەشiمدەرگە تىڭ وزگەرiستەر ەنگiزۋگە مۇمكiندiك بولدى. كەيبiرەۋiن ەسكە ءتۇسiرiپ كورەيiن.

مىسالى، سول كەزدە ەڭبەك كودەكسi ماجiلiستە قارالىپ جاتقان بولاتىن. سوعان "اق جولدىڭ" 20-دان استام ۇسىنىسى ءوتتi. ونىڭ iشiندەگi ەرەكشە قاعيداسىن ايتسام، ناقتى بiزدiڭ ۇسىنىسىمىزبەن قازاقستاننىڭ تاريحىندا بiرiنشi رەت تومەنگi جالاقىنىڭ ساعاتتىق مولشەرi دەگەن ۇعىم ەنگiزiلدi. بiزدiڭ ۇسىنىسىمىزبەن قازاقستاننىڭ تاريحىندا بiرiنشi رەت ۇجىمدىق كەلiسiمشارتتا ءار كاسiپورىنداعى ەڭ تومەنگi جالاقى مەن جوعارى جالاقىنىڭ ارا سالماعى بەكiپ، اۋىر جۇمىس جاسايتىندارعا كاسiبي زەينەتاقى تولەمدەرiنiڭ دەڭگەيi دە قارالاتىن بولدى. بiزدiڭ ۇسىنىسىمىزبەن سالالىق كەلiسiمشارتتا اۋىر جۇمىس جاسايتىندارعا ۇستەمە كوەففيتسيەنت بەكiتiلiپ، سونىمەن بiرگە بiزدiڭ ۇسىنىسىمىزبەن جۇمىسشىلاردىڭ ۇيىمدارىنا كەدەرگi جاساعان باسشىلار قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى. جانە وتە وزەكتiسi، شەتەلدiك جۇمىس بەرۋشiلەر سالالىق كەلiسiمشارتتان باس تارتقان جاعدايدا وسى كەلiسiمشارت ولار ءۇشiن ءبارiبiر مiندەتتi بولىپ تابىلاتىنىن ەنگiزۋگە قول جەتكiزدiك. وسىنىڭ ءبارi دۇرىس پايدالانا العان جاعدايدا كاسiپوداقتاردىڭ، جۇمىسشىلار ۇيىمدارىنىڭ جالاقى ساياساتىنا ىقپالىن كۇشەيتە ءتۇستi.

سوڭعى 4-5 جىل بويى مۇعالiمدەر مەن دارiگەرلەرگە ازاماتتىق قىزمەتكەر لاۋازىمىن بەرۋ كەرەك دەپ ماسەلە كوتەرگەنبiز. سونىڭ دا وسى ەڭبەك كودەكسiندە العاشقى قادامى جاسالىنعانىنا قۋانىشتىمىز. ەندiگi ماسەلە، سول ەڭبەك كودەكسiندەگi مۇمكiندiكتەردi پايدالانا وتىرىپ، ۇكiمەت جانە كاسiپوداقتارمەن بiرiگە وتىرىپ، مۇعالiم، دارiگەرلەردiڭ دە، جۇمىسشىلاردىڭ دا جالاقىسىن كوتەرۋ. مىسالى، بايلىققا بەلشەسiنەن باتىپ وتىرعان كاسiپورىنداردىڭ ورتاشا جالاقىسى رەسپۋبليكاداعى ورتاشا جالاقىدان تومەن بولىپ كەلەدi. ەڭبەك مينيسترلiگiنiڭ جۇمىسشىلاردىڭ قازا بولۋ دەڭگەيi جوعارى، جالاقىسى تومەن وسى كاسiپورىندى الەۋمەتتiك جاۋاپكەرشiلiگi ۇلگiلi قىلىپ كورسەتكiسi كەلۋi تۇسiنiكسiز. جاۋاپكەرشiلiك، بiرiنشiدەن، ءوز جۇمىسشىلارىنا دۇرىس جاعداي تۋعىزۋدان باستالادى.

بiز قاراعاندى، جەزقازعان كەنشiلەرiنiڭ، مۇعالiم، دارiگەرلەر كاسiپوداقتارىنىڭ بوي كوتەرiپ، ءوز تالاپتارىن قويا باستاعانىن وڭ ءۇردiس دەپ ەسەپتەيمiز. ەڭبەك ادامى قورعالمايتىن ەلدiڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولادى.

قازاق تiلiن دامىتۋدىڭ ناقتى شارالارىن، قازاق اقپارات كەڭiستiگiن جەتiلدiرۋ، قوعامدىق سانانى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستاردى ۇكiمەتكە جiبەردiك. ونىڭ iشiندە وتكەن جىلى الاشوردا ۇكiمەتiنiڭ 90 جىلدىعى، كەنەسارى قوزعالىسىنىڭ 170 جىلدىعى ەكەنiن ەسكەرە كەلە "الاش تاعىلىمدارى" دەگەن باعىتتا بۇقارالىق لەكتسيالار ۇيىمداستىرۋ قاجەت ەكەنiن جانە دە وسى وقيعالاردى كەڭiرەك اتاپ ءوتۋ كەرەكتiگiن كوتەردiك. بiراق بiر وكiنiشتiسi، ۇكiمەتتەن "بiز مەرەيتويلاردى 25 جىل سايىن اتاپ وتەمiز" دەگەن قيسىنسىز جاۋاپ كەلدi. سونىمەن قاتار 2007 جىلى بيۋدجەت قارالاردا بيۋدجەتتiڭ اقشاسىن ۇنەمدەپ ۇستاۋدىڭ ورنىنا، كۇماندi جوبامەن شاشىپ جاتقان ساياساتتىڭ ناتيجەسiندە ينفلياتسيا جوعارى بولادى دەپ ەسكەرتكەنبiز. قازiر تۋرا سول ايتقانىمىز كەلiپ وتىر. بiزدiڭ دەپۋتاتتىق مانداتتى پايدالانعانىمىز "اقيقات" توبىن قۇرۋدى جەدەلدەتiپ، دەربەس ويلايتىن دەپۋتاتتاردىڭ ۇيىمداسۋىنا دا تۇرتكi بولدى. وسىنىڭ ءوزi پارلامەنتكە بiزدiڭ مانداتىمىزدىڭ ىقپالىن كورسەتتi. بيىلعى سايلاۋدا بiزدi وتكiزبەۋگە تۇرتكi بولعان سەبەپتiڭ بiرi دە وسى دەپ ويلايمىن.

– ءماجiلiس جانىنان قۇرىلعان قوعامدىق پالاتاعا قالاي قارايسىز؟ ونىڭ جۇمىسىنا تەك "قۋىرشاق پارتيالاردىڭ" وكiلدەرi عانا قاتىسىپ جۇرگەن جوق پا؟

– قوعامدىق پالاتادان گورi، قوعامداعى وزiندiك پiكiرi بار، ساياسي كوزقاراسى بيلiكپەن ۇشتاسپاي جاتاتىن تۇلعالار مەن ۇيىمداردىڭ تەڭ قول جەتكiزە الاتىن قوعامدىق تەلەارنا شىنايى مەملەكەت دەڭگەيiندەگi پiكiر الماسۋ الاڭىنا اينالار ەدi. ال ەگەر بالاما پiكiر قازiرگi ۋشىعىپ بارا جاتقان الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق احۋالدى تۇزەتۋگە كەرەك بولسا، ۇكiمەت جانىنان الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا اقىلداستار القاسىن قۇرۋ كەرەك. ول ناقتى ماسەلەلەردi، مىسالى، بۇگiن قارجى ماسەلەسiن، ەرتەڭ باعا ماسەلەسiن، بۇرسiگۇنi دەنساۋلىق، بiلiم بەرۋ، الەۋمەتتiك ساقتاندىرۋدى قارايتىن بولسا، سول ماسەلەلەر بويىنشا وتىرىستان كەيiن ۇكiمەت مۇشەلەرi مەن بالاما كۇشتەردiڭ وكiلدەرi بiرiگiپ، ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكiزiپ، ءوز پiكiرلەرiن جەتكiزiپ وتىرسا، بۇل دا قوعامدىق پالاتادان گورi تيiمدi بولار ەدi.

– ءاليحان اعا، سايلاۋ كەزiندە بيلiك پارتيالارى بولسىن، وپپوزيتسيالىق پارتيالار بولسىن، ۇلتتىق ماسەلەنi كوتەرگەنi نەكەن-ساياق بولدى. سiز ۇلتتىق ماسەلەنi ءوز دەڭگەيiندە كوتەرiپ ءجۇرمiن دەي الاسىز با؟

– قازاق ماسەلەسiن قازاقستان ماسەلەسiنەن ءبولiپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقستاندا ەڭبەك قۇندىلىققا اينالا ما، جوق پا – بۇل قازاقتىڭ ماسەلەسi. سەبەبi ەگەر قازاقتىڭ ءاربiر قارا دومالاق بالاسى تامىر-تانىستىق ارقىلى ەمەس، ءوزiم تالپىنىپ، ەڭبەگiم ارقىلى بيزنەستە دە، اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا، عىلىمدا دا، ونەردە دە، ادەبيەتتە دە، ساياساتتا دا كەز كەلگەن بيiككە شىعا الامىن دەگەن سەنiم قالىپتاسسا، قازاقتىڭ ماسەلەلەرiنiڭ شەشiلۋiنە قولايلى جاعدايلار جاسالىنادى. ال ەگەر "اۋزى قيسىق بولسا دا، باي بالاسى سويلەسiن" دەگەن ساياسات ۇستەم ەتسە، وندا قارا دومالاق بالا بازاردا تاشكi تاسىپ جۇرەدi.

– دەگەنمەن، نەلiكتەن پارتيالار ءوز باعدارلامالارىنا ۇلتتىق ماسەلەلەردi ەنگiزۋدەن قاشقاقتايدى؟

– ەگەر بارلىق سالادا ءادiل باسەكەلەستiك ورنايتىن بولسا، بۇل – قازاقتىڭ مۇددەسi. قازاقستاننىڭ iشiندە ەڭبەك قۇندىلىق بولىپ، ادام ەڭبەك پەن بiلiمنiڭ ارقاسىندا بيiككە شىعام دەگەن وي جاستاردىڭ بويىندا قالىپتاسسا، بۇل – قازاقتىڭ مۇددەسi. ەگەر جەراستى بايلىعىمىز ءادiل پايدالانىلىپ، حالىقتىڭ يگiلiگiنە جۇمسالاتىن بولسا، ونى تەك قانا ات توبەلiندەي توپ قانا قىمقىرمايتىن بولسا، بۇل – قازاقتىڭ مۇددەسi. قازاقستاندا اكiمدەر سايلانىپ، حالىقتىڭ الدىندا ەسەپ بەرiپ، حالىقتىڭ مۇددەسiنە جۇمىس جاسايتىن بولسا، بۇل – قازاقتىڭ مۇددەسi. تiل ماسەلەسiنiڭ شەشiلۋiنiڭ دە بiر شارتى – بيلiكتiڭ حالىقپەن ساناسۋى، ياعني ءادiل سايلاۋ. ەكونوميكا جاريا بولىپ، مىڭعىرعان بايلار ءوز تابىستارىنان دۇرىس سالىق تولەپ، ەڭبەك ادامى بەينەتiنiڭ زەينەتiن كورسە، بۇل دا قازاقتىڭ مۇددەسi.

"اق جول" پارتياسى سايلاۋعا "ەڭبەك. تەڭدiك. يماندىلىق" دەگەن ۇراندارمەن شىقتى. بۇنىڭ ۇشەۋi دە قازاقتىڭ مۇددەسiنە ساي. "تەڭدiك بولماي، ەلدiك بولمايدى" دەپ تولە بي تەگiن ايتپاسا كەرەك. وكiنiشكە قاراي، بiزدە زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ قاتارىندا بiرiنشi كەزەكتە شەنەۋنiكتەر تۇرادى. قۇقىق اياققا تاپتالعان جەردە ەلدi ەل ەمەس، توبىر دەپ سانايدى. وكiنiشكە قاراي، بۇگiندە يماندىلىق، ادالدىق تۋرالى بيiك مiنبەرلەردەن كوپ ايتىلمايدى.

جۇيەنiڭ كۇشi سول جۇيەنiڭ قاي قۇندىلىقتارعا جەتەلەۋiمەن دە انىقتالادى.

– مۇندا ايتپاعىمىز، قازاق ماسەلەسi دەگەنiمiز، ەڭ الدىمەن، تiل مەن دiن پروبلەمالارى عوي. بۇل ماسەلەلەردiڭ شەشiلمەۋiنە نە سەبەپ؟

– تiل دامۋى ءۇشiن وسى تiلدi الىپ ءجۇرۋشi قازاق حالقىنىڭ سانا دەربەستiگiنە قول جەتكiزiپ، قازاقي ورتاداعى ساياسي، دۇنيەتانىمدىق پiكiر-تالاستارعا شەك قويماۋ كەرەك. دەربەس وي حالىققا جەتەتiندەي بولۋى كەرەك. ەكiنشiدەن، مەملەكەت ەسەبiنەن قازاق تiلiندەگi اعارتۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن بiر ارنايى تەلەارنا اشۋ كەرەك. تiل ساياساتىندا تاباندىلىق پەن جاريالىلىق كەرەك. شىمكەنتتە ايتىلعان ءسوز، پەتروپاۆلدا دا ايتىلۋ كەرەك، اتىراۋدا ايتىلعان ءسوز، وسكەمەندە دە ايتىلۋ كەرەك. تiل ماسەلەسiنە بايلانىستى قازاق تiلiندە ايتىلعان ۇسىنىس، ورىس تiلiندە دە ايتىلۋ كەرەك. دۇرىس ءتۇسiندiرۋ بولسا جانە قوعامدا مەملەكەت بۇل باعىتتا ءبارiبiر دەگەنiن iستەتەدi دەگەن سەنiم قالىپتاسسا، تiلگە دەگەن كوزقاراس وزگەرەدi.

قازاق تiلiن دامىتۋ باسقا تiلدەرگە قارسى iس ەمەس ەكەنiن دە ءتۇسiندiرۋ قاجەت.

مەملەكەتتiڭ اقپاراتتىق ساياساتقا دەگەن قارجىسى دا تيiمدi جۇمسالىپ وتىرعان جوق. ۇكiمەت پەن اكiمدەردiڭ جۇمىسىن ماداقتاتاتىن ماقالالار، حابارلاردىڭ ورنىنا سول اقشاعا بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەردiڭ بiر بولiگiن وزiمiزدە جاساتىپ، الەمدiك ۇزدiك مۋلتفيلمدەردi نەگە قازاقىلاندىرماسقا؟ جالپى قازiر ادامنىڭ اقپارات قابىلداۋىندا وزگەرiس بار. بۇرىن ماتiنمەن كوبiرەك قابىلدايتىن بولسا، قازiرگi كەزدە بەينە كوبiرەك اسەر ەتەدi. سوندىقتان تەلەديدار، اسiرەسە بالالارعا ارنالعان حابارلار قازاقىلانباي، قازاق تiلiنiڭ شىنايى مەملەكەتتiك تiلگە اينالۋى قيىن.

سونىمەن بiرگە الەمدiك ۇزدiك ويدى قازاق تiلiنە دەر كەزiندە اۋدارىپ وتىرۋ كەرەك. ول ءۇشiن مەملەكەتتiڭ ەسەبiنەن قازاق تiلiنە اقپارات پەن ۇزدiك ويدى اۋدارىپ، قازاقستاندىقتار تەگiن پايدالاناتىن ينتەرنەتتە اقپاراتتىق بازا قۇرۋ كەرەك. "زەردە" قورى دا وسى باعىتتا جۇمىس جاسادى. "زەردە" العاش رەت وزىق وي انتولوگياسى دەپ كiتاپ شىعارۋدى باستاعان كەزدە، پرەزيدەنت تەلەفون شالىپ: "مىنالارىڭ جاقسى باستاما ەكەن، مادەني مۇراعا دا وسىنى كiرگiزۋ كەرەك" دەپ ايتقان بولاتىن. سول ەنگiزiلدi دە، بiراق ءالi دە بولسا شابان ءجۇرiپ كەلە جاتىر. قازiرگi كەزەڭدە تەلەديدارمەن قاتار ينتەرنەتتiڭ دە ورنى بولەك. سوندىقتان ينتەرنەتتە قازاق تiلi كەڭiرەك تاراسىن دەسەك، "لاتىن الiپبيiنە وتەمiز جانە ونىڭ مەرزiمدiك مەجەسi وسىلاي" دەپ جاريالاۋ كەرەك. بiزدiڭ پايدالانىپ وتىرعانىمىز، كيريلليتسانىڭ ءوزi ەمەس – جاساندى كيريلليتسا. ول 42 ءارiپ بiزگە كۇندەلiكتi ينتەرنەت پەن كومپيۋتەردi پايدالانۋدا ميللياردتاعان تەڭگەنi ارتىق جۇمساۋعا اكەلiپ وتىر. تۇبەگەيلi كەلگەندە، بۇل iستە مەملەكەتتiك مiندەتتi سەزiنۋ دە، ۇلتتىق نامىس تا جەتiسپەي تۇر.

اللاعا شۇكiر، قازiر جاستاردىڭ دiني بiلiمدi لەگi كەلە جاتىر. ەندiگi ماقسات – مازھابارالىق نەمەسە دiنارالىق قاقتىعىستارعا جول بەرمەيتiندەي جۇمىس جاساۋ. ول ءۇشiن دiنباسىلاردىڭ ءوزiن جاميعات ءوزi تاڭدايتىنداي بولۋى كەرەك. وعان اكiمشiلiك، بيلiك ارالاسپاۋى كەرەك. سوندا ونىڭ iشiنەن جاميعاتتى سوزiمەن ۇيىتا الاتىن قايراتكەرلەر شىعادى.

– سiزدiڭ ويىڭىزشا، دiندارلار دا ساياساتقا ارالاسۋى كەرەك پە؟

– دiندارلاردىڭ iسi، ساياساتتان گورi جاميعاتتى تاربيەلەۋ دەپ ويلايمىن. ەگەر دiنباسىلاردىڭ iشكi سەنiمدەرi مىقتى بولىپ، سوزiنە قوعام ۇيتىن، وزدەرi يماندىلىقتىڭ، ادامگەرشiلiكتiڭ iزگi جولىن كورسەتەتiن بولسا، ساياساتكەرلەر دە ولارمەن ساناسپاي تۇرا المايدى. گرۋزيادا پرەزيدەنت پەن وپپوزيتسيانىڭ ورتاسىن بiتiستiرۋگە كەلگەندە، ەكi جاق تا پاتريارحقا كەلiپ مويىنسۇنادى. گرۋزيندەر "بiزدiڭ تiرەگiمiز – تiل، دiن جانە جەر" دەيدi. ال، بiزدە، وكiنiشكە قاراي، اكiمنiڭ ءوزi مۇفتيدەن جوعارى بولعىسى كەلiپ تۇرادى. بۇل دۇرىس ەمەس. جاميعات دۇرىس تاربيەلەنسە، ازامات رەتiندە اركiم دۇرىس ساياساتتى ءوزi تاڭدايدى.

– قازاقستان 2010 جىلى ەقىۇ توراعالىعىن ابىرويمەن اتقارۋى ءۇشiن ەلiمiزدە قانداي دا بiر ساياسي رەفورمالار جۇرگiزiلۋi كەرەك پە؟

– بiرiنشi كەزەكتە ەڭ ماڭىزدىسى، نە "قازاقستان"، نە "حابار" ارناسىن قوعامدىق تەلەارناعا اينالدىرىپ، قازاقستاندا الەۋمەتتiك سالىق تولەيتiن بارلىق ازاماتتاردى سونىڭ قۇرىلتايشىسى ەسەبiندە تانىپ، سول ارناعا ەكi-ءۇش مiندەت قويۋ كەرەك. بiرiنشiسi، قازاقستاندا جانە الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى بۇرمالاماي جەتكiزۋ. الەمدە دەپ ايتاتىنىم، بiز الەمدەگi كوپ وقيعالارعا رەسەيدiڭ كوزiمەن قاراپ وتىرمىز. مىسالى، ۋكراينا، گرۋزيادا بولىپ جاتقان وقيعالاردى بۇرمالانىپ جەتكiزۋ بiزدiڭ دۇنيەتانىمىمىزعا كەرi اسەرiن تيگiزەدi. ەكiنشi مiندەتi – قازاقستانداعى ساياسي كۇشتەردiڭ بارلىعىنا تەلەارنادان كورiنۋگە تەڭ مۇمكiندiك بەرۋ. ءۇشiنشiسi، اعارتۋ ماسەلەسi. سونىمەن قاتار، ارينە، سايلاۋ زاڭناماسىنا وزگەرiس ەنگiزۋ ارقىلى جالپى اتقارۋشى بيلiكتi سايلاۋعا ارالاستىرماۋعا، سايلاۋدى باقىلاۋ، قاداعالاۋ ناتيجەسiن شىعارۋدا ساياسي كۇشتەردiڭ بالامالى نەگiزدە قاتىساتىن كوميسسيالار ارقىلى شىعارۋعا قول جەتكiزۋ كەرەك. ء"سوز بوستاندىعى" تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك.

– ەقىۇ -دان كەيiن دسۇ -عا كiرۋ ماسەلەسi دە جەدەل تۇردە شەشiلۋi مۇمكiن بە؟ جالپى، قازاقستان سياقتى اۋىلشارۋاشىلىعى ەندi-ەندi العا باسىپ كەلە جاتقان ەلدiڭ دسۇ-عا كiرۋi دۇرىس پا؟ دسۇ-نىڭ تالاپتارى بويىنشا، ەلiمiز بۇدان بىلاي اۋىلشارۋاشىلىعىنا قارجىلاي كومەك كورسەتۋدi تىيۋى كەرەك عوي…

– دسۇ-عا كiرۋدi مiندەت ەتiپ قويعان دۇرىس. سەبەبi، بiز الەمدەگi 200-گە جۋىق مەملەكەتتiڭ بiرiمiز. بiز سول مەملەكەتتەرمەن ەكi جاقتى، كوپجاقتى كەلiسiمدەر نەگiزiندە ساۋدا-ساتتىق جۇرگiزەمiز. ول مەملەكەتتەردiڭ باسىم كوپشiلiگi وسى ۇيىمعا كiرگەن. ۇيىمعا كiرگەندەردiڭ ارتىقشىلىقتارى دا بار. ول، اسiرەسە ساۋدا-ساتتىقتا كەمسiتۋگە جول بەرمەۋ. سوندىقتان الەمدiك نارىققا كiرگەننەن سوڭ دسۇ-عا كiرۋ بالاماسىز جول. بiراق ءار مەملەكەت بەلگiلi بiر شارتتارمەن كiرەدi. بۇل بiزدiڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلiگi مەن كەلiسسوز جۇرگiزەتiن توپتىڭ شەبەرلiگiنە بايلانىستى. دسۇ-داعى ەلدەردiڭ باسىم كوپشiلiگi وزدەرiنiڭ اۋىلشارۋاشىلىعىنا قوماقتى كومەك كورسەتiپ جاتادى. سوندىقتان دسۇ-عا كiرگەن ەلدەردiڭ ءبارi اۋىلشارۋاشىلىعىنا كومەك كورسەتپەيدi دەگەن قاتە پiكiر. بiراق اۋىلشارۋاشىلىعىنا كورسەتەتiن كومەكتiڭ جاريا جانە تيiمدi بولعانى دۇرىس.

– ورتالىق ازيا وداعى يدەياسىن قولدايسىز با؟ بۇل وداق قاشان قۇرىلۋى مۇمكiن؟

– ورتالىق ازيا وداعى يدەياسىن قولدايمىن. ادامي، مادەني، تاريحي، ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، بۇل بiز ءۇشiن ناعىز تابيعي، ەڭ جاقىن وداق. جالپى تۇركi تiلدەس حالىقتاردىڭ دا بiر-بiرiمەن مادەني-قوعامدىق، ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ نىعايا بەرۋiن قولدايمىن.

– 2007 جىل قازاقستاندا مەملەكەتتiك تiل جىلى بولىپ جاريالاندى. وتكەن جىلى قازاق تiلiنiڭ جاعدايىنىڭ جاقسارا تۇسكەنiن بايقادىڭىز با؟

– 2007 جىلى ەشتەڭە اتقارىلمادى دەپ ايتپايمىن. بiراق بiزدە ءالi دە بولسا، بيلiكتiڭ ءتۇرلi دەڭگەيiندە كەز كەلگەن iستiڭ تەك سىرتقى كورiنiسiن عانا قۇندىلىق سانايتىندار بار. ولار ءۇشiن بiر فەستيۆال وتكiزiپ، بiر بايقاۋ وتكiزiپ جiبەرiپ، ونى تەلەديداردا شۋلاتىپ، باسپاسوزدە جاريالاپ، كەيiن سونى ۇمىتىپ قالاتىندار كوپ. جۇيەلi تۇردە اتقارىلۋ كەرەك ماسەلەلەردi مەن جوعارىدا ايتتىم. ولاردىڭ كوبiسi قولعا الىنعان جوق. سول سەبەپتەن ءالi دە بولسا اتقارىلعان iستەن اتقارىلماعان iس كوپ دەپ ويلايمىن.

– بيىلعى جىلعا قانداي دا بiر ساياسي بولجام جاساي الاسىز با؟ اتقارۋشى بيلiكتi قانداي اۋىس-تۇيiستەر كۇتەدi?

– بiزدiڭ مەملەكەتiمiزدە ساياساتتانۋ دا، الەۋمەتتانۋ دا ءالi دە بولسا بەلگiلi بiر سۇرانىسقا يە بولماي جاتىر. سەبەبi، ءالi دە بولسا بiزدەگi ساياسي شەشiمدەر بەلگiلi بiر قوعامدىق كۇشتەردiڭ دامۋ قيسىنىنا بايلانىستى قابىلدانىپ جاتقان جوق. كوپتەگەن ساياسي شەشiمدەردە iشكi قايشىلىق بار. سول سەبەپتەن ساياسي بولجام جاساۋ بiزدiكiندەي شوعىرلانعان جۇيەدە كۇردەلi شارۋا. جەكە تۇلعالاردىڭ اۋىس-تۇيiسiنەن گورi مەن ءۇشiن جۇيەلi، ساپالى وزگەرiستەر ماڭىزدى.

– كەيبiر ساياساتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بيلiك ۇزاقمەرزiمدi ستراتەگيالىق iستەرi ارقىلى وزiنە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتiپ الدى. ال، وپپوزيتسيانىڭ ۇزاقمەرزiمدi ستراتەگياسى بار ما؟

– ساياسي تۇراقتىلىق تۇبەگەيلi ورنادى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبi، بiزدەگi اقپاراتتى شەكتەۋ ارقىلى ساياسي تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ بيلiككە دەگەن سەنiمiنiڭ ارقاسىندا جانە بيلiكتiڭ حالىققا سۇيەنۋiنiڭ ارقاسىندا بولاتىن ساياسي تۇراقتىلىقتان ايىرماشىلىعى بار. كەڭەس ۇكiمەتiندە سونداي تۇراقتىلىق بولدى. مۇنداي تۇراقتىلىقتان وڭاي ايرىلىپ قالۋعا بولادى. بۇل iستە بيلiك پەن وپپوزيتسيانىڭ مۇمكiندiكتەرiنiڭ ايىرماشىلىعى بار. سەبەبi، بيلiك بۇكiل حالىقتىڭ قارجىسىن پايدالانۋ مۇمكiندiگiنە يە بولىپ وتىر. وپپوزيتسياداعىلار ونداي مۇمكiندiككە يە ەمەس. بۇل الەمدiك ءۇردiس. بiراق بiزدiڭ ەلدەگi ەرەكشەلiك، وپپوزيتسيانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءوز ويىن، ونىڭ iشiندە بيلiكتiڭ قاتە قادامدارىنا باعا بەرۋ ويىن جەتكiزە الماۋى. مىسالى، كۇنi كەشەگە دەيiن يتاليادا رومانا پرودي ۇكiمەت باسقارىپ وتىردى. بiراق يتالياندىقتارعا ەكس-پرەمەر، قازiر وپپوزيتسياداعى سيلۆيو بەرلۋسكوني ءوز ويىن ايتامىن دەسە، وعان تولىق مۇمكiندiك بار. نە بولماسا، ۋكراينادا ۆيكتور يانۋكوۆيچتiڭ ۇكiمەتi كەتiپ ەدi، يۋليا تيموشەنكونىڭ ۇكiمەتi كەلدi. بiراق تيموشەنكو وپپوزيتسيادا جۇرگەن كەزدە دە ءوز ويىن جەتكiزە الدى. قازiر دە يانۋكوۆيچ وپپوزيتسيادا ءجۇرiپ، ءوز ويىن ۋكراين حالقىنا مەملەكەتتiك تەلەارنالار ارقىلى دا، جەكە ارنالار ارقىلى دا تولىق جەتكiزە الادى. بۇل شىنايى تۇراقتىلىققا قول جەتكiزۋ جولى.

وپپوزيتسيادا بولۋ – بەت جىرتىسۋ ەمەس. "سىن تۇزەلمەي مiن تۇزەلمەيدi"، "اق جول" قۇرىلعان كۇننەن باستاپ "جەتiستiكتi كورمەۋ – سوقىرلىق، كەمشiلiكتi كورمەۋ – جان اشىماعاندىق" دەگەن قاعيدامەن كەلەدi. ەل مۇددەسi ءۇشiن بيلiك تە، بالاما پiكiر يەلەرi دە كەيبiر قاعيدالى ماسەلەلەردە بiرگە جۇمىس جاساۋى كەرەك. بۇل ءۇردiستi باستاۋعا بيلiك جاۋاپتى.

اڭگىمەلەسكەن كامشات تاسبولاتوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button