ايتسام، ايتان اعادان باستاعىم كەلەدI

ۇلتىمىزدىڭ قيلى تاريحىندا نوقتاعا باسى سيمايتىن، تاعدىرى "تار جول، تايعاق كەشۋلەرگە" تولى كۇرەسكەر تۇلعالار از بولعان جوق.

مەن بۇل ماقالامدا ومiردەن وزعانىنا بiراز جىل وتسەدە ارقاشان ورنى ويسىراپ تۇراتىن ۇلتىمىزدىڭ دەگدار ۇلدارىنىڭ بiرi ءاز اعام ايتان ءنۇسiپحان ۇلى تۋرالى سىر شەرتسەم دەيمiن.

مەنiڭ بالا كەزiمدە قىتاي جەرiندە "مادەنيەت زور توڭكەرiسi" دەپ اتالاتىن الاپات اپاتتى زامان بولعان. بiر ەلi اۋىزعا ەكi ەلi قاقپاق قويىپ، ءاربiر ءسوزiڭدi ءسۇزiپ سويلەيتiن سول بiر زوبالاڭ جىلداردا كۇشتiك قۇرىلىمداردىڭ قانشا جەردەن تيىم سالعانىنا قاراماستان، ايتان، الiمعازى (قىتاي قازاقتارى فاميلياسىن قوساقتاپ ايتۋدى ادەتكە اينالدىرماعان) ەسiمدەرi اڭىز بولىپ تاراپ، سول بiر زۇلماتتان كۇندەردiڭ كۇنiندە وسى ەرلەر قۇتقارىپ الاتىنداي ەلەستەتۋشi ەدiك.

اقيىق اقىن جاركەن بودەش ۇلىنىڭ دا قۇس ۇشىپ وتە المايتىن يمپەريالار شەكاراسىن وسى اعالارمەن بiرگە بۇزىپ وتكەندiگiن كەيiن بiلدiك.

ارينە، اڭىزدىڭ اتى اڭىز، ال اتالعانداردىڭ شىنايى تاعدىرى دا اتۋ مەن اسۋ، قۋدالاۋ مەن قۇقايدان كوز اشپاعان ءوز تۋعان ۇلتىنىڭ تاعدىرىمەن بiتە قايناسىپ جاتقان، بiر ءداۋiردiڭ ايناسى iسپەتتi ەدi.

مەن 1993 جىلى تامىزدا جازۋشى، تاريحشى، اۋدارماشى اعامىز الiمعازى داۋلەتحانوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن ەلگە ورالعان سوڭ اراعا اپتا سالىپ، ايتان اعامەن جۇزدەسۋدiڭ ءساتi ءتۇستi. الماتىدا وتكەن القالى بiر باس قوسۋدا الەكەڭ دوسىنا مەنi ەرەكشە iلتيپاتپەن تانىستىردى. سالەمدەسۋدەن سوڭ-اق بiز بiردەن ەسكi تانىستارداي شۇيiركەلەسiپ كەتتiك. ارتتاعى ەلدiڭ حال-جاعدايىنا قانىققان سوڭ قىتايداعى قازاقتاردىڭ دا اتامەكەنگە ورالۋعا قامدانىپ جاتقاندىعىن، كوزi اشىق زيالى قاۋىم وكiلدەرiنiڭ ءارتۇرلi جولدارمەن ەلگە كەلە باستاعاندىعىن ەستiگەندە اعانىڭ ارتىنان بiر تايپا اعايىن كوشiپ كەلگەندەي ەرەكشە تولقىپ قۋانعانىن كورسەڭ عوي! سودان باستاپ ول كiسi ومiردەن وتكەنگە دەيiن ءدام – تۇزىمىز جاراسىپ، اعا-iنi بولىپ ارالاسقان جىلدار مەنi رۋحاني بيiكتەرگە جەتەلەگەن ۇمىتىلماس ساتتەر ەدi.

قىتايدىڭ ۇلى ويشىلى كۇڭفۋدزى: "ادامدى جاقىنداستىراتىن – تۋمىس تابيعات، الىستاتاتىن – بولمىس، عادەت" دەگەن بولاتىن. مەنiڭ ايتان، الiمعازى اعالارمەن رۋحاني جاقىندىعىم جات جۇرتتا تۋىپ ءوسiپ، ەسەيگەندە ەلگە ورالعان ورتاق تاعدىرىم ەمەس، تۋمىس، تابيعاتىمنىڭ ۇقساستىعى عوي دەپ ويلايمىن.

ايتان اعا دا ونىڭ دوسى الiمعازى داۋلەتحانوۆ تا ءوز ۇلتىن شەكسiز سۇيەتiن، ۇلت مۇددەسi مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋدى ومiرلiك مۇرات تۇتقان جانە سول جولدا قالاي كۇرەسۋدi بiلەتiن تۇلعالار ەكەندiگiنە ول كiسiلەرمەن جاقىن جىلدارى تولىق كوز جەتكiزدiم .

تاعدىرى تاريح اعالارىمدى، ەشقانداي اياۋشىلىقتى بiلمەيتiن، بەت كەلگەندi كۇلتالقان ەتiپ كۇيرەتۋگە داعدىلانعان "مادەنيەت زور توڭكەرiسiنiڭ" دۇلەي تاسقىنىنا قاسقايىپ قارسى تۇرعىزعان دا وسى ۇلتقا دەگەن ۇلى سەزiم ەكەندiگi كۇمانسiز ەدi .

ايتان اعامەن 1995 جىلدىڭ كۇزi مەن 1996 جىلدىڭ كوكتەمiنە دەيiنگi ۋاقىتتا كۇندە ارالاسىپ، قويان-قولتىق بiرگە جۇمىس iستەۋدiڭ ءساتi ءتۇستi.

سول كەزدە اقسەلەۋ سەيدiمبەكوۆ، قابدەش جۇمادiلوۆ، ايتان نۇسiپقان، جاعدا بابالىق اعالاردىڭ بەلسەندiلiگi مەن "قونىس" كوشi-قون ورتالىعى اتتى قوعامدىق ۇيىم قۇرىلىپ، الىستاعى اعايىندى، اسiرەسە، قىتايداعى قانداستاردى قالاي ەلگە جەتكiزۋ ماقساتىندا بiراز تiرلiكتەر جاسالدى. قازاق كوشiنiڭ كەيiنگi تاعدىرىنا تەرەڭ ىقپالىن تيگiزگەن اسا قۇندى يدەيالار مەن كەلەلi كەڭەستەر سول ورتالىق اياسىندا سان مارتە تالقىلانىپ، قوعام نازارىنا ۇسىنىلدى. ەلدەگi ەكونوميكالىق جاعداي ايتارلىقتاي اۋىر ەدi. حالىق شارۋاشىلىعىن تۇتاس حالىققا تيiمدi ەتiپ ادiلەتتi رەفورمالار جۇرگiزۋدiڭ ورنىنا، اتقارۋشى بيلiك حالىق مۇلكiن قانتالاپايعا سالىپ، ۇلتتىڭ ورتاق يگiلiگi قازبا بايلىقتارىمىزدى جاتجۇرتتىقتارعا جومارتتىقپەن ۇلەستiرiپ جاتقاندا، الىستاعى اعايىننىڭ دا الار ەنشiسi بار ەمەس پە، دەپ ۇكiمەتتiڭ الدىنا كوشi-قون ۇردiستەرiن رەتتەۋگە بايلانىستى ەڭ تۇيتكiلدi ماسەلەلەردi سان مارتە قويا العاندىعى ورتالىقتىڭ ۇلتتىق مۇددەنiڭ جوقشىسى بولعاندىعىن ايعاقتايدى. اسiرەسە، مارقۇم قالتاي مۇقامەتجانوۆ اعامىزدىڭ قامقورلىعىمەن "تۇركiستان" گازەتiنەن "قونىس" اتتى قوسىمشانىڭ شىعارىلۋى، قوعامدىق سانادا ۇلكەن سiلكiنiس تۋدىردى.مارعاۋلىق، بويكۇيەزدiكپەن كۇن وتكiزۋگە داعدىلانعان بيۋروكراتيالىق بيلiك تارماقتارىنا "قونىس" قوسىمشاسىندا جارىق كورگەن وتكiر ماتەريالدار اسا جايسىز تيگەنi بiردەن سەزiلدi. سىنعا، ءوز ويلارىمەن ۇندەسپەيتiن پiكiرلەرگە ۇركە قاراپ ۇيرەنگەن قۇزىرلى ورىندار شامىرقانىپ، شاپتىقتى. تiپتi ايتان اعانىڭ وزiنە قۇقاي كورسەتiپ، قىسىم جاساعانداردىڭ بيلiكتiڭ بيiك مiنبەسiندە كۇنi بۇگiنگە دەيiن مiزباقپاي وتىرعاندىعىن كورگەندە، ۇلتتىق مۇددەمiزدi كiمدەردiڭ ساۋداعا سالىپ وتىرعاندىعىن بiلۋ ەش قيىندىق تۋدىرمايدى.

بiز ايتان اعا ەكەۋمiز "قونىس" قوسىمشاسىنا بەرiلەتiن ماتەريالداردى كوبiندە ءوزiمiز دايىندايتىنبىز. ال وسى ەڭبەگiمiز ءۇشiن ەڭبەكاقى نە قالاماقى المادىق جانە ونى دامەتكەن دە ەمەسپiز. كەيبiر سۇبەلi ماتەريالداردى نۇرقاسىم قازىبەك، سەرiك قاپشىقباي، جانات احمادي قاتارلى وزدەرi شەكارا اسىپ كەلگەن، كوشi-قوننىڭ ارعى-بەرگi جاعدايىن بەس ساۋساعىنداي بiلەتiن قالامگەر اعالار ءوز باسىنان كەشكەندەرi ارقىلى تەرەڭ تولعايتىن. ارينە، ولار دا قالاماقى ءۇشiن ەمەس، جاس تاۋەلسiز ەلiمiزدi شىن مانiندەگi ۇلتتىق مەملەكەت رەتiندە قايتا تۇلەتۋ جولىندا قالام تەربەپ جۇرگەندiگiن جاقسى تۇسiنەتiن "تۇركiستان" گا¬زەتiنiڭ سول كەزدەگi باس رەداكتورىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى جازۋشى ديداحمەت ءاشiمحان ۇلى اعامىزدىڭ ەڭبەگi مەن گازەت ۇجىمىنىڭ بەلسەندiلiگiن ايتپاي كەتۋ اعاتتىق بولار ەدi. "تۇركiستان" گازەتi الىستاعى اعايىننىڭ مۇڭ-زارىن، قازاق كوشiنiڭ كۇي جايىن كۇنi بۇگiنگە دەيiن ايتۋداي-اق ايتىپ، جازۋداي-اق جازىپ كەلەدi.

اياقتان شالۋمەن قوسا، كۇرمەۋگە كەلمەيتiن قىسقا جiپتەي اۋىر ەكونوميكالىق جاعداي دا بiزدiڭ جۇمىس iستەۋiمiزگە مۇمكiندiك بەرمەدi. ول جۋان جiڭiشكەرiپ، جiڭiشكە ۇزiلگەن شاعى بولاتىن.

جاسىراتىنى جوق، وسى مەزگiل مەنiڭ وتباسىم ءۇشiن وتاۋ كوتەرگەلi بەرگi ەڭ قيىن ەكونوميكالىق تاپشىلىق كورگەن كەزەڭ بولدى. ونىڭ ەسەسiنە، ءوزiمنiڭ رۋحاني ەسەيۋiمنiڭ دە جۇلدىزدى شاعى بولعاندىعىن ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرامىن.

ءدال سودان بiر جىل وتكەندە پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ دەپۋتاتى، ۇلتجاندى ازامات اكiم ىسقاق تاراپىنان ۇسىنىلعان "حالىقتىڭ كوشi-قونى تۋرالى" زاڭنىڭ بالاما جوباسىندا "قونىس" كوشi-قون ورتالىعىنىڭ حاتتاماسىندا جازىلىپ، "قونىس" قوسىمشاسىندا جارىق كورگەن قۇندى يدەيالاردىڭ كورiنiس تابۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدi. سول كەزدە اكiم ىسقاققا قولقابىس ەتiپ، قاسىندا جۇرگەن قايرات بوداۋحان ۇلى، الماس احمەتبەك ۇلى، باباقۇمار قينايات ۇلى، اباي ماۋقارا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى مەن دە ايتان اعانى رۋحاني ۇستاز تۇتقان يدەيالاس، مۇراتتاس iنiلەرi بولاتىنبىز. اتالعان زاڭ جوباسى توعىز اي بويى پارلامەنت قابىرعاسىندا تالقىلانعاندا زاڭ جوباسىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بiلدiرiپ، كەلەلi كەڭەستەر ايتىپ، زيالى قاۋىم اراسىنداعى بيiك بەدەلi ارقىلى ۇلكەن قولداۋ كورسەتتi.

ايتان ءنۇسiپحان ۇلى ءوز ۇلتىنىڭ كوكەيكەستi ماسەلەلەرiن تەرەڭ بiلەتiن دەگدار دارىن يەسi، كەمەل ساياساتكەر، ۇشقىر ويلى پۋبليتسيست، مايتالمان ديپلومات، شەبەر اۋدارماشى، شىنشىل اقىن رەتiندە ابدەن كەمەلدەنiپ تولىسقان شاعىندا سۇم اجال ارامىزدان الىپ كەتتi. اعا امانات قالدىرعان مول رۋحاني مۇرا ۇلتىمىزدىڭ ورتاق يگiلiگi، ۇرپاقتارىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى بولارى ءسوزسiز.

راقىم ايىپ ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button