حاديشا سەيIتقۇلقىزى: ارنالاردىڭ ارناسى، التىن قازىعى – «قازاقستان»

1958 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىنان باستاپ العاش حابار تاراتقان قازاق تەلەديدارى ءوزiنiڭ تورقالى تويىن اتاپ وتۋدە. جارتى عاسىرلىق تاريحى بار "قازاقستان" ۇلتتىق تەلەارناسىندا تالاي جىل ەڭبەگiمەن ەلگە تانىلعان جاندار بارشىلىق. سولاردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق ونەرiمiزدi ناسيحاتتاۋدا تاباندى تۇردە جانىن سالعان حاديشا سەيiتقۇلقىزى 32 جىل ءومiرiن قاسيەتتi شاڭىراقتا وتكiزiپ، بار عۇمىرىن ونەرگە ارنادى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسi، 2000 جىلدىڭ ۇزدiك جۋرناليسi، حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى، مادەنيەت قايراتكەرi حاديشا سەيiتقۇلقىزىمەن ۇلتتىق ارنامىزدىڭ 50 جىلدىعى ءارi ايەلدەر مەرەكەسi قارساڭىندا اڭگiمەلەسكەن ەدiك.

مەنiڭ باعىمدى اشقان "مۋزىكا الەمiندە" حابارى

– ءوزiم ونەرگە بiرتابان جاقىن بوپ ءوستiم. اكە-شەشەمنەن ەرتە ايرىلعاندىقتان دا، ەڭبەككە جاستايىمنان ارالاسۋعا وزiمنەن ۇلكەن تۋعان باۋىرىم يمانجاننىڭ ىقپالى وتە زور بولىپ، اكە ورنىنا اكە، شەشە ورنىنا شەشە بولا بiلدi. اكەم – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرi، شەشەم – ءسۇيiنبايدىڭ ۇرپاعى، بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعان جان ەدi. سودان با ەكەن، ءوزiم دە وتىزدان اسقان شاعىمدا-اق قۇداي جولىن تاڭداپ الدىم. ءاۋ باستا مەكتەپ حورىندا ءان ايتىپ، بي بيلەدiم. ارنالاردىڭ – ارناسى، التىن قازىعى "قازاقستان" تەلەارناسىنا قازiرگi ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ جۋرناليستيكا بولiمiندە ءجۇرiپ-اق ارالاسا باستادىم. العاشقى ەڭبەك جولىمنىڭ ءساتتi باستالۋىنا امانگەلدi جاقسىبەكوۆ، جاڭابەك توقپانوۆ، مەلiس بايسانباەۆ، بەكسۇلتان ساريەۆ سەكiلدi اعالارىم مەن بيعايشا ءجۇنباسوۆا، سالتانات رىقۇلوۆا، ساۋلە جانiبەكوۆا، باعجان بيمۇراتوۆا، بيبiگۇل دومداعۇلوۆا ت.ب كومەگi كوپ تيدi. "تۋعان جەر اۋەندەرi"، "وي تولعاۋ"، "تۇلعا"، "سالەم"، ء"انiم ساعان – ۇلى وتان"، "سىمبات"، "شابىت"، "ونەرiم-ءومiرiم" توپتامالى حابارىنا، قازاق تەلەديدارىنىڭ التىن قورىنداعى قانشاما وپەرا، بالەت سياقتى تەڭدەسi جوق كلاسسيكالىق تۋىندىلارعا رەداكتور، اۆتور ءارi جۇرگiزۋشi بولدىم. سول كەزدەگi قازاقتىڭ جالعىز تەلەارناسى بولسا دا، قارابايىر تەحنيكانىڭ كومەگiمەن تالاي كوركەم دۇنيە ءتۇسiرiلدi ءارi بۇگiنگە دەيiن قولدانىستا جۇرگەنi راس. مۇنىمەن قوسا، سيمفونيالىق جانە كامەرالىق، ورگان مۋزىكاسىنان قۇرىلعان حاباردىڭ ءوزi بiر توپتاما. بۇل جەردە بەتحوۆەن، باح، موتسارتتى ايتىپ وتىرعانىم جوق، ۇلتىمىزدىڭ قوس iشەككە جان بiتiرگەن، قوس iشەكپەن تiلدەسiپ، مۇڭداسقان كۇي اتاسى – قۇرمانعازىنىڭ، دينانىڭ، داۋلەتكەرەيدiڭ، نۇرعيسانىڭ شىعارمالارىن، ونەر تۋىندىسىن دارiپتەۋ ەدi. نەگiزi مەنiڭ جۋرناليستيكا جولىمدا باعىمدى اشقان دا "مۋزىكا الەمiندە" حابارى. سول كەزدەگi باس رەداكتور ساعاتبەك قاليەۆ مەنi شاقىرىپ الىپ، "حاديشا، اۋىلدىڭ قىزىسىڭ، بابالاردى بiلەسiڭ، مۇنىمەن قوسا، جامبىل اتانىڭ ولەڭدەرiن جاتقا ايتقانىڭىزدى بiرنەشە رەت ەستiپ قالدىم، "مۋزىكا جانە جامبىل" ايدارىن جۇرگiزۋدi وزiڭە تاپسىرسام قالاي قارايسىڭ؟!" دەدi. العاشقى كەزدە كiشكەنە جۇرەكسiندiم. حاباردىڭ جانرىن ساقتاپ قالۋدا عىلىمي كەڭەسشiم سۇلتانعالي سادىرباەۆ پەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، سونداي-اق، مۋزىكالىق كەڭەسشiم، كۇيشi كومپوزيتور دۇيسەباي شاشتاي ۇلىنىڭ ەڭبەگi زور. وسى حابارلاردى ومiرگە اكەلۋدە بەلگiلi رەجيسسەر بوران مۇساباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسiن اتاپ وتكiم كەلەدi.

سوڭعى ون جىل كولەمiندە "مۋزىكا الەمiندە" تسيكلدi حابارىم كورەرمەننiڭ iلتيپاتىنا بولەندi. "جۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەككە جەتەدi" دەيدi عوي، حابار "مۋزىكا الەمiندە" دەپ اتالسا دا، مۇندا ادەبيەت، مادەنيەت، تiل، رۋح تاقىرىبى دا سىرت قالعان ەمەس. سول كەزدە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا كۇردەلi جوندەۋ جۇمىسى جۇرگiزiلiپ جاتقاندىقتان، كوپتەگەن جەزتاڭداي، كۇمiس كومەي انشiلەر شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ارينە، ولار باسقا ەلدە "ساۋلەم-اي" مەن سارانىڭ ارياسىن ايتپايتىنى بەلگiلi، ايتسا سول ەلدiڭ حالقى قانداي مۋزىكاعا تاپسىرىس بەرەدi – سونى ورىندادى. مiنە، وسى سەكiلدi ماسەلەلەردi دە كوتەرگەن ەدiك. سول سياقتى كەزiندە "ەرمەك سەركەباەۆ شاقىرادى"، "بيبiگۇل تولەگەنوۆا شاقىرادى" اتتى حالىقارالىق بايقاۋلار تۋرالى حابارلاردىڭ رەداكتورى، اۆتورى ءارi جۇرگiزۋشiسi بولدىم. "كەلiننiڭ بەتiن كiم اشسا، سول ىستىق" دەمەكشi، ماعان قازاق تەلەديدارى وتە ىستىق.

* * *

– "قازاقستان" تەلەارناسىندا قىزمەت iستەگەن كوپتەگەن ارiپتەستەرiم قاناتتانىپ، ومiرگە جولداما الىپ باسقا تەلەارنالاردا تىڭ قىرىمەن كورiنiپ كەلەدi. بۇعان قاراشاڭىراقتا تاجiريبەسiن بولiسكەن ۇلكەن تۇلعالاردىڭ سەپتiگi ەداۋiر تيدi. وسىنداي ازاماتتاردىڭ ءومiر مەكتەبiنەن وتكەندi كiم بولسا دا باقىت سانايتىن شىعار. العاشقى ۇستازىم – مەلiس بايسانباۆ، ودان كەيiن جەڭiس مۇقاتاەۆ، شىرىن اعىشەۆا، جانiبەك توقپانوۆ، امانگەلدi جاقسىبەكوۆ، پەريدا ءابدiرامانوۆا اپايلارمەن ارالاس-قۇرالاس ەڭبەك ەتتiم.

ۋنيۆەرسيتەتتi بiتiرiپ، جاس مامان رەتiندە جۇمىسقا قابىلداندىق. قالادا قاپتاعان ورىس وتباسىنىڭ ەسiگi الدىنداعى پاتەرiن جالداپ تۇرامىن. بiرەۋگە كiرiپتار بولعاننىڭ جاقسىسى بار ما، ستسەناري جازايىن دەسەم، جارىقتى ەرتە ءوشiرiپ تاستايتىن. سوندا ماعان "قازاقستان" تەلەارناسى كiتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشiسi — شولپان وتەباەۆا كiتاپحانا كiلتiن بەرەتiن. تۇنiمەن وتىرىپ ەرتەڭگi ستسەناريiمدi جازىپ ۇلگەرەمiن. "اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامi كەتپەس" دەمەكشi، شولپان جەڭەشەمە ءالi كۇنگە بورىشتارمىن. ال تسيكلدi حابار تۋرالى ايتقاندا، "توعىز ۇلىم بiر بولەك، ەر توستiگiم بiر بولەك" دەگەندەي، تاۋ سۋىنداي تازا، كوز جاسىنداي ءمولدiر قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسى نۇرعيسا تiلەنديەۆ اتىنداعى "وتىرار سازى" فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق وركەسترi باس ديريجەرi، حالىق قاھارمانى، كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ حالىق ءارتiسi نۇرعيسا تiلەنديەۆ تۋرالى ايتا كەتكiم كەلەدi. ويتكەنi، ول كiسiمەن بiرگە جۇمىس iستەي كەلە تالاي نارسەنi ۇيرەندiم. مiنەزi قىزىقتاۋ ەدi. بiردە حابار ءتۇسiرۋ بارىسىندا ابدەن دايىندالىپ بولعان سوڭ، نۇرعيسا اعانى شاقىردىق. ءبارi ساقاداي-ساي. حابارلاسساق، "ۋاقىتىم جوق، كەلمەيمiن" دەپ تەلەفون تۇتقاسىن قويا سالاتىن. اشىق ايتۋىما بولادى، نۇرعيسا اعام تەك مەنiمەن بiرگە عانا جۇمىس iستەدi. باسقا ەشقانداي رەداكتوردىڭ شىدامى جەتپەيتiن. ول مەنiڭ شەبەرلiگiمدە ەمەس، قۋلىعىمدا ەدi. تاعى بiردە سويلەسەيiن دەپ، ۇيiنە تەلەفون شالسام، داريعا جەڭگەي: "ول جۇمىستا، كونتسەرتكە دايىندىق ۇستiندە" دەدi. سودان ءوزiڭ سياقتى قولىما ميكروفونىمدى الىپ فيلورمانياعا بارسام، بiردەڭە جازىپ وتىر ەكەن. كوڭiلi سونداي قازاقتىڭ جازيرا دارحان دالاسىنداي. دارىندى تۇلعالارعا ءتان قاسيەتi بار، كوڭiلi كەلسە كول، كوڭiلi كەلمەسە ءشول بولاتىن كiسi. ءدال سول ۋاقىتتا جiگەرiم قۇم بولىپ، پاتەر الا الماي، كەزەگiم كەلسە قايداعى بiر شۇرشiتتەر الىپ كەتiپ، جامان كۇيدە جۇرگەن كەزiم. وتىردىم دا، ەڭiرەپ "اعا، ون بەس جىل بولدى، پاتەر الاتىن ءتۇرiم جوق" دەپ جىلاپ جiبەردiم. نۇرعيسا اعا مەنi اياپ، باسىمنان سيپاپ: "قويا عوي، بولدى جىلاما.." دەپ جانى اشىپ كەتكەن. جىلى سوزدەردi ەستiگەن سايىن اكەم ەسiمە ءتۇسiپ، ودان دا بەتەر ەڭiرەپ قويامىن. سول كەزدە نۇرعيسا اعا: "مەن قازiر سەنi جۇباتىپ وتىرمىن عوي، بۇرىن جامبىل بابام مەنi "تۇقاتاي" دەپ جۇباتاتىن دەدi. باسىمدى كوتەرە سالا "قالاي؟!" دەپ جىلاپ وتىرعانىمدى ۇمىتىپ كەتiپپiن. دەرەۋ قاعاز الىپ جازىپ قويدىم. سودان كەيiن حابارعا كەلە المايمىن دەسە، "تۇقاتاي، جامبىل بابادان ۇيات بولماي ما؟!" دەيتiن بولدىم. "سەن ونى قايدان بiلەسiڭ، ەشكiمگە ايتقان جوق ەدiم عوي. ا-ا، بايقاماي ساعان ايتىپ قويىپپىن عوي" دەيتiن دە، ەشبiر حاباردان قالمايتىن.

نەگiزi مەنiڭ مiنەزiم جاقسى ەمەس. ادام بالاسىنىڭ سىرتىنان ەمەس، بەتiنە ايتىپ سالىپ جۇرەتiن جانمىن. وسىنى بiلەتiن نۇرعيسا اعام: "وسى مiنەزiڭمەن جۇرە بەر، بiراق جۇمىستى جاقسى iستە. ال جۇمىستا مينۋس بولسا، باسىڭدى ءوزiم الىپ تاستايمىن" دەيتiن.

… نۇرعيسا تiلەنديەۆتiڭ ەلۋ جىلدىعىندا ستسەناريگە بايقاۋ جاريالاندى. كiتاپحانادان، اننان-مىننان iزدەنiپ ءجۇرiپ، بiر ستسەناري جازىپ، وتكiزە سالعانمىن. ونى اۋەلi مۇلدەم ۇمىتىپ تا كەتiپپiن. سويتسەم، مەنiڭ ستسەناريiم بايقاۋدان ءوتiپتi. نۇرعيسا اعانىڭ ءوزi شاقىرىپ، الدىنا بارعانىمدا "اينالايىن، مىناۋىڭ جاقسى دۇنيە ەكەن" دەگەندە قۋانىپ، توبەم كوككە جەتتi.

… ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە ءتۇرلi بايقاۋلار بولاتىن. مۋزىكالىق باس رەداكتسيا بولiمiنە بارسام، باس رەداكتور نۇرعالي ءنۇسiپجانوۆ، ال باس رەجيسسەر، بiرiنشi ديكتور ءلازيزا ايماشەۆا ەكەن. ەكi وكپەمدi قولىما الىپ، كاستينگكە جۇگiرiپ كەلسەم، باستالىپ كەتiپتi. ول كەزدە قازiرگiدەي تەلەجۇلدىز ەتiپ اپارىپ قويا سالمايدى نەمەسە قولىڭا ء"ما، سەن جۋرناليسسiڭ" دەپ ميكروفون ۇسىنا قويمايدى. جيىرما شاقتى ادامنان قۇرالعان "كوركەمدiك كەڭەس" دەگەن ارنايى توپ ءبارiن قارايدى، اقىلداسادى. "بەت-پiشiنi، دەنە-بiتiمi، سويلەۋ مادەنيەتi قالاي، تiلi بار ما، جوق پا؟" دەگەندi باستى نازاردا ۇستايتىن.

ەنتiگiپ كەلسەم، ءبارi وتىر. "دايىنداعان ءماتiنiڭ بار ما؟" دەپ سۇرادى. نۇرعالي اعا ماعان الاكوزبەن قاراپ، "وسىنداي ماڭىزدى شارۋاعا كەشiگiپ كەلۋشi مە ەدi" دەپ ۇرسىپ جاتىر. ال ءلازيزا اپاي مەنi قورعاشتاپ "بۇل قىز كەشە كۇن باتقانعا دەيiن مونتاجدا وتىردى" دەپ بايەك. سودان نە كەرەك، ايتەۋiر قولىمدا بار ءماتiنiمدi وقىپ بەردiم. كومەديا، تراگەديا جانرىنا تەرەڭ تالداۋ جاسادىم. ول كەزدە وتكەن-وتپەگەنiڭدi تەز ارادا ايتا قويمايتىن. كەتiپ قالعام. بiر كۇنi تەلەفون شالىپ، "جۇمىسقا قابىلداندىڭ" دەگەندە، قۋانعانىمدى كورسەڭ عوي.

قازiر تەلە-راديو جۋرناليستەرi قازاق تiلiنiڭ دىبىستارىن دۇرىس ايتپايدى

– شىنى كەرەك، تەلەارنا مەن راديو جۋرناليستەرi قازاق تiلiندەگi "ڭ"، "ع"، "ق"، "ۇ" ارiپتەرiن ايتقاندا، مىڭقىلداپ قالادى. اسiرەسە، قالانىڭ ورىس مەكتەبiن بiتiرiپ، جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان جاس ماماندار جۇرگiزۋشi، ديكتور بولىپ iستەپ ءجۇر عوي. مiنە، سولار قازاقتىڭ شۇرايلى تiلiن بۇزىپ كەلەدi. ءيا، كەزiندە بiز دە قازاق تiلiندە حابار جاساعاندا بiراز قيىندىقتى باستان كەشتiك. بiراق، قازاق تەلەديدارىنىڭ بەتكە ۇستار مايتالماندارى جاڭادان تابالدىرىق اتتاعان جاس مامانمەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ، اسiرەسە، ولاردىڭ تiلiمەن اينالىساتىن. العاشقىدا قازاق تiلiندە كiبiرتiكتەپ سويلەسەم، كەيiن قازاقشا حابارلاردى ەمiن-ەركiن جۇرگiزە بەرەتiن بولدىم. جوعارىدا ايتقانىمداي، قارابايىر تەحنيكا بولسا دا، ونىڭ ديناميكاسى، دراماتۋرگياسى، جۋرناليستiڭ سول ماتەريالدى كورەرمەنگە جەتكiزۋ ماسەلەسi قازiرگiگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى ەدi. ماسەلەن، قازاق تەلەديدارىنىڭ شىمىلدىعىن اشقان ساعات اشiمباەۆ، حاميت حاسەنوۆ، كامال سمايل، عالىم دوسكەن سياقتى ازاماتتاردىڭ قولتاڭباسى ءالi سايراپ جاتىر. كەيiنگi جىلدارى عالىم دوسكەن باسقارىپ وتىرعان كەزدە "كوركەمدiك كەڭەس" دەگەن بولاتىن. سونىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولدىم. ەفيرگە شىعاتىن ادامداردى كوركەمدiك كەڭەستە قابىلداپ، ماتەريالىن جان-جاقتى قارايتىنبىز. سول كەڭەستەگi مۇشەنiڭ ارقايسىسى ءوز باعاسىن بەرەدi. جۋرناليستiڭ تiل بايلىعىنا، ونىڭ بەت-پiشiنiنە، دەنە-بiتiمiنە قاراپ قانا قويماي، تiپتi، اشىلعان جۇمىرتقاداي ادەمi، ەلiكتiڭ لاعىنداي بولىپ تۇرسا دا، ونىڭ تiلi بولماسا، قانداي جۋرناليست شىعادى؟ مiنە، وسىنىڭ ءبارiن كوركەمدiك كەڭەس شەشەتiن. كەيiننەن باسقا توراعا كەلگەندە، ءبارi دە وزگەرiپ سالا بەردi. كەرiسiنشە، كەيبiر تۇلعالار توردەگi باسىن ەسiككە سۇيرەسە، تومەندەگi باسىن تورگە سۇيرەيتiن حالگە جەتتi. ول توراعا كوبiندە اڭگiمەنiڭ شىنى كەرەك، تەك قانا تامىر-تانىسىن، ءوزiنiڭ كومانداسىن جينادى. ناتيجەسiندە تەلەارنادا قازاقى ناقىشقا قۇرالعان حابار ازايىپ كەتتi. كەزiندە "شىننىڭ ءجۇزi" اتتى حاباردىڭ جۇرگiزۋشiسi قاسىم امانجول ۇلكەن جينالىستا "سiزدi توراعا ەتiپ تاعايىندايىن دەپ وتىر ەكەن، سiزدiڭ وعان ورەڭiز جەتە قويماس" دەگەن-دi. مەنiڭشە، سونىڭ ايتقانى كەلگەن سياقتى.

قازiر جۋرناليستەر سويلەۋدiڭ ءجونi وسى ەكەن دەپ، "توتىقۋس"، "شەكارا" دەپ سايراپ ءجۇر. مۇنى ەستiگەن كورەرمەن وسىلاي ايتۋى دۇرىس ەكەن-اۋ دەپ ويلاۋى مۇمكiن عوي. ويتكەنi، ديكتونگ دەگەن جوق. "قازاقستان" تەلەارناسىنداعى 12 اقپان كۇنگi "قايىرلى تاڭ" حابارىنا ساۋلە شاريپوۆا دەگەن بiر ءانشiنi شاقىرىپتى. ول "گولليۆۋدتا بولدىم، ول جاقتا مىنانداي كليپ جاسادىم" دەپ ودان كەيiن گولليۆۋدىن ماقتاپ قويمادى. سول بەينەكليپiنە 32 جىل مۋزىكامەن اينالىسقان ادام رەتiندە كوڭiلiم تولعان جوق. ونىڭ جانىندا سايات مەدەۋوۆتiڭ "بوزتورعايىن" نەمەسە نۇرعيسا تiلەنديەۆتiڭ ء"وز ەلiمiن"، ت.شاپايدىڭ "داريعا داۋرەنiن" تىڭداۋدان ەش جالىقپاس ەدiم. سونداي-اق، ول ءانشi بiر ءسوزiن قازاقشا ايتسا، ون ءسوزiن ورىس تiلiندە سايراۋمەن بولدى. ال حابار جۇرگiزiپ وتىرعان قىز بەن جiگiت تاك-تاك دەپ وتىرۋدىڭ ورنىنا اۋىزدارى اشىلىپ تىڭداپ قالىپتى. سوراقىسى سول، الگi ءانشiنiڭ "سiزدەردi كەلە جاتقان كيەلi ۆالەنتين كۇنiمەن قۇتتىقتايمىن" دەگەن كەزiندە ءوزiمدi قويارعا جەر تاپپادىم. ول مەيرام ونىڭ قاي اتا-باباسىنان قالعان مەرەكە ەكەن؟ قازاقتىڭ ۇلتتىق تەلەارناسىنان بەرiلiپ وتىرعاندىقتان، ەلiمiزدiڭ جەر-جەردەگi، اۋىلداعى كورەرمەندەرi "بۇگiن مەيرام، ماحاببات كۇنi ەكەن، بiر-بiرiمiزدi قۇتتىقتايىق" دەيتiن بولماي ما؟ بۇل ازداي، "بارلىق ەر ازاماتتاردى 23 فەۆرال مەرەكەسiمەن دە قۇتتىقتاعىم كەلەدi" دەگەنi بار ما؟ وسى كەزدە حابار جۇرگiزۋشi ەسكەرتۋ جاساپ، "سiز كەشiرiڭiز، قازاقستاندا مۇنداي مەرەكە جوق" دەپ ايتۋى كەرەك ەمەس پە ەدi?!

"قۋىرداقتىڭ كوكەسiن تۇيە سويعاندا كورەسiڭ" دەمەي مە، بiردە وسى "قازاقستان" تەلەارناسىنان جىلاندار تۋرالى دەرەكتi فيلم كورسەتiلدi. سوندا ديكتور "جىلاندار iشiپ-جەمەيدi، جىلاندار ۇيقىعا كەتەدi" دەيدi. بiلەسiز بە، ءالi كۇنگە دەيiن "جىلاننىڭ ءدامحانادا تاماق iشiپ وتىرعانىن" كورمەپپiن! نەگiزiندە ديكتور "iشiپ-جەمەيدi" دەپ ەمەس، ء"نار تاتپايدى" دەۋi كەرەك ەدi. مiنە، تiل ماسەلەسiندە وسى سىندى قاتەلiكتەر كوپ ۇشىراسادى. ايتايىن دەگەنiم، "قازاقستان" تەلەارناسىنداعى "قايىرلى تاڭ" حابارىن جۇرگiزەتiن مايا قازاق تiلiندەگi حاباردى ەركiن جۇرگiزە المايدى ءارi دىبىس ۇندەستiگiن ساقتامايدى. ال استانا تەلەارناسىندا جاڭالىقتاردى جۇرگiزەتiن ورىس ۇلتى جiگiتiنiڭ قازاق تiلiن شەبەر مەڭگەرگەنiنە قايران قالاسىڭ. "اۋزى قيسىق بولسا دا، باي بالاسى سويلەسiن" دەمەكشi، قاي ارنادان بولسىن كiمدi بولسا سونى ەفيردەن كورسەتە بەرۋدiڭ قاجەتi شامالى. دەمەك، بۇگiندە تەلەارنادان بiر-ەكi كورiنiپ وزدەرiن جۇلدىز سانايتىندار كوپ. ال قازiر مۇنى قاداعالايتىن كوركەمدiك كەڭەس بار ما، جوق پا ول جاعىن بiلمەيمiن.

باسقا ۇلت وكiلi بiر-ەكi اۋىز قازاقشا سويلەسە، اۋزىنا ميكروفون توسا قوياتىنىمىز بار

– قازiر بۇل قۇبىلىس ەمەس، قالىپتى جاعدايعا اينالعانداي. ايتەۋiر، كوزبوياۋشىلىققا سالىنىپ، استى-ۇستiنە ءتۇسiپ، قۇلدىق ۇرا سالامىز. مىسالى، كەڭەس ۇكiمەتi كەزiندە ورىس تiلiن قازاقتىڭ اكتسەنتiمەن ايتسا، كوك ەسەككە تەرiس مiنگiزەتiن. مەنiڭ باسىمدى السا دا، قالامىمدى ەشكiم تارتىپ الا المايدى. جاقىندا جامبىل وبلىسىندا قازاقتىڭ ورiمدەي جاس قىزى نەمiسكە تۇرمىسقا شىعىپتى. سونى بار ارنا جارىسا كورسەتiپ، ناسياحاتتادى. بۇل جەردە نەگiزگi ماسەلە نە؟ تۇسiنiكسiز. سوندا قازاقتىڭ قىزى قازاقتىڭ ەمەس، وزگە ۇلتتىڭ قاراسىن كوبەيتiپ جاتقانىنا ماقتانۋ قاجەت پە؟!

شىنى كەرەك، باسقا-باسقا، مەملەكەتتiك ارنالار نە نارسەنi بولسىن ء"بارi دە جاقسى، كەرەمەت" دەپ ماقتاپ-ماداقتاۋمەن كەلەدi. ساياساتتىڭ دا دۇرىس، دۇرىس ەمەس جاعى بار شىعار. الايدا، وسى ساياسات كەز كەلگەن جاعدايعا كەرi اسەرiن تيگiزiپ جاتادى. تاريحتان ءۇيسiن مەملەكەتiنiڭ بولعانىن بiلەمiز. ونىڭ نەگە كۇيرەگەنiنەن دە حابارىمىز بار. سەبەبi، ءۇيسiن مەملەكەتi – وتە مىقتى مەملەكەت بولدى. مىنا قىسىقكوز قىتايلار ءۇيسiننiڭ باتىرلارىنا ءوزiنiڭ قىزدارىن بەرگەندiكتەن، ودان تۋعان قازاق بالالارى ناعاشىلارىنا بۇيرەگi بۇراتىن بولدى. مiنە، وسىدان ساباق الۋ كەرەك-اۋ دەيمiن. ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستى ايتقاندا، سونشالىقتى ماراپاتتاپ، ناسيحاتتاۋدىڭ كەرەگi جوق سياقتى. ءوز باسىم قازاق قىزدارىنىڭ باسقا ۇلت وكiلiنە تۇرمىسقا شىعۋىنا، ياعني، ارالاس نەكەگە تۇبەگەيلi قارسىمىن. ويتكەنi، قالاي بولعاندا دا قان تازالىعىن ساقتاۋ قاجەت. قازاق اتام "ەل بولام دەسەڭ، بەسiگiڭدi تۇزە" دەگەن. كورiنگەنگە كورسەقىزار بولىپ، ەتەگiنەن ۇستاۋ دۇرىس ەمەس. ونىڭ ۇستiنە "قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس وكiلدەرi بار" دەپ كوزبوياۋشىلىققا سالىنىپ، كوبەيتiپ ايتادى. تiپتi، قازiر بەس-التى ۇلت وكiلi باستارىن قوسىپ، وزدەرiن دياسپورا ەتiپ كورسەتە قالىپتى. سونىڭ بiرەۋiنە قازاقتىڭ ادەمi كوركەم قىزى تۇرمىسقا شىققانىن ءبارi كورسەتiپ اۋرەگە سالىنۋدا. نەگiزi باسقا ۇلت وكiلدەرi تويىنىپ الىپ، بiلگەنiن iستەپ ءجۇر. قازاقتا "جامان مالدى اسىراساڭ اۋزى-مۇرنىڭدى ماي قىلادى، جامان ادامدى اسىراساڭ اۋزى-مۇرنىڭدى قان قىلادى" دەگەن بار ەمەس پە؟!

…كەرiسiنشە، بiزدiڭ كەزiمiزدە تiل ساياساتى قازiرگiگە قاراعاندا ەداۋiر قارقىندا ەكi-ءۇش مارتەبە جوعارى ەدi. مىسالى، باسقا ەلگە iسساپارمەن بارعاندا، "ناتسيونالنىي كادر" دەپ، ياعني، "جەرگiلiكتi ۇلتتىڭ وكiلi" دەپ جiبەرەتiن. ال قازiر مۇنداي جوق. بiزگە ودان گورi "دوستىق كەرەك" دەگەندi العا تارتادى. ارينە، بiر شاڭىراقتىڭ استىنداعى باسقا ۇلت وكiلدەرiنiڭ دوستىعى مەن بiرلiگi كەرەك شىعار، بiراق سول دوستىق ۇلى قازاق حالقىنىڭ باۋىرجانداي، تالعاتتاي، توقتارداي ازاماتتارىن ومiرگە الىپ كەلگەن دارقان قازاقتىڭ ەسەبiنەن بولسا، ونداي دوستىقتى قابىلداي الماس ەدiم.

الەمنiڭ ەشبiر جەرiندە جوق ۇيعىر تەاترى بiزدە عانا بار. ال ەندi ۇيعىر اعايىندار جاقىندا "تاڭريتاع" اتتى تەلەارنا اشىپتى. "قازاقستان" تەلەارناسىندا ۇيعىر، نەمiس، كارiس تiلiندە حابار بار. ماسەلەن، بۇل حابارلاردى وسى ۇلتتار شوعىرلانعان ايماقتاردا، ايتالىق، نەمiس تiلiندەگi حاباردى سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا، كارiس تiلiن¬دەگi حاباردى قىزىلوردا وبلىسى جانە ۇشتوبە قالاسىندا كورسەتۋگە بولادى. ال مىنا ۇيعىر تiلiندەگi حاباردى الماتى وبلىسىندا تاراتسا، جاقسى بولار. ال بiر حابارىمدا بولات ابiلەۆتiڭ قازاقستاندى اللا پۋگاچەۆانىڭ توركiنi ەتكەنiن ايتقان ەدiم. سول رەسەيدiڭ ساحناسىندا قازاقتىڭ بiر ءانشiسi ولەڭ ايتقانىن كورگەن جوقپىز. سوندا بiز نەگە قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلا الماي كەلەمiز؟ مۇستافا شوقايدىڭ "ۇلتتى ءسۇيۋ دەگەن ءسوز سول ۇلتتىڭ كەمشiلiگiن ءسۇيۋ دەگەندi بiلدiرمەيدi" دەگەن ءسوزi بار. بiز ەگەمەندi مەملەكەت بولساق تا، اناۋ رەسەيدiڭ ىقپالىنان شىعا الماۋدامىز.

بiزگە ۇلتتى تاربيەلەيتiن تەلەارنا قاجەت

– بiزدە التى، ون ەكi قانات اك ۇيگە الدىمەن كiرiپ، سوڭىمەن شىعاتىن كەلiندەر بار ما؟! بiزگە تۋرا وسىنداي كەلiندەر كەرەك. ابايدىڭ اجەسi زەرە ۇلجانعا ابايدى دارەتسiز ەمiزدiرمەگەن. قازاقتىڭ قازiرگi كەلiندەرiنiڭ ءبارi وسىنداي بولۋى تيiس. باتىسقا ەلiكتەمەۋ كەرەك. ويتكەنi، مادەنيەت، ادەبيەت، سالت-ءداستۇردiڭ ءبارi دە بiزدە. مۇنىڭ ءبارi تەك قانا قازاقتىڭ قىز-كەلiنشەگiنiڭ ونە بويىندا عوي.

سەنبi، جەكسەنبi كۇندەرi تەلەارنا قارايىن دەپ جايعاسسام، ەشتەڭە كورە المايمىن. سودان نە كورەرiمدi بiلمەي، سپۋتنيكتiك ارنا iشiندە "كۋلتۋراداعى" وپەرا، كلاسسيكالىق مۋزىكالاردى تىڭدايمىن. ال ءوزiمiزدiڭ تەلەارنالاردا اتۋ، ساتۋ، ودان قالا بەردi جىنىستىق قاتىناسقا بايلانىستى باعدارلامالاردى اشىق-شاشىق كورسەتە بەرەدi. ەگەر مۇنداي حاباردى وتباسى وشاق قاسىنداعىلار بiرگە كورەتiن بولسا، ماسقارا عوي. مىسالى، قىتايدا اشىق-شاشىق تۇسiرiلگەن انايى حابار مەن بەينەكورiنiستەرگە تىيىم سالعان. ونى تiپتi گولليۆۋدتا كورسەتپەيدi دە.

كەلەشەكتە كلاسسيكالىق مۋزىكا، پاتريوتتىق تاقىرىپتاعى حابارلار ومiرگە كەلسە دەيمiن. ال قازiر كەز كەلگەن تەلەارنانى قاراساڭىز، رەترانسلياتسيامەن، تولتىرادى. تەلەارنالاردى دۋبلياج جاسالعان تەلەسەريالدار قاپتاپ الدى. ماعان "ديدار" حابارىنان سiزدi كورمەدiك قوي دەپ حابارلاسقاندار كوپ بولدى. وعان ءوزiمدi قوناق رەتiندە شاقىرماي، جاساعان حابارىمدى جيناقتاپ كورسەتە سالىپتى. ماسەلەن، قازاق تەلەديدارىنىڭ بەينەقورىندا 200-دەن استام حابارىم بار، ال كونتسەرتتەردi ەسەپتەندە 500-دەن اسادى ەكەن.

جازىپ العان دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button