شIركەۋ كوسەمIنە شاريعاتتىڭ كەرەگI نە؟

اتام ايتقانداي، قيلى-قيلى زامان بولدى، قاراعاي باسىن شورتان شالدى، تiپتi، قاراعايدى ءتۇپ-تامىرىمەن ج ۇلىپ اكەتكەن زامان بولدى. كiشكەنتاي كەزiمدە اپالارىمىز بiر ولەڭدە: "قايعى جوق شۇقاناققا جەل تۇرعاندا!" دەيتۇعىن. دەمەك قايعى بار بولماق. اتام قازاق تاريحىندا قايعىسى كوبiرەك بولعاندىقتان با، كiم بiلسiن، ولەڭiندە دە، كۇيiندە دە وسى مۇڭلى، قايعىلى جاعىن كوبiرەك بiلدiرسە كەرەك. قازiرگi جيھانيلەستiرۋ داۋiرiندە ەش نارسەگە دە تاڭ قالۋعا بولمايتىنىن ۇققاندايمىز.

يراكتا مۇسىلماننىڭ قانىن سۋشا اعىزعان، ءوز ەلiنiڭ عانا ەمەس، الەم ەكونوميكاسىن كۇيرەۋ الدىنا سۇيرەگەن اقش پرەزيدەنتi بۋش قىزىل قانعا بويانعان اق سارايىندا، يسلام الەمiن قانشالىقتى سىيلاعانىن (!) كورسەتپەككە، قاراماعىنداعى مۇسىلمان كوسەمدەرiن اۋىزاشار داستارقانىنا شاقىرىپ، كۇتەدi. "ورىس ۇلتشىلىمىز" دەپ، بايبالام سالاتىن، تiپتi، ەش جازىعى جوق قازاقتىڭ قىزىن بiر عانا قازاقشا سويلەگەنi ءۇشiن جاۋىزدىقپەن ولتiرگەن قۇيقاباستار (سكينحەدتەر) ورىس حالقىن قىرعان، ميلليونداعان كەڭەس جۇرتشىلىعىن جويعان، گيتلەردiڭ تۋعان كۇنiن جىلدا تويلايدى! وتكەن جىلى يزرايلدەگi بiر توپ ۇلتشىل جاستار قۇرعان اعىمنىڭ دا گيتلەردiڭ جانكۇيەرi ەكەنi الەمدەگi باق-تاردا تاڭدانىسپەن بەرiلگەنi ەسiمدە. بۇرىنعى "قىزىل كوممۋنيستەر" بۇگiنگi "قىزىل كاپيتاليستەرگە" اينالعانىنا دا تاڭ قالمايسىڭ. قىتايدىڭ مۇڭعۇلدىڭ شىڭعىسىن دارiپتەۋiن كەيبiر قازاقتار زور قوشەمەتپەن قارسى الدى. باتىستىڭ كەيبiر دامىعان ەلدەرiندە ەركەك كورiنiستi مەن ەركەك كورiنiستiنiڭ، ايەل بەينەلi مەن ايەل بەينەلiنiڭ زاڭدى نەكە قيۋ ارقىلى ۇيلەنۋiنە رۇقسات ەتiلدi…

تiزiمدi جالعاستىرا بەرسەك، بiتەتiن ءتۇرi جوق. سوندىقتان، وسى ماقالانى جازۋعا يتەرمەلەگەن ماسەلەگە كوشەلiك. وتكەن اپتادا انگليكان (اعىلشىن) شiركەۋiنiڭ باس كوسەمi روۋان ۋيليامس جىلىنا ەكi مارتە وتەتiن شiركەۋ كوسەمدەرiنiڭ ماجiلiسiندە جاساعان بايانداماسىندا جانە "ۆۆس 4" راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا "شاريعاتتىڭ كەيبiر ۇكiمدەرiن" بريتانيا قۇقىق جۇيەسiنە ەنگiزۋدiڭ "امالسىز" جاسالاتىنىن بiلدiردi. روۋان ۋيليامس ازiرشە شاريعاتتىڭ تەك جانۇيا جانە نەكە ماسەلەلەرi مەن قارجى قاتىناستارى جونiندەگi ۇكiمدەرiن عانا ەنگiزۋ كەرەك دەيدi. ونىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بريتانيا ارالىن مەكەندەيتiن مۇسىلماندار اتالمىش ماسەلەلەر بويىنشا قۇقىقتىق قاتىناستارىن، داۋ-دامايلارىن، تiلەك-تالاپتارىن شاريعات سوتتارى ياكي زايىرلى زاڭداردى باسشىلىققا الاتىن تاۋەلسiز سوتتاردىڭ iشiنەن قالاعانىنا ارىزدانۋ ارقىلى شەشۋ، تاڭداۋ قۇقىعىنا يە بولۋى كەرەك ەكەن. البەتتە، ونىڭ وسى ۇسىنىستارى يسلام دەسە مىستان كەمپiر كورگەندەي بولاتىن بريتانيا جۇرتشىلىعىن عانا ەمەس، ەۋروپانىڭ، تiپتi مۇسىلمان ەلدەرiنiڭ ساياساتكەرلەرiن، دiن كوسەمدەرi مەن زيالىلارىن ەلەڭ ەتكiزبەي قويعان جوق. بريتانيادا ۇكiمەت جارشىلارى مەن ساياسي پارتيالار تۇگەلدەي بۇل ۇسىنىسقا قارسى شىقتى. The Times، The Daily Telegraph، The Sun، The Financial Times سياقتى گازەتتەردiڭ اناۋ-مىناۋى ەمەس، باس رەداكتورلارى ماقالالار جازىپ، شiركەۋ كوسەمiنە: "اۋزىڭدا جاپ!" دەدi. اعىلشىن شiركەۋiنiڭ ساقالى كiندiگiنە تۇسەتiن باسقا باسشىلارى دا دارداي نارازى بولىپ، ۋيليامستى "قاسيەتتi" ورىنتاقتى تاستاۋعا شاقىرىپ ۇلگەردi.

سوڭعى بiرنەشە كۇننiڭ كولەمiندە بiزدەگi كەيبiر باق تiلشiلەرi الما-كەزەك حابارلاسىپ، ۋيليامستىڭ مالiمدەمەسi تۋرالى پiكiرiمدi سۇراپ جاتتى. وسى ماقالا ارقىلى جۇرتشىلىققا پiكiرiمدi جەتكiزگiم كەلەدi.

الدىمەن، ماسەلەنi سالقىنقاندىلىقپەن، بايسالدىلىقپەن تالداپ كورەلiك. نەلiكتەن بريتانياداعى اعىلشىن شiركەۋiنiڭ باسشىسى وسىنداي مالiمدەمە جاساۋدى، وسىنداي كۇردەلi ماسەلەنi كۇن تارتiبiنە تاستاۋدى قاجەت دەپ تاپتى. ويتكەنi، بريتانيا ەۋروپا ەلدەرi iشiندە ەڭ كوپ مۇسىلمان تۇراتىن مەملەكەت ەمەس. بار جوعى 1،6 ميلليونداي دiندەسiمiز وسى پاتشالىقتىڭ حالقىنىڭ نەبارى 2،7 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. گەرمانيادا 3،5 ميلليون، ال فرانتسيادا ودان دا كوپ مۇسىلمان تۇراتىنىنا قاراماستان، ولاردىڭ شiركەۋ كوسەمدەرi وندايدى ۇسىنىپ وتىرعان جوق. اقش-تا مۇسىلمانداردىڭ سانى بارiنەن دە كوپ. بiراق، ونداعى انگلو-ساكسون كوسەمدەرi دە جاق اشپاعان. قۇراندى "شايتاننىڭ اياتتارىنا" تەڭەپ، سۇيiكتi پايعامبارىمىزعا جانە جانۇياسىنا جالا جاپقان سالمان رۋشديگە باسپانا بولعان، پانا بولىپ قانا قويماي، جۋىردا عانا وعان اقسۇيەك اتاعىن بەرگەن، حيزبۇت-تاحرير، احماديا، تابليعي جاماعات سياقتى كوپتەگەن دiني-يدەولوگيالىق اعىمداردىڭ بايتاعىنا اينالعان بۇل ەلدiڭ دiن كوسەمiنiڭ وسىنداي قيقارلىققا تولى ۇسىنىستى تەكتەن تەككە جاساماعانى ءمالiم. الەمدەگi يمپەراليزمنiڭ وشاعى – بريتانيا. "بولشەكتەپ بيلە" ساياساتىن، "بيلەي الماساڭ يلە" امالىن ويلاپ تاپقان دا، جەتiلدiرگەن دە وسىلار ەمەس پە؟! يرلاندياداعى كاتوليكتەردi اياۋسىز قۋدالاعان كiمدەر؟ لاڭكەستiكتiڭ شىققان جەرi قاي جەر؟ اناۋ بiر عاسىرلاردى باپتيستەر مەن پۋريتانداردى قۋىپ سالعان، امەريكا مەن افريكادا، اۆستراليا مەن شىن-ماشىندا قىرعىننىڭ كوكەسiن كورسەتكەندەر كiمدەر ەدi? قىرعىنشىلاردى جەلەپ-جەبەپ جۇرگەندەر قاي شiركەۋدiڭ دiنپازدارى بولاتۇعىن؟ افريكاداعى اپارتەيدتiڭ ويشىلدارى قايدان شابىت الدى؟ قايسىبiرiن ايتاسىڭ. تاريح قورجىنىندا وسىنشاما اۋىر كۇنالاردى ارقالاعان شiركەۋدiڭ كوسەمiنiڭ ادامزات الدىندا كەشiرiم سۇراۋىنىڭ ورنىنا (2003 جىلى تەك بiر ماسەلەگە بايلانىستى كەشiرiم سۇراعان — م.ب.)، يراكتاعى قان تەڭiزiن توقتاتۋدىڭ ورنىنا، پايعامبارىمىزدى قورلاپ، كاريكاتۋرالاردى شىعارعان دانيا، انگليا گازەتتەرiنە ء"تايت!" دەۋدiڭ ورنىنا، پالەستيناداعى مۇسىلمانداردىڭ تراگەدياسىنا كوز جاسىن توگۋدiڭ ورنىنا، زايىرلى مەملەكەتتiڭ iسiنە ارالاسىپ، باسقا دiننiڭ iشكi iستەرiنە قول سۇعۋىن قوعامدا دۇردارازدىق تۋعىزۋى دەپ باعالايمىن. وسى ۋيليامس 2002 جىلى اعىلشىن شiركەۋiنiڭ كوسەمi بولىپ سايلانعان سوڭ، 11 قىركۇيەك 2001 جىلى لاڭكەستiگiن جاساعان قانiشەرلەردiڭ "ەتيكالىق بiر سەبەپتەرi بولۋى تيiس" دەپ مالiمدەمە جاساپ، سول كەزدiڭ وزiندە-اق ساليقالى شiركەۋ باسشىسىنان گورi ساياساتكەرلiككە جاقىنىراق ەكەنiن بايقاتقان ەدi. ۋيليامس باسقانى بىلاي قويعاندا حريستياندىقتىڭ دا دوكترينالارىن بەلiنەن باسىپ، بiرجىنىستى ادامداردىڭ نەكەلەسۋiنە قارسى ەمەستiگiن جاريا ەتكەن. مەن بۇل ءوزi قانداي دiنپاز ەكەن دەپ بiراز iزدەنiپ ەدiم، ونىڭ شiركەۋ قىزمەتiنە 1978 جىلى 28 جاسىندا كiرiسكەنi بiردەن نازارىمدى اۋداردى. حريستيان شiركەۋلەرiندەگi يەرارحيادا ءوسۋ ءۇشiن جاستايىنان شiركەۋ قىزمەتiندە بولماق كەرەك. ال، بۇل بۇعاناسى ابدەن قاتىپ، اتاقتى وقۋ ورىندارىندا وقىپ، تiپتi، زايىرلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە عىلىمي جۇمىستار قورعاپ، كاسiبي اۋدارماشىلىق جاساپ، ولەڭدەرi جاريالانعان اقىن بولا تۇرىپ، قىسقا مەرزiمدە شiركەۋ باسشىلىعىنا كوتەرiلەدi. ورنى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيiن، اعىلشىن شiركەۋi بريتانيا پاتشاسىنىڭ ۆاتيكانمەن بايلانىسى ناشارلاعان سوڭ كاتوليك شiركەۋiنەن ءبولiنiپ، 1534 جىلى ءوز وتاۋىن تiككەن. بريتانيا تاريحىندا وسى شiركەۋ پاتشالار مەن پاتشايىمداردى جارىلقاۋشى، مەملەكەتتiڭ مۇددەسiن قورعاۋشى، وتارلاۋشىلىقتى اقتاپ-جاقتاۋشى، قۇل ساۋداسىن ىنتالاندىرۋشى ءرول اتقارعان. رەسەيدە پراۆوسلاۆيە شiركەۋi قالاي بولسا، بريتانياداعى اعىلشىن شiركەۋi دە سولاي. بۇلار ۇلتتىق-مەملەكەتتiك شiركەۋلەر جانە قوجايىندارىنىڭ مۇددەسiنە قارسى ارەكەت جاساي المايدى.

روۋان ۋيليامس شاريعاتتى ەنگiزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بىلايشا اقتايدى:

1 — شاريعات ۇكiمدەرiنiڭ قولدانىلۋى اعىلشىن قوعامىنداعى بiرلiكتi كۇشەيتەدi.

2 — بۇل مۇسىلمانداردىڭ "مادەني تاۋەلدiلiك" پەن "مەملەكەت تاۋەلدiلiگi" iشiنەن بiرiن تاڭداپ، ءوزiنiڭ كiم ەكەنiن كورسەتۋiنە جاعداي جاسايدى.

مەنiڭ ويىمشا، بۇل ەكi ماقساتتىڭ ەكەۋi دە مۇسىلماندار ءۇشiن زياندى. ۋيليامستىڭ ماقساتىنىڭ مۇسىلمانداردى ودان ارى وقشاۋلاۋ جانە بولشەكتەۋ ەكەنi وسى سوزدەرiنەن-اق كورiنiپ تۇر. ول مۇسىلمانداردى قاي جاققا بەرiلگەندەرiن دالەلدەۋگە شاقىرىپ وتىر.

بiرiنشiدەن، بريتانيا پاتشالىعى زايىرلى، دەموكراتيالىق مەملەكەت. زايىرلى، دەموكراتيالىق ءھام قۇقىقتىق مەملەكەتتەردە بiر عانا قۇقىق جۇيەسi قولدانىلادى – زايىرلى زاڭدار. زايىرلى زاڭدار ەل كولەمiندەگi بارلىق ازاماتتارعا بiردەي قولدانىلادى. بۇل اركiمنiڭ زاڭ الدىنداعى، مەملەكەت الدىنداعى تەڭ قۇقىقتىلىعىن قامسىزداندىرادى. كەيبiر دiني ياكي ەتنيكالىق توپتارعا بولەك زاڭ، جەكە قۇقىق قولدانۋ زاماناۋي زايىرلى دا دەموكراتيالىق قۇقىق جۇيەسiنە وعاش. بۇل — تەك وتارلانعان، جاۋلاپ الىنعان ەلدەردە عانا قولدانىلعان قاناۋشى ءتاسiل. وركەنيەتتi زايىرلى ەلدەردە ەل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنا بiردەي قۇقىق بەرەتiن، ءادiل، ءمولدiر زاڭدار قولدانىلادى. ءسويتiپ، ادامداردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدiگi مەن ادiلەتتi قۇقىق جۇيەسi قوعامدى بiرiكتiرەتiن مىقتى كۇشكە اينالادى. ال، ۋيليامستىڭ مۇسىلماندارعا بولەك زاڭ قولدانىلسىن دەگەنiن "ەي، مۇسىلماندار! سەندەر بiزدەن ەمەسسiڭدەر، ءوز زاڭدارىڭ وزدەرiڭە" دەگەنi دەپ ءتۇسiنiپ وتىرمىن. ەگەر بۇل ۇسىنىس وقىس قابىلدانىپ قالسا، مۇسىلمانداردىڭ بريتانيا قوعامىنان جiكتەلiپ، بۇگiنگiدەن دە جابىق قوعامعا، "ازشىلىق" ستاتۋسىنا ۇرىنارى ءسوزسiز. زاڭ قوعام مۇشەلەرiن بiر-بiرiنە قوساتىن جەلiم سياقتى. اركiم ءوز قالاۋىنشا زاڭ، قۇقىق تاڭدايتىن بولسا، ونداي ەلدە ەشبiر بەرەكە، تىنىشتىق قالمايدى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قۇقىقتا "قىساستىق" قاعيداسى بار. ياعني، بريتانيادا مۇسىلماندارعا بولەك قۇقىق جۇيەسi ەنگiزiلسە، ولار مۇسىلمان ەلدەرiنەن دە ۇقساس ارەكەتتi سۇراۋى مۇمكiن.

ەكiنشiدەن، ۋيليامس نەلiكتەن شاريعاتتىڭ تەك نەكە، جانۇيا جانە قارجى، ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى ۇكiمدەرiن، ونىڭ دا ءبارiن ەمەس، iشiنەن سۇرىپتالعاندارىن عانا ەنگiزۋدi تالاپ ەتiپ وتىر. قابىلدايتىن بولساڭ، تۇتاستاي قابىلدا. نەگە شاريعاتتىڭ iشiنەن تاڭداۋلى ۇكiمدەردi عانا ۇسىنادى؟ وعان كiم قارار قابىلداماق؟ بۇگiنگi كۇنi بۇكiل الەم مۇسىلماندارى كەلiسكەن ستاندارت شاريعاتتىڭ جوق ەكەنiن ەسكەرەلiك. شاريعات زاڭدارى مۇسىلمان ەلدەرiنiڭ كوپشiلiگiندە قولدانىلمايدى. كوپشiلiگi زايىرلى قۇقىق جۇيەسiنە باياعىدا كوشكەن. ال شاريعات زاڭدارىن باسشىلىققا الاتىن ساۋدي ارابىستان، يران قاتارلى ەلدەردەگi شاريعات نورمالارى بiركەلكi ەمەس. بiر ماسەلە بويىنشا مازھابتەردiڭ دە ءتۇرلi، تiپتi، بiرiنە-بiرi قاراما-قايشى ۇكiمدەرi بار ەكەنiن ەسكەرەلiك. سوندا، ۋيليامستىڭ ايتىپ وتىرعانى قاي شاريعات؟ قايسى مۇسىلمان ەلدiڭ شاريعات جۇيەسiن ۇلگi ەتۋدi ۇسىنباق؟ وعان بريتانياداعى مۇسىلماندار كونە مە؟ ويتكەنi، بۇل ەلدەگi مۇسىلمانداردىڭ بارلىعى دا بiر ەلدەن بارعان ادامدار ەمەس. افريكانىڭ وتارلانعان ەلدەرiنەن كوشiپ، قاشىپ بارعاندار، قۇلدىققا ساتىلعاندار، ءۇندiستان مەن پاكiستاننان بارعاندار، ارابتار مەن تۇرiكتەر، يراندىقتار مەن جەرگiلiكتi مۇسىلماندار بار. ال ولاردىڭ ارقايسىسىنا وزدەرi قالاعان شاريعاتتىڭ ۆاريانتىن قولدانۋدى ۇسىنسا، بۇنىڭ ءوزi مۇسىلمانداردى ءوز iشiندە ءبولۋ، قاقتىعىستىرۋ ەمەگەندە نە؟!

ۇشiنشiدەن، شاريعاتتىڭ قايسى قالىپتارى، قايسى ۇكiمدەرi قابىلدانباق؟ نەكە جانە قارجى ماسەلەلەرi شىم-شىتىرىق ماسەلەلەر جانە جەكە تۇلعالاردىڭ ومiرiنە، تiرشiلiگiنە بiردەن اسەر ەتەدi. ۋيليامس مۇسىلمانداردىڭ ومiرiنە قول سۇعۋ ءۇشiن بۇلاردان ارتىق سالانى تابا الماس ەدi. ماسەلە ناقتى تۇسiنiكتi بولۋى ءۇشiن كەيبiر مىسالدار بەرەلiك. ماسەلەن، زايىرلى زاڭداردا كامەلەتتiك جاسقا تولماعان قىزداردىڭ ۇيلەنۋiنە بولمايدى، ياعني قىز بالا كەمiندە 18 جاستا بولۋى شارت. ال، ءاھلي سۇننەت شاريعاتى بويىنشا 6 جاستاعى قىزعا قۇدا ءتۇسiپ، 9 جاستاعى قىز بالانى نەكەلۋگە بولادى. وسى شاريعات بويىنشا كامەلەتتiككە جەتپەگەن قىز بالانى اكەسi قىزدىڭ كەلiسiمiنسiز كۇيەۋگە بەرە الادى (يبن ھيشام 4/321، بۇحاري 6/134،139، يبن ماجا 1877، يمام شاۆكاني، نەيل-ۇل اۋتار، 6/128-129، يبن قۇداما، مۇعني، 6-توم، 487). شاريعات ەركەكتەرگە تورتكە دەيiن ايەل الۋعا، كۇڭ ۇستاۋعا رۇقسات ەتەدi. شاريعاتتىڭ ۇكiمi بويىنشا زيناقورلىق جاساعان ءۇيلi-باراندىلار تاس اتۋ ارقىلى ولتiرiلەدi. بiر عاجابى وسى جازاعا كوبiنەسە ايەلدەر تارتىلادى. شاريعات زاڭدارىنىڭ قازiرگi زايىرلى زاڭدارمەن سالىستىرعاندا شەكتەۋi مەن تىيىمىنىڭ كوپتiگi، جازالاردىڭ اۋىرلىعى بiردەن بايقالادى. اسiرەسە، ايەلدەردiڭ قۇقىقتارى كوبiرەك شەكتەلگەن. شاريعات بويىنشا اجىراسۋ قۇقىعى نەگiزiنەن ەركەككە بەرiلگەن. سوندا جوعارىدا كەلتiرiلگەن ناقتى مىسالدار مەن تاعى دا جۇزدەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ۋيليامستىڭ شاريعات سوتتارى قانداي ۇكiم شىعارماق؟ بريتانيانىڭ نەكە اكتiسiن تiركەيتiن رەسمي مەكەمەسi كامەلەتكە جەتپەگەن قىز بالانىڭ نەكەسiن تiركەي الا ما؟ تورتكە دەيiنگi ايەلدەردiڭ ارقايسىسىنىڭ نەكەلەرiن بەكiتە الا ما؟ ۇرىلاردىڭ قولىن كەسۋ شە؟ قارجى، ساۋدا-ساتتىق ماسەلەلەرi بويىنشا دا جاعداي سولاي. شاريعات قاعيدالارى بۇگiنگi ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردا جاسالاتىن كوپتەگەن ماسەلەلەرگە رۇقسات ەتپەيدi. ەڭ ايگiلiسi پايىز ماسەلەسi. كوپتەگەن دiندار مۇسىلماندار تiپتi بانكiگە اقشا سالۋدىڭ وزiنە قارسى. ولاردىڭ دا ءوز ءفاتۋالارى بار. كرەديت الۋ، يپوتەكا، مۇسىلمان ەمەستەرمەن جاسالاتىن مامiلەلەر، التىن مەن جiبەك ت.ت. سياقتى ماسەلەلەردە شاريعات نورمالارى كوبiنەسە شەكتەۋ، تىيىم سالۋ جاعىندا، ياكي قازiرگi قوعامدا ورىندالۋى قيىن تالاپتاردى العا تارتۋدا. جالپىلاپ العاندا، بريتانيا ەلiندە تۇراتىن مۇسىلماندار اتالمىش شاريعات زاڭدارى قولدانىلاتىن بولسا، ۇتپاق پا، ۇتىلماق پا، اعىلشىن قوعامىنداعى باسەكەلەستiككە توتەپ بەرمەك پە، وسى جاعىن ساليقالىلىقپەن ويلاستىرعان ءجون.

تورتiنشiدەن، ۋيليامس ۇسىنعان شاريعات سوتتارى تۋرالى بiراۋىز ءسوز. بريتانيادا قازiرگi كۇننiڭ وزiندە از دا بولسا (ونشاقتى) شاريعات سوتى iستەۋدە. العاشقى شاريعات سوتى 1982 جىلى بيرمينگەم قالاسىندا اشىلعان. مۇسىلماندار بiر عانا قالادا ياكي ايماقتا شوعىرلانباعاندىقتان ءار ەلدi مەكەندە شاريعات سوتىن اشۋ مۇمكiن ەمەس. قازiرگi شاريعات سوتتارى قوعامدىق ۇيىم رەتiندە عانا جۇمىس iستەيدi. كوپشiلiگi يسلام شاريعاتى كەڭەسi قوعامىنا قارايدى. ولاردىڭ شەشiمدەرiنiڭ رەسمي كۇشi جوق. تەك ءوز ەرiكتەرiمەن جۇگiنگەن مۇسىلمانداردىڭ كوبiنەسە اجىراسۋ (تالاق) جانە قارىز قايتارۋ سياقتى مۇلiكتiك داۋلارىنا اراشا بولادى. اتالمىش سوتتار ازاماتتاردىڭ سوتقا دەيiنگi قاتىناستارىن انىقتاۋدا (دوسۋدەبنوە رازبيراتەلستۆو) ياكي جەكە اربيتراج (چاستنىي اربيتراج) ەسەبiندە قىزمەت كورسەتۋدە. وسىنداي قىزمەت كورسەتۋ مۇمكiندiگi بريتانيانىڭ اعىمداعى زاڭدارىندا كوزدەلگەن، وعان جاڭاشا زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتi جوق. بريتانيادا "يسلامدىق بانكiلەر" دەپ اتالاتىن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جانە كەيبiر قارجى، ساۋدا-ساتتىق ماسەلەلەرiندە كەلiسۋشi تاراپتاردىڭ ءداستۇرلi دiننiڭ ياكي شاريعاتتىڭ كەيبiر ۇكiمدەرiن باسشىلىققا الۋلارىنا رۇقسات ەتiلگەن. قازاقستاندا دا جەكە اربيتراج جانە يسلامدىق بانكi جۇيەسiنiڭ زايىرلى قۇقىق شەڭبەرiندە دامىپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى. ال وسىنداي كەڭشiلiكتە شiركەۋ كوسەمiنiڭ بۇيرەكتەن سيراق شىعارعانى نەسi? ول الدىمەن ءوز ەلiندە انگليكان سوتتارىنىڭ اشىلۋىن نەگە تالاپ ەتپەيدi? بريتانيادا شاريعات سوتتارى سياقتى ياھۇديلەردiڭ (ەۆرەيلەردiڭ) دە بەت دين (Beth Din) دەپ اتالاتىن سوتتارى بار. عاسىرلار بويى بريتانيانى مەكەن ەتكەن ورتودوكسالدى ياھۇديلەردiڭ قالاعاندارى عانا وسى سوتقا جۇگiنەدi. ول دا قوعامدىق ۇيىم. بۇدان تىس بريتانيادا مۇسىلمان ەمەس افريكالىقتار، كاريبتiكتەر مەن پولشالىقتار، سيكحتەر مەن ۇندiلەر بار. وسىلاردىڭ بارلىعىنا بولەك سوت، بولەك قۇقىق بەرiلمەك پە؟ بۇل قانداي قيسىنعا سيادى. نەگە ۋيليامس باسقالاردى ەمەس، مۇسىلمانداردى عانا سوزگە تيەك ەتەدi?

بەسiنشi ماسەلە – ۋيليامستىڭ ۇسىنىسىن بريتانيا مۇسىلماندارىنىڭ كوپشiلiگiنiڭ دۇرىس قابىلداماعاندىعىندا. ونىڭ ۇسىنىسىن تەك حيزبۇت-تاحرير، تابليعي جاماعات، سالافيا، احماديا، مۇسىلمان باۋىرلار، حيزبۇللاھ سياقتى اسiرەشiل ءھام دوگماتشىل اعىمداردىڭ عانا قولپاشتاعانى بiراز نارسەنi اڭعارتسا كەرەك. جوعارىدا ايتتىق – بريتانياداعى مۇسىلمانداردىڭ دەنi زايىرلى قۇقىق جۇيەسiن ۇستاناتىن ەلدەردiڭ تۋمالارى. سونىمەن قاتار ەركiندiگi مول وركەنيەتتi ەلدە تۇراقتانىپ قالعان سوڭ ولاردىڭ كوپشiلiگiنiڭ شاريعاتقا دەگەن كوزقاراسى دۇرىس ەمەس. بريتانياداعى ساياسي شيەلەنiستەردi، ەكونوميكالىق احۋالدى، الەۋمەتتiك پروبلەمالاردى بەس ساۋساقتاي بiلەتiن مۇسىلمان زيالىلارى ۋيليامستىڭ تۇپكi ماقساتىن بiردەن اڭعارىپ، قارسى مالiمدەمەلەر جاسادى. ماسەلەن، بريتانيا پارلامەنتiنiڭ مۇسىلمان دەپۋتاتى حاليد مۇحاممەد: "شاريعاتتىڭ قاي بولiگiن الماقشىسىز؟ اسىرا سiلتەۋلەردەن قالايشا قورعانباقشىسىز؟ مۇسىلمانداردىڭ بولەك مامiلەگە مۇقتاجدىعى جوق!" دەگەن. كونسەرۆاتيۆتi پارتيانىڭ ۋاكiلi، پارلامەنت دەپۋتاتى سايدا ۋارسيدە: "ۋيليامسقا دەگەن قۇرمەتiم زور، بiراق مىنا سوزدەر مۇسىلمانداردىڭ باسىن قاتىرماق. اركiمنiڭ زاڭنىڭ الدىنداعى تەڭدiگi بiردەي بولۋى كەرەك" دەگەن. سونىمەن قاتار لەيسەستەر مەشiتiنiڭ يمامى جانە بريتانيا مۇسىلماندار كەڭەسiنiڭ دiنارالىق قاتىناستار بويىنشا مامانى يبراھيم مورگا "The Times" گازەتiنiڭ 8 اقپان كۇنگi سانىندا بىلاي دەگەن: "ارحيەپيسكوپتىڭ سوزدەرiن يسلاموفوبيالىق توپتار مەن ناسiلشiلدەردiڭ ءوز مۇددەلەرiنە پايدالاناتىنىنان قورقامىن. وسى ماسەلە بويىنشا پiكiر الماسۋدى قۇپتايمىن. بiراق، مۇسىلمانداردىڭ باسىم كوپشiلiگi بiزدiڭ قوعامىمىزدا مۇسىلماندار ءۇشiن بولەك قۇقىق جۇيەسiن كورۋدi قالامايدى". داۋدىڭ وسىمەن بiتەتiن ءتۇرi جوق. بولاشاقتا ۋيليامستىڭ ۇسىنىسى جۇزەگە اسسا مۇسىلمانداردىڭ ءوزi كەم دەگەندە ەكi توپقا بولiنبەك: 1-شاريعاتتى، 2-زايىرلى زاڭداردى باسشىلىققا الاتىندار. ال وسىنداي بولiنۋشiلiك جەكە ادامداردىڭ ومiرiنەن باستاپ، كوپتەگەن جانۇيالاردى دا داۋعا سالاتىنىن، مۇسىلماندار اراسىندا كەلiسپەۋشiلiكتەر مەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ پايدا بولاتىنىن كورۋ ءۇشiن ساۋەگەي بولۋ شارت ەمەس شىعار.

التىنشى ماسەلە – قىزمەت ەتيكاسى جانە دiنارالىق قاتىناس جاعى. بۇل جاعىنان العاندا دا شiركەۋ كوسەمiنiڭ باسقا دiننiڭ ماسەلەسiنە اۋىز سالۋى دۇرىس ەمەس دەر ەدiم. بريتانياداعى مۇسىلماندار الەمدەگi دiندەستەرiمiزدiڭ iشiندە ەڭ مىقتى ۇيىمداسقان مۇسىلمان قوعامىنىڭ بiرi. ولاردىڭ بريتانيادا كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدارى، وقۋ ورىندارى، بالا باقشالارى، ءباسپاسوز قۇرالدارى، كاسiپورانىدارى، تiپتi پارتيالارى بار. جوعارىدا ايتقانىمىزداي پارلامەنت مۇشەلەرi، "سەر"، "لورد" اتاعىن العاندارى دا بار. سوندىقتان، ءوز قوتىرىن ءوزi قاسيتىنداي جاعدايلارى دا، بiلiمدەرi دە جەتەرلiك. ولاردىڭ وسىنداي تالابى جوقتىعىنا، 11 قىركۇيەك جانە لوندون جارىلىستارىنان كەيiن مۇسىلمانداردىڭ قىسىمعا ۇشىراۋىنا قاراماستان، ۋيليامستىڭ بار ماسەلە شەشiلiپ، تەك شاريعات سوتى عانا قالعانداي سويلەۋi وتقا ماي قۇيۋ عانا. شيەلەنiسكەن جاعدايدى ودان ارى شيەلەنiستiرۋ عانا. ايتپەسە، ۋيليامس وتە زەرەك، وتە بiلiمدi ادام. ول تاستىڭ قايدا بارىپ تيەرiن ابدەن بiلiپ تۇر. ونىڭ مۇسىلمانداردىڭ ماسەلەلەرiنە ارالاسۋ قۇقىعىن قايدان، كiمنەن العانىن تۇسiنبەدiم. ءوز شiركەۋi ونىڭ بۇل قىلىعىن قاتتى سىناپ وتىر. بiراق، شiركەۋ اسكەتiنەن گورi ساياساتكەرلiگi باسىم ۋيليامستىڭ قازiرگi ۇكiمەت باسشىسىمەن ەتەنە قاتىناستا ەكەنi بارشاعا بەلگiلi. مۇندا بiر ساياسي تاپسىرىس ورىندالىپ جاتقان جوق پا؟ ۋيليامس شۋىلداعى مول مالiمدەمەسiن نەگە تۇركيا پارلامەنتiندە حيجابقا رۇقسات بەرەتiن كونستيتۋتسيالىق وزگەرiستەردi قابىلداۋ تۋرالى شەتiن پiكiرتالاستار ءجۇرiپ جاتقاندا جاسادى؟ ونىڭ "شاريعات سوتى كەرەك" دەگەن سوزدەرiن تۇركياداعى دiنپازدار مەن ساياسيلەر iلiپ الىپ كەتكەن جوق پا؟ سوڭعى كۇندەرi تۇركيادا جاريالانعان ساياسي-يسلامشىل گازەتتەردiڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ماقالالارىنا كوز جۇگiرتتiم. وندا شاريعاتتى كوكسەيتiن ءھام حيجابتى جاقتايتىن اۆتورلاردىڭ شiركەۋ كوسەمiنiڭ ۇسىنىسىن ماتەريال رەتiندە، دالەلدەمە رەتiندە پايدالانعاندارىن كوردiم. "كاپiردiڭ ءوزi شاريعات سۇراعاندا، سەندەردiڭ…" دەگەن ماعىنادا جازىلعان. جۋىردا مالايزيانى قۇرايتىن كەيبiر ۋيلاياتتار شاريعات زاڭىنا ءوتۋ تۋرالى قىزۋ پiكiرتالاسقا تۇسكەن-دi. مالايزيانىڭ قازiرگi باس ءۋازiرi دە ۇسىنىستاردى قولداپ وتىر. يران، ساۋدي ارابىستان، مىسىر، الجير، پاكiستان سياقتى ەلدەردە فۋندامەنتاليست اعىمداردىڭ كۇشi كۇن وتكەن سايىن ارتۋدا. سوندا ويلاڭىزشى ۋيليامستىڭ سوزدەرi بارiنەن بۇرىن كiمنiڭ ولجاسىنا تيۋدە؟ ۋيليامس مۇسىلمانداردى سونشالىقتى ويلايتىن بولسا، ولاردىڭ قۇقىقتارىنا الاڭداسا، نەلiكتەن بiرiنشi كەزەكتە تۇرعان كوكەيتەستi ماسەلەلەرگە قول ۇشىن بەرمەيدi دە، شەشەندiكپەن، ارانداتۋشىلىقپەن شۇعىلدانادى؟ شاماسى كەلسە يراكتاعى قاندى نەگە توقتاتپايدى؟ گۋانتاناموداعى قاماقتا 6 جىل بويى ەشبiر ايىپتاۋسىز، سوتتىڭ قاراۋىنسىز، ۇكiمسiز ازاپ كورiپ وتىرعان مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا نەگە اتسالىسپايدى؟ لاڭكەستiڭ دە، قىلمىسكەردiڭ دە حالىقارالىق زاڭنامالاردا قۇقىقتارى بار. كiناسiزدiك پرەزۋمپتسياسى دەگەن قاعيدا بار. ءار ادام وزiنە تاعىلىپ جاتقان ايىپتى بiلۋگە جانە ءوزiن زاڭدى نەگiزدە قورعاۋ قۇقىعىنا يە بولۋى كەرەك. 2005 جىلى دانياداعى بiر گازەت الەمدەگi ەكi ميلليارد مۇسىلماننىڭ پايعامبارىن كەلەكە ەتiپ كاريكاتۋرالار جاريالادى. سول گازەت كەشە عانا جاڭا كاريكاتۋرالار بەرگەن ەكەن. ۋيليامس وسىلارعا نەگە ۇندەمەيدi?

قورىتا ايتقاندا، روۋان ۋيليامستىڭ ەكi ۇشتى ءھام ەكi ويلى ۇسىنىسىن سانالى تۇردە جاسالعان مالiمدەمە دەپ سانايمىن. الەمدە 77 ميلليون مۇشەسi بار (ونىڭ 26 ميلليونى بريتانيادا) اعىلشىن شiركەۋiندەگi باسسىزدىق پەن رۋحاني داعدارىستىڭ انىق كورiنiسi بۇل. امەريكاداعى ەپيسكوپاليان شiركەۋi ءبولiنۋi مۇمكiن ەكەنiن حابارلاعان-دى. بريتانيانى كوپ جىلدار باسقارعان توني بلەردىڭ ءوزi پرەمەرلiكتەن كەتكەننەن كەيiن رەسمي تۇردە اعىلشىن شiركەۋiن تاستاپ، كاتوليك شiركەۋiنە قوسىلعانىن مالiمدەگەن-دi. دەمەك، ۋيليامستiكi iشكi داعدارىستىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ جانە مۇسىلمان ەلدەرiندەگi سحولاستيكالىق دوگماتشىل اعىمدارعا جاناما قولداۋ كورسەتۋ. مۇسىلمانداردى iلگەرiلەگەن قوعامنان ورتا عاسىرعا اتتاندىرۋ ساياساتى. مۇسىلمانداردىڭ iشiنە iرiتكi سالا وتىرىپ، ولاردى بولشەكتەپ، بيلەۋ ساياساتى. بۇل ساياساتتى الەمدە اعىلشىنداردان ارتىق ەشكiم بiلمەسە كەرەك. سوندىقتان، مۇسىلمان باۋىرلارىمىز وسىنداي كۇردەلi مالiمدەمەلەردi سەزiمتالدىققا بەرiلمەي، اقىل تارازىسىنا سالىپ، الدى-ارتىن ولشەگەنi ءجون، ارعى جاعىن بولجاعانى ءجون دەگiم كەلەدi.

مۇرتازا بۇلۇتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button