پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان: قانداستارىمىزدى قازاقستانعا اكەلۋدI ساياساتىمىزدىڭ نەگIزگI بولIگI سانايمىن

وتكەن جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالارى، ەلiمiزدiڭ قازiرگi ساياسي كۋرسى، ورالماندار پروبلەماسى مەن iشكi-سىرتقى كوشi-قون ماسەلەلەرi، ونى شەشۋدiڭ جولدارى تۋرالى ءماجiلiس دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان مىرزامەن سۇحبات وتكiزگەن ەدiك. تومەندە سول سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

جەڭگەن پارتيا بەلگIلI بIر ساياسي جۇيەگە عانا قىزمەت ەتپەيدI، بۇكIل مەملەكەتكە قىزمەت ەتەدI

— ءۋاليحان قاليجان ۇلى، تاريح پاراعى تاعى بiر جىلدى ارتقا تاستادى. دوڭىز جىلىمەن قوشتاسىپ، تىشقان جىلى ەسiك قاقتى. سiزدiڭشە، وتكەن جىلدىڭ ەڭ ەستە قالار ساياسي وقيعاسى نە؟

— قازاقستاننىڭ 16 جىلدىق تاۋەلسiزدiك جىلدارىنىڭ ءاربiر جىلى عاسىرعا بەرگiسiز. بىلتىرعى جىلدىڭ ەڭ باستى جاڭالىعى دەگەندە، ەسكە تۇسەتiندەرi: قازاقستان ەكونوميكالىق جاعىنان نىعايعان iرi مەملەكەتتەر قاتارىنان ورىن الىپ، كونستيتۋتسيامىزعا وزگەرiستەر ەندi. سول ارقىلى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭىمىز وزگەردi. پارلامەنتتiڭ مارتەبەسi ءوستi. تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىندا پرەزيدەنتiمiز: «اۋەلi ەكونوميكامىزدى نىعايتىپ الايىق، ازاماتتىق قوعام قۇرۋ، دەموكراتيامىزدى دامىتۋ ماسەلەسiن سوسىن قولعا الامىز» دەگەن. كەزiندە "قازاقستان — 2030" ستراتەگيالىق باعدارلاماسى قابىلدانعاندا، "ويبۋ، وعان دەيiن قانشا جىل؟" دەپ كەيiگەن بولاتىنبىز. بiراق، ۋاقىتتىڭ ءوزi وسىنداي دامۋ باعدارلاماسى قاجەت ەكەندiگiن دالەلدەدi. بۇگiنگi تاڭداعى ەلiمiزدiڭ دامۋ باعىتتارى وسى باعدارلامانىڭ نەگiزگi-نەگiزگi تۇجىرىمدامالارىمەن سايكەس كەلiپ وتىر. دەمەك، وتكەن جىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى وقيعاسى — ەلiمiزدiڭ ساياسي ساحناسىنداعى وزگەرiستەر دەر ەدiم. كەزiندە قازاقستاندا دەموكراتيانى ورنىقتىرۋ جونiندە مەملەكەتتiك كوميسسيا قۇرىلدى. وعان ەلباسىنىڭ ءوزi باستاماشىل بولىپ، ءتۇرلi ساياسي كۇشتەر، قوعامدىق ۇيىمدار مەن پارتيالاردىڭ وكiلدەرiن شاقىردى. ءسويتiپ، ولارعا ءوز ۇسىنىستارىن ەنگiزiپ، ونى قورعاۋعا مۇمكiندiك جاسادى. وكiنiشكە قاراي، ولاردىڭ كوپشiلiگi مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قادامعا وڭ قاباق تانىتپادى. بiراق، وعان قاراماستان قازاقستان حالقى نەگiزگi-نەگiزگi پارامەترلەر بويىنشا، وزگەرiستەردiڭ بارلىعىن قولدادى.

يسپانيانىڭ مادريد قالاسىندا وتكەن جيىندا 56 مەملەكەت قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا 2010 جىلى توراعا بولۋىن بiراۋىزدان ماقۇلداعانىن دا وتكەن جىلدىڭ ساياسي وقيعالارىنىڭ بiرi دەر ەدiم. ياعني، قازاقستاندا پارتيالىق تiزiممەن دەپۋتات سايلاۋ، كونستيتۋتسيالىق وزگەرiستەردiڭ بارلىعى دا وركەنيەتتi مەملەكەتتەردiڭ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ارينە، كەز كەلگەن قوعامنىڭ كەمشiلiكتەرi مەن جەتiسپەيتiن تۇستارى بولادى. 2010 جىلعا دەيiن سول كەمشiلiكتەردi تۇزەتۋگە تىرىسامىز. جاقىندا پارلا-مەنتكە "كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۋرالى" زاڭنىڭ جوباسى كەلiپ ءتۇستi. ياعني، كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ قۇزىرەتi وسپەك. سايىپ كەلگەندە، بۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ وركەنيەتتi ەلۋ ەلدiڭ قاتارىنا قوسىلۋى ءۇشiن جاسالىپ جاتقان يگi قادامدارى.

— كونستيتۋتسياعا ەنگiزiلگەن وزگەرتۋلەر مەن ءماجiلiستiڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى وتكەن جىلدىڭ ساياسي وقيعاسى دەسەك، بۇل وقيعالار ءوزiن-ءوزi اقتاي الدى ما؟ بiر پارتيادان جاساقتالعان ءماجiلiس جۇمىسىنا قالاي باعا بەرەر ەدiڭiز؟ ارiپتەستەرiڭiزبەن پiكiرلەرiڭiزدiڭ تەك بiر جەردەن شىعۋى جالىقتىرىپ جiبەرگەن جوق پا؟

— وسى سايلاۋدىڭ ناتيجەسiندە "نۇر وتان" پارتياسى جەڭiسكە جەتتi. بارلىق دەپۋتاتتىق ماندات "نۇر وتان" پارتياسى وكiلدەرiنە تيدi. بiر پارتيالى ءماجiلiس قالاي جۇمىس iستەيدi، ونىڭ دەڭگەيi قانداي بولماق؟" دەگەن ءارتۇرلi ماسەلەلەر ەستiلiپ جاتىر. بۇل ماسەلەلەر جونiندە "حابار" جانە "قازاقستان" تەلەارنالارىنىڭ ەفيرiنەن ءوز كوزقاراسىمدى بiلدiرگەنمiن. بۇدان ۇرەيلەنۋدiڭ ەش قاجەتi جوق. جەڭگەن پارتيانىڭ پلاتفورماسى بەلگiلi بiر پارتيانىڭ عانا ماقسات-مۇددەسiن كوزدەمەيدi. ياعني، "نۇر وتان" پارتياسى بۇكiل قازاقستان حالقىنىڭ ماقسات-مۇددەسiن قورعايتىن تۇجىرىمدامالار ۇسىنىپ وتىر. دەمەك، بiزدiڭ پارتيامىز – iستiڭ پارتياسى. قازiرگi قوعامىمىزدا ورىن الىپ وتىرعان نەگiزگi ماسەلەلەر: اۋىز سۋ پروبلەماسىن شەشۋ، اۋىلدى جانداندىرۋ، جولدار، مەديتسينا، بالا-باقشا سياقتى بۇگiنگi كۇننiڭ وزەكتi ماسەلەلەرi قارالىپ وتىر. قازاقستان حالقىنىڭ تەڭ جارىمى اۋىلدى جەرلەردە تۇراتىن بولسا، سولاردىڭ الەۋمەتتiك ماسەلەسiن "نۇر وتان" پارتياسى شەشۋگە اتسالىسىپ جاتىر. پرەزيدەنتiمiز وسى ماسەلەگە وراي 100 مەكتەپ، 100 اۋرۋحانا سالۋ سەكiلدi ناقتى-ناقتى باعدارلامالار ۇسىنعان. وسىنىڭ بارلىعى الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن بيۋدجەتiمiزدiڭ نەگiزگi باعدارلاماسى بولماق.

مەنiڭ ويىمشا، سايلاۋ جونiندەگi زاڭعا وزگەرiستەر ەنگزiلەتiن شىعار. پارتيالار جونiندەگi زاڭعا وزگەرiستەر قاجەت. ءاربiر پارتيانىڭ ماقساتى بيلiككە جەتۋ بولسا، ول پارتيانىڭ ءاربiر مۇشەسi باعدارلاماسىن قولداۋى كەرەك. وتكەن سايلاۋ كورسەتكەنiندەي، بiزدiڭ وزگە پارتيا مۇشەلەرiنiڭ كوپشiلiگi ءوز پارتيالارىنىڭ باعدارلاماسىن ەمەس، "نۇر وتان" پارتياسى باعدارلاماسىن قولداپ داۋىس بەردi. بۇل نەنi كورسەتەدi? ياعني، بولاشاقتا پارتيالاردىڭ بارلىعى iرiلەنiپ، قازاقستاندا ەكi-ءۇش پارتيا قالادى دەگەن ءسوز. بولاشاقتاعى سايلاۋلاردا پارلامەنتتە باسقا دا پارتيالاردىڭ وكiلدەرi بولعانى دۇرىس بولار ەدi. بiراق، باسقا پارتيالارعا ورىن بەرەمiز دەپ، ولارعا قولدان داۋىس جيناپ بەرۋگە تاعى بولمايدى. سايلاۋ تاعدىرىن حالىقتىڭ داۋىسى شەشەدi. الدىمەن سايلاۋ جونiندە زاڭعا وزگەرiستەر ەنگiزiپ، بولاشاقتا، 7 پايىزدىق كەدەرگiدەن 5 پايىزدىق كەدەرگiگە دەيiن تومەندەتۋ كەرەك. بۇل باسقا دا پارتيا وكiلدەرiنiڭ پارلامەنت مiنبەرiنەن ورىن الۋىنا مۇمكiندiك تۋعىزار ەدi. ساياسي كۇشتەردiڭ ارا-جiگiن ساراپتايتىن بولساق، پارتيالار وزدەرiنiڭ ورتاق مۇددەلەرiنiڭ نەگiزiندە بiر iرi كۇشكە جۇمىلىپ سايلاۋعا تۇسكەنiندە، مەنiڭ ويىمشا، پارلامەنتتەن ورىن الا الار ەدi. كەرiسiنشە، ولار ۇساق پارتيالارعا ءبولiنiپ، داۋىستىڭ بولiنۋiنە مۇمكiندiك جاسادى. ناتيجەسiندە، بiردە-بiر پارتيا ماجiلiستەن ورىن الا المادى. وزگە پارتيا مۇشەلەرiنiڭ پارلامەنتكە وتە الماۋىن بيلiكتiڭ جاساعان كەدەرگiسiنەن ەمەس، ءوز جۇمىستارىنان، بiر جاعادان باس، بiر جەڭنەن قول شىعارا الماۋىنان iزدەۋi كەرەك.

— سايلاۋدىڭ ءادiل وتپەۋi سەبەپتi، «"نۇر وتان" پارتياسىنان وزگەلەرi تيiستi داۋىس جيناي المادى» دەگەن پiكiرلەر بار.

— بۇكiل حالىقارالىق قاۋىمداستىق سايلاۋدىڭ ءادiل وتكەندiگiن مويىنداپ وتىرعاندا، قالاي ونداي ويلارعا ەرiك بەرەمiز. ءتۇرلi حالىقارالىق ۇيىمداردان، ەقىۇ-دان، تمد مەملەكەتتەرiنەن باقىلاۋشىلار كەلدi. ولار iشiنارا كەمشiلiكتiڭ بولعانىن ايتقانىمەن، نەگiزiنەن سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىق ۇردiستەرگە ساي وتكەندiگi تۋرالى رەسمي ەسەپ بەردi.

— ساراپشىلار ءماجiلiس دەپۋتاتتارىنىڭ بiلiكتiلiگi جىل وتكەن سايىن تومەندەپ بارادى دەگەندi ايتادى. بۇعان كەلiسەر مە ەدiڭiز؟

— بۇرىن بiر مانداتتى وكرۋگتان سايلانعان كەزدە جەكە دەپۋتاتتاردىڭ قوعامدا الاتىن ورنىنا كوپ ءمان بەرiلدi. سوندىقتان دا، ول كەزدەگi دەپۋتاتتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ماقساتى ءوزiنiڭ جەكە وكرۋگىنىڭ ماقسات-مۇددەسiن قورعاۋ بولدى. مىسالى، مەن تالعار، ەڭبەكشiقازاق، قاپشاعاي ءوڭiرiنiڭ اتىنان دەپۋتاتتىققا سايلانىپ جۇرگەنiمدە، بارلىق كۇش-جiگەرiمدi وسى ءوڭiردiڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە ارنادىم. تالعار اۋدانىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 مەكتەپ سالىندى، جول سالىندى، اۋىزسۋ ماسەلەسi شەشiلدi دەگەندەي. ەندi بiز پارتيالىق تiزiممەن وتكەننەن كەيiن، قازاقستانداعى بارلىق حالىقتىڭ پروبلەمالارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ەگەر، كەز كەلگەن پروبلەمانى ءسوز ەتەر بولساق، وعان تىيىم سالىپ جاتقان ەشكiم جوق. ۇلتتىق پروبلەمالار بولا ما، ورالماندار تاعدىرىنا قاتىستى بولا ما، ءوزiمنiڭ ازاماتتىق كوزقاراسىمدى پارتيانىڭ باعدارلاماسىنا ۇشتاستىرا وتىرىپ، كورسەتiپ كەلە جاتىرمىن. دەپۋتاتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا نەگiزگi پروبلەمالاردى كوتەرە بiلۋدە. بيۋدجەتتi قابىلداۋ كەزiندە "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ فراكتسياسى وسىعان بايلانىستى 2-3 ساعاتتىق ءماجiلiس وتكiزدi. سوندا ۇكiمەت مۇشەلەرiنە بيۋدجەتتiڭ پارامەترلەرi جايىندا كوپتەگەن ساۋالدار قويىلدى. جانە قانداي جاعىنان قولدايمىز، نە ءۇشiن قولدامايمىز؟ قوسىمشا قانداي قاراجات تالاپ ەتەمiز؟ مەملەكەتتiك اپپاراتتىڭ شىعىندارىن كوبەيتۋ ارقىلى الەۋمەتتiك بيۋدجەتتi قالاي كوبەيتەمiز؟ وسىنىڭ بارلىعىن تالقىلاپ، مامiلەگە كەلiپ العاننان كەيiن، ءماجiلiستiڭ سەسسياسىندا جالپى داۋىسقا سالىنادى. كەز-كەلگەن دەموكراتيانىڭ ءوز تارتiپتەرi بار. فراكتسيالىق تالقىلاۋدا بiر توقتامعا كەلەتiن بولسا، پارتيالىق ەتيكەتكە بايلانىستى بiراۋىزدان داۋىس بەرiلۋگە تيiس. سوعان قاراماستان، پارلامەنت ماجiلiسiندە جەكە كوزقاراسىن بiلدiرگiسi كەلگەن دەپۋتاتتارعا تاعى دا مۇمكiندiك بەرiلەدi. ءوز ويلارىن ورتاعا سالۋعا رۇقسات ەتiلەدi. پارتيالىق تiزiممەن كەلگەن دەپۋتاتتار پارتيانىڭ باعدارلاماسى ءۇشiن، پارتيانىڭ پوزيتسياسى ءۇشiن كەز-كەلگەن ماسەلە "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ تۇعىرناماسىنىڭ نەگiزiندە داۋىسقا سالىنادى. دەمەك، بۇل پروبلەمالاردىڭ بارلىعى تەك "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ عانا ەمەس، قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسiنەن تۋىنداپ وتىر.

ءماجiلiس دەپۋتاتتارىنىڭ قاۋقارى بۇرىنعىدان تومەندەپ كەتتi دەگەنگە مەن ءوز باسىم كەلiسپەيمiن. ماسەلەن، جاڭا ءماجiلiس جۇمىس باستاسىمەن-اق، ەلiمiزدە كۇندەلiكتi تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى كۇرت ءوسiپ كەتتi عوي. دەپۋتاتتار ءۇنسiز قالدى ما؟ قالا المادى. مەن ۇكiمەتكە ارنايى ساۋال جولدادىم. مەنiڭ ساۋالىما بايلانىستى اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترi مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi كەلiپ جاۋاپ بەردi. سونىڭ ناتيجەسiندە، مينيسترلەر قازاقستاندى ارالاپ، حالىقتىڭ پiكiرiن الىپ، استىق كومپانيالارىمەن وبلىس اكiمدەرiن كەزدەستiرiپ، باعانى قالىپتاسقان دەڭگەيدەن اسىرماۋ جونiندە مەموراندۋمعا قول قويدى. جاقىندا عانا اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترiنiڭ ەسەبiنە قاتىستىم. كەلەسi جىلدىڭ ەگiن ناۋقانى باستالعانشا، استىقتىڭ باعاسىن قالىپتى ۇستاۋ جايىندا استىق كومپانيالارىمەن تاعى دا كەلiسiمگە كەلگەن ەكەن. مەن "نۇر وتان" پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسiمiن. بiراق، ماعان ەشكiم "سەن نەگە "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ اتىنان مۇنداي ساۋالدار جولدادىڭ؟" دەگەن جوق.

— پارلامەنت بيلiكتiڭ قولبالاسى دەگەن سوزدەر دە بار.

— پارلامەنت بيلiكتiڭ قالاي قولبالاسى بولادى، ەگەر جەڭگەن پارتيا بيلiكتi ءوزi جاساقتاپ وتىرسا. سوندىقتان دا، پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكiمەتپەن تۇسiنiستiكپەن جۇمىس iستەۋگە تىرىسامىز. بiراق، پرينتسيپتi ماسەلەلەرگە كەلگەندە تيiستi شارا قولدانۋعا ءماجبۇر بولامىز. كەز كەلگەن مينيستردiڭ ەسەبiن تىڭداپ، ونىڭ جۇمىستان كەتۋiن تالاپ ەتۋگە دەيiن مۇمكiندiگiمiز بار. دەپۋتاتتار قازاقستان قوعامىندا بولىپ جاتقان ماسەلەلەردەن تىسقارى قالىپ وتىرعان جوق.

شامامەن 2030-2040 جىلدارى قازاق تIلI تورگە وزادى

— دەگەنمەن، ەلدiڭ ءسوزiن سويلەر، مۇڭىن مۇڭدار دەپۋتاتتار قاراسى ازايىپ كەتكەن جوق پا؟ پارتيالاستارىڭىزدىڭ iشiندە ۇلتتىق مۇددەنi تۋ ەتەتiندەردiڭ از بولۋى نە سەبەپتەن؟

— قازاقستاننىڭ 70-80 جىل بويىنا قۇلدىق پسيحولوگيادا ءومiر سۇرگەنiن بiلەسiزدەر. بiز كەزiندە ورىستىڭ تiلiن بiلسەك بولدى، باسقاسىنىڭ كەرەگi جوق، ءومiر ءسۇرiپ كەتەمiز دەپ ويلادىق. سوندىقتان دا، قازاق ينتەللەگەنتسياسى بالالارىن ورىسشا وقىتتى. "قازاق تiلi قىل ۇستiندە تۇر" دەپ دابىل قاعىپ جۇرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ كوبiنiڭ بالالارى ورىسشا وقىعان. سول سەبەپتi دە بiز الدى-ارتىمىزدى ءالi دە باجايلاۋىمىز كەرەك. قازiر، قۇدايعا شۇكiر، ەلiمiزدە بايىرعى ۇلت — قازاقتىڭ سانى 60 پايىزدان استى. بۇل سان 80-90 پايىزعا جەتكەن كەزدە بۇل ماسەلەنiڭ نەگiزگi-نەگiزگi پارامەترلەرi شەشiلەدi. بiراق، قازاقستاندا 130 ۇلتتىڭ وكiلi تۇراتىن بولسا، 4 ميلليون قازاق ويلاي دا، جازا دا المايتىن بولسا، وندا بۇل ماسەلەنi بۇگiن-ەرتەڭ شەشۋدiڭ قانداي مۇمكiندiگi بار. بiزگە وزبەك نەمەسە ورىس، ۇيعىر قازاقشا سويلەۋگە بوگەت بولىپ وتىر ما؟ ولاردىڭ بارلىعى ءوز تiلiن بiلەدi، سويلەيدi. ۇلتتى ءسۇيۋ ارقايسىمىزعا بايلانىستى. ونى ۇرانداتىپ شەشۋدiڭ ورنىنا، مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتار ءوز الدىنا، ءاربiر قازاق "قازاق" بولۋى كەرەك. ءاربiر قازاقتىڭ سانا سەزiمi ويانۋى كەرەك. ءاربiر قازاق بالاسىن ورىس، اعىلشىن جانە قازاق تiلدەرiنە ۇيرەتۋi كەرەك. بۇنىڭ اقىرىنان قورقۋدىڭ قاجەتi جوق. قالاي دەسەك تە، جاھاندانۋ ءۇردiسi كەلە جاتىر. ودان بiز تىس قالا المايمىز. الەمدiك وركەنيەتكە قالاي دا بارامىز. قازاقستان تاۋارلارى مەن بيزنەسi سىرتقا شىعاتىن بولادى. بۇنىڭ بارلىعى بiر تiلدi بiلۋمەن شەكتەلمەۋiمiز قاجەتتiگiن كورسەتiپ وتىر.

— تiلدi بiلمەسiن دەپ وتىرعان ەشكiم جوق. بiراق مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋدi مiندەتتەۋدiڭ مەحانيزمدەرi بولماي وتىر عوي.

— "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتiك تiل — قازاق تiلi" دەگەن باپ كونستيتۋتسيامىزدا جازىلعان. ونىڭ ەكiنشi جاعى بار، سول كەزدەگi قوعامدىق-ساياسي كەزەڭگە ساي، ورىس تiلi رەسمي تiل رەتiندە بەكiتiلدi. ال، قازاق تiلiن تورگە وزدىرماي وتىرعان كiم؟ پرەزيدەنت پە؟ پرەزيدەنت كەرiسiنشە، مەملەكەتتiك تiلدiڭ كوسەگەسiن كوگەرتۋ شارالارىن قاراستىرىپ جاتىر. 2009 جىلدان قازاقستاننىڭ iس قاعازدارى تۇگەلiمەن مەملەكەتتiك تiلگە كوشپەك.

— بiز بۇعان دايىنبىز با؟

— دايىنبىز ارينە. پسيحولوگيالىق دايىندىق ءجۇرiلiپ جاتىر. قازiردiڭ وزiندە تiلدەرi قازاقشاعا كەلمەيتiن مينيسترلەرiڭiز قازاقشا سويلەي باستادى. مىسالى، ەرمۇحان ەرتiسباەۆ قازاقشا اجەپتاۋiر سويلەيتiن بولدى. ويىن اشىق جەتكiزەتiن دارەجەگە جەتتi. پرەمەر-مينيسترiمiز قازاق تiلiن قورعايتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ، وعان ءوزi باعىت-باعدار بەرiپ وتىر. وسىندا مەملەكەتتiك قىزمەت جونiندە جيىن ءوتتi. سول كەزدە پرەزيدەنت "مەملەكەتتiك قىزمەتكە مەملەكەتتiك تiلدi بiلەتiن قىزمەتكەر تاعايىندالۋى كەرەك" دەدi. بۇدان ارتىق قانداي تالاپ كەرەك. "ديپلوماتيالىق قىزمەت تۋرالى" زاڭعا مەنiڭ ۇسىنىسىممەن 2009 جىلدان باستاپ، ديپلوماتيالىق قىزمەتكەر مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋi مiندەتتi دەگەن باپ ەنگiزدiك. ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ بارلىق دەڭگەيدەگi قىزمەتكەرلەرi مەملەكەتتiك تiلدە ەركiن سويلەيتiن، ەركiن جازاتىن بولادى. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتiك تiلiمiزدiڭ مارتەبەسiن بiرتە-بiرتە ورنىقتىرۋدىڭ العىشارتتارى. قازاقستاندا قازاق تiلi ولمەيدi، كەرiسiنشە، العا جىلجىماق، وعان مەن كامiل سەنەمiن.

— قازاق تiلi شىن مانiسiندە مەملەكەتتiك تiل بولۋى ءۇشiن ەندi قانشا جىل قاجەت؟

— ءوز تiلiن بiلمەيتiن 4 ميلليون قازاق قازاق تiلiن تولىق مەڭگەرگەن كەزدە قازاق تiلiن مەملەكەتتiك تۇعىرعا كوتەرiلگەنiن كورەتiن بولامىز. شامامەن، 2030-2040 جىلدارى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىسقا يە بولادى دەگەن ويدامىن. كەڭەس وداعى كەزiندە ورىس تiلiن ۇيرەتۋ ءۇشiن مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولiنگەن جوق، وقۋلىقتار جارىق كورمەدi. ەرتەڭگi كۇنiمiز باياندى بولۋى ءۇشiن ءوزiمiز تىرىسىپ ۇيرەندiك.

— ياعني، بiز ول كەزدەگiدەي قاجەتتiلiك تۋدىرا الماي وتىرمىز عوي؟

— تالاپ بار، ماسەلە اقىرىن-اقىرىن شەشiلiپ كەلەدi. ءسال سابىر ساقتايىق. 2009 جىلى iس-قاعازدار مەملەكەتتiك تiلدە جۇرگiزiلە باستادى دەگەن ءسوز، بiرتiندەپ-بiرتiندەپ اۋدارمانى ىعىستىرىپ، مەملەكەتتiك تiل تورگە وزاتىن بولادى.

ورالمان پروبلەماسى مەملەكەتتIك ساياساتتىڭ بIر بولشەگI رەتIندە قاراستىرىلۋى كەرەك

— ءۋاليحان اعا، سiز پارلامەنتتiڭ ءۇش سايلانىمىندا دا دەپۋتات بولدىڭىز. دەپۋتاتتار اراسىنان ورالماندار ماسەلەسiمەن دايەكتi تۇردە اينالىسقان دەپۋتات – تاعى ءوزiڭiز. بiزدiڭ بiلۋiمiزشە، سiز پارلامەنتارالىق كوشi-قون كوميسسياسىن باسقاردىڭىز. قازiر پارلامەنتتە كوشi-قون ماسەلەلەرiمەن كiم اينالىسادى؟

— جاقىندا عانا "كوشi-قون ساياساتى جانە وتانداستارمەن بايلانىس جونiندەگi كەڭەس" قۇرىلدى. وعان 7 دەپۋتات، 6 باسقا دا ۇيىمداردىڭ وكiلدەرi ەندi. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسحات داۋىلباەۆ، جوعارى سوت سۋدياسى زەينوللا ماقاشەۆ، دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ I ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ، "اسار" رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى قايرات بوداۋحان، ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ بiر پروفەسسورى بار. بۇل كەڭەس كوشi-قون ساياساتىن رەتتەۋ، بولىپ جاتقان كەلەڭسiزدiكتەردiڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرiمەن اينالىسادى.

ماعان قازiر زار جىلاعان ورالمانداردىڭ حاتتارى كەلiپ تۇسەدi. جەرiن الا الماعان، ءۇيiن جەكەشەلەندiرە الماعان. مiنە، جاقىندا تاعى بiر حات كەلiپتi. سونى سiزگە تولىعىمەن وقىپ بەرەيiن دەپ وتىرمىن. الماتى قالاسى، ماقاتاەۆ كوشەسi، 196 ءۇي، 1 پاتەردە تۇراتىن، ەكiنشi توپتاعى مۇگەدەك، ۋاتحان قۇلمۇحامەد دەگەن ازاماتتان. قىتايدان كەلگەن باۋىرىمىز ەكەن. "قادiرلi، ءۋاليحان iنiم، وسى حات ارقىلى الىستان قولىڭىزدى قاتتى قىسىپ، ەسەندiك سۇرايمىن. ارداقتى دەپۋتات باۋىرىم، قازاقتا "كۇشتiنiڭ قارعىسىنان، ءالسiزدiڭ العىسى ارتىق" دەگەن قاناتتى ءسوز بار. مەن 2007 جىلى قىتايدان كەلگەن مۇگەدەك قازاق رەتiندە كوشi-قون باسقارماسى تاراپىنان بەرiلگەن باسپانامدى ءوز اتىما جەكەشەلەندiرiپ الۋىما ىقپال ەتۋiڭiزدi ءوتiنiپ، كومەك سۇراپ، حات جازعانمىن. سiزدiڭ حالىق قالاۋلىسى رەتiندە زور جاۋاپكەرشiلiكپەن بەل شەشە كiرiسۋiڭiزدiڭ ناتيجەسiندە ۇكiمەت قامقورلىعىمەن بەرiلگەن ءۇيiمدi ءوز اتىما جەكەشەلەندiرiپ الدىم. مiنە، وسى ۇلكەن ەڭبەگiڭiزگە شەكسiز ريزالىقپەن، اقەدiل العىسىمدى جولدايمىن. مەن ءوزiڭiزدi ۇلتجاندى ازامات رەتiندە شەتەلدە ءجۇرiپ، شەر كوكiرەك بولعان قازاقتاردىڭ جاناشىرى رەتiندە، ايرىقشا باعالايمىن. مەن تەلەارنالاردان ءوزiڭiزدiڭ قازاق مۇددەسiنە ايتقان ءار ءسوزiڭiزدi ءسۇيسiنiپ تىڭدايمىن. كوبiرەك بەرسە دەپ تiلەيمiن" دەگەن ەكەن. بۇدان ارتىق دەپۋتاتتىق مارتەبە بار ما؟ مۇنداي حاتتار ماعان جيi كەلەدi. مەن ءوز باسىم ورالماندار پروبلەماسىن، ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ، قازاقتىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتiنiڭ، قازاق بولاشاعىنىڭ باعىت-باعدارى دەپ قارايمىن. جوعارىداعى كەڭەس ورالماندارعا قاتىستى ماسەلەلەردiڭ جەتiلۋiن، ورىن الىپ جاتقان كەمشiلiكتەردi تۇزەتۋ ءۇشiن قۇرىلىپ وتىر. باس پروكۋراتۋراعا، ۇكiمەتكە ارنايى دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدايتىن بولامىز. حالىقارالىق كوشi-قون ۇيىمىمەن بiرلەسە وتىرىپ، دوڭگەلەك ۇستەل وتكiزبەكپiز. ۇكiمەتكە ارنايى ۇسىنىستار ازiرلەيدi.

كەزiندە ورالماندار قازاقستان ازاماتتىعىن العاننان كەيiن، "ورالمان" مارتەبەسiنەن ايرىلىپ قالدى. ءسويتتi دە تيiستi مەملەكەتتiك جاردەماقىسىن الا المادى. وسى ماسەلەنi قوعامدىق پiكiردiڭ تالقىسىنا سالىپ، تيiستi وزگەرتۋلەر ەنگiزۋگە كۇش سالدىق. ورالماندار ازاماتتىعىن السا دا، ءۇش جىلعا دەيiن "ورالمان مارتەبەسi" ساقتالماق.

شەتتەگi قانداستارىمىزدى قازاقستانعا اكەلۋدi ۇلتتىق، مەملەكەتتiك ساياساتىمىزدىڭ نەگiزگi بولiگi سانايمىز. مىسالى، 2007 جىلعى 1 شiلدەگە دەيiن قازاقستانعا 605-608 مىڭ ادامنان تۇراتىن 155 مىڭ ورالمان وتباسى كەلiپ وتىر. بۇل رەسمي ەسەپ. رەسمي ەمەس دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بiر ميلليونعا جۋىق ورالمان كەلدi دەيدi. ونىڭ ۇستiنە ءوسiمi بار. ال، الداعى بەس-التى جىلدىڭ iشiندە 2-3 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىز كەلەتiن بولسا، جوعارىداعى ۇلتتىق پروبلەمالاردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرiن شەشۋدiڭ مۇمكiندiگi تۋادى. جاقىندا "حابار" ارناسىنداعى "تورتەۋ تۇگەل بولسا" دەگەن باعدارلاماعا قاتىسىپ، ءساتتi پايدالانىپ، زيالى قاۋىم وكiلدەرiنە، وتانداستارىما ارنايى مالiمدەمە جاسادىم. ويتكەنi، سوڭعى كەزدەرi زيالى قاۋىم وكiلدەرi اراسىندا "ورالماندار ەلiمiزگە ماسىل بولدى" دەگەن پiكiرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل مۇلدەم قاتە تۇسiنiك. ولار قالاي ماسىل بولۋى مۇمكiن؟ كەلگەن ادامداردىڭ — 50-i عىلىم دوكتورى، 2500-i عىلىم كانديداتى. 13 مىڭنان استامىنىڭ ارنايى جانە جوعارى بiلiمi بار. جاڭاعى ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا 21 مىڭى عانا زەينەت جاسىندا ەكەن. ياعني، قالعاندارىنىڭ بارلىعى جۇمىس كۇشi بولا الاتىن، دەموگرافيالىق جاعدايىمىزدى شەشۋگە مۇمكiندiك جاساي الاتىن جاستاعى ادامدار. ەگەر، ۇمىتپاسام كەلiپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ەركەكتەرi — 16-60 جاس ارالىعىندا، ايەلدەرi — 15-60 جاستىڭ ارالىعىندا ەكەن. دەمەك، بiزدiڭ دەموگرافيامىزدىڭ وڭ شەشiلۋiنە دە ىقپالدى اسەر ەتە الادى. بiزدiڭ تەرريتوريامىز سەكiلدi iرi اۋماقتا ورالماندار كەلمەگەندە، دەموگرافيامىزدىڭ كۇيi نە بولار ەدi? تابيعي ءوسiم ەلiمiزدە ەندi قالىپتاسىپ كەلەدi. سوندىقتان دا، ورالماندارعا ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ بiر بولiگi رەتiندە قارايتىن كەز جەتتi. 2007 جىلدىڭ 28-شi تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشi-قون ساياساتىنا ارنالعان 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكiتiلدi. مۇندا، بiرiنشi، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كوشi-قون پروتسەستەرiنiڭ قازiرگi جاي-كۇيi مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى سارالاندى. كوشi-قون ساياساتىنىڭ نەگiزگi پرينتسيپتەرi بەكiتiلدi. كوشi-قون ساياساتىن جەتiلدiرۋدiڭ ماقساتى مەن نەگiزگi مiندەتتەرi ايقىندالدى. ءتورتiنشi، كوشi-قون ساياساتىنىڭ نەگiزگi باعىتتارى كورسەتiلدi. ەميگراتسيا، يمميگراتسيا سالاسىنداعى كوشi-قون ساياساتى قالاي بولۋى كەرەك، جالپى كوشi-قون جانە ونى iسكە اسىرۋدىڭ تەتiكتەرi. ونى قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ. 2001 جىلى 34 مىڭ ادام كەلسە، 2002 جىلى – 58 مىڭ، 2003 جىلى – 65 مىڭ، 2004 جىلى – 68 مىڭ، 2005 جىلى – 74 مىڭ، 2006 جىلى 67 مىڭ ورالمان كەلگەن. وسىعان وراي قارجى دا جىلدان جىلعا ۇلعايىپ كەلەدi. بيىلعى جىلعا 12 ميلليارد تەڭگە بۇل سالاعا ءبولiنiپ وتىر.

قازiر قىتايدان كەلiپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋىنىڭ پروبلەمالارى شاشەتەكتەن. ولار ورىس تiلiن ۇيرەنۋi، كيريلليتسامەن جازا بiلۋگە توسەلۋi قاجەت. موڭعوليادان كەلەتiن قانداستارىمىزدا مۇنداي پروبلەمالار كەزدەسە قويمايدى. قازiر بايان-ولگيدە شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتiنiڭ فيليالى اشىلعان. وندا 50 بالا وقيدى. سوسىن بiردەن ءۇشiنشi كۋرستان كەلiپ وقيتىن بولادى. ولار ءارi قازاقستاننىڭ باعدارلاماسىمەن بiلiم الىپ جاتىر. ءارi قاراي ولاردىڭ ديپلومى بiزدiڭ ەلدە مويىندالاتىن بولادى. دەمەك، 50 ماماندى بايان-ولگي ايماعىندا دايارلاپ جاتىرمىز دەگەن ءسوز. ولار ەندi وسى ۋنيۆەرسيتەتتiڭ تەحنيكالىق فاكۋلتەتiنiڭ فيليالىنىڭ اشىلۋىن قالايدى. بۇل وتە وڭدى تالاپ. مەن بۇل جايىندا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. ازiرگە شەشiلە قويعان جوق.

— سەنات سپيكەرi قاسىمجومارت توقاەۆتىڭ قىتايعا ساپارلاپ كەتكەنi بەلگiلi. كەيبiر دەرەكتەرگە قاراعاندا، ونىڭ بۇل جولعى ساپارى ونداعى قازاقتاردى اتامەكەنگە كوشiرۋ ماقساتىندا بولىپ وتىر دەيدi. سiز وسى ساپاردىڭ ماقساتىنان حاباردارسىز با؟

— ول كiسi بiر عانا ماسەلەمەن كەتكەن جوق. جان-جاقتى باعدارلامامەن كەتتi. باعدارلاماسىنىڭ بiر سالاسى – ارينە، ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ جاي-كۇيi. ونداعى قازاقتاردى كوشiرiپ الۋ ماسەلەسi — 14 جىلدىڭ كولەمiندە قىتاي تاراپىمەن كەلiسسوز جۇرگiزiلiپ كەلەدi. مەنiڭ پايىمداۋىمشا، قىتاي ۇكiمەتi قازاقتاردى توپتاپ قازاقستانعا جiبەرۋگە مۇددەلi ەمەس. قازاقتار مال وسiرۋمەن اينالىسادى. ءار ون قويدىڭ ءوسiمiن ولارعا بەرەدi. ياعني، ەكونوميكالىق جاعىنان ىنتالاندىرۋ باعىتى ءجۇرiلiپ جاتىر. Iشكi قىتايدان شەكاراعا 2 ميلليونعا جۋىق ادام كەلدi. Iرi ينۆەستيتسيا تارتىلىپ، جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا، قالالار سالىنۋدا. بۇل دا حالىقتى ۇستاپ قالۋدىڭ امالدارى. بiراق، سوعان قاراماستان، ديپلوماتيالىق جولدارمەن، وقۋعا كەلۋ ارقىلى، اعايىنشىلاپ، تۋىسشىلاپ كەلۋ ارقىلى قازاقتار كەلiپ جاتىر. بiراق، ولاردىڭ ۇلەس سالماعى وتە از.

جالپى، قىتاي مەن وزبەكستان قازاق دياسپوراسى وتە كوپ شوعىرلانعان مەملەكەتتەر. جىلداعى كۆوتانى وزبەكستانداعى قازاقتارعا كوبiرەك ءبولiپ جاتىرمىز. ويتكەنi، ولار ون جىلدىڭ كولەمiندە لاتىن الiپبيiنە كوشتi. وزبەكتiڭ تiلi – مەملەكەتتiك تiل، جوعارى وقۋ ورىندارى بiر تiلدە، وزبەك تiلiندە ساباق بەرەدi. قازاق مەكتەپتەرi جىل سايىن جابىلىپ جاتىر. تاشكەنت قالاسىندا نيزامي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق فاكۋلتەتi بار. وعان جىلىنا 25 ستۋدەنت قابىلدايدى. سوندىقتان دا قازاق مەكتەبiن بiتiرگەن بiزدiڭ باۋىرلارىمىزدىڭ بارار جەر، باسار تاۋى جوق. قىتايدا دا وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىر. ول جاقتاعى قازاقتى كوشiرiپ الۋ ءۇشiن ديپلوماتيالىق جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن بiلەمiن.

— اينالاداعى كورشiلەرiمiز سوڭعى جىلدارى كەلiمسەكتەرمەن كۇرەستi كۇشەيتۋگە كiرiستi. بiز كەرiسiنشە، ولاردىڭ كەلۋiنە جايلى كليمات جاساپ وتىرمىز. جاقىندا قابىلدانعان سىرتتان ەڭبەك كۇشiن شاقىرۋ جايلى زاڭدا ولاردىڭ ەلiمiزگە كەلiپ جۇمىس iستەۋi وڭايلاتىلدى. سونداي-اق، بiز 2006 جىلى 1 ميلليون زاڭسىز ميگرانتتاردى زاڭداستىردىق. وتكەن جىلعى ستاتيستيكالىق مالiمەت بويىنشا، الماتىنىڭ وزiنە 250 مىڭ، شىعىس قازاقستان وبلىسىنا 100 مىڭ شەتەلدiك جۇمىسشى كەلiپتi. دەمەك، بايتاق قازاقستان بويىنشا، كەلiمسەكتەردiڭ سانى بiر جىلدا 1 ميلليوندى قۇراپ وتىر دەگەن ءسوز. بۇنىڭ بارلىعى ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە سىنا قاعىپ جۇرمەي مە؟ ولارمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟

— بۇل جونiندەگi زاڭ جوباسىمەن مەن جۇمىس iستەگەنمiن. ەگەر قازاقستاننىڭ زاڭدارىن سىيلاۋ قاجەت بولاتىن بولسا، قازiر قازاقستاندا 1 ميلليونعا جۋىق زاڭسىز ميگرانتتاردى ارنايى زاڭ ارقىلى راسiمدەدiك. بۇرىن قازاقستاندا رەسەيدەن، وزبەكستاننان جانە باسقا دا جاقىن شەتەلدەردەن قانشا ادام بارىن بiلمەي كەلدiك. قازiر بiز ولاردى زاڭداستىرۋ ارقىلى الەۋمەتتiك جاعىنان قورعاۋ ماسەلەسiن شەشتiك. كەزiندە زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ قولعا تۇسكەندەرiن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ ەسەبiنەن ەلiنە قايتاراتىنبىز. قولعا تۇسپەگەندەرi اقشاسىن بەرiپ قالىپ قوياتىن. ال، جاڭا زاڭ بويىنشا، زاڭسىز ميگرانتتارعا جۇمىس بەرۋشi ادام جاۋاپ بەرەدi. ياعني، جۇمىس بەرۋشi ول اداممەن ەڭبەك شارتىن جاساسىپ، سول بويىنشا، ونىڭ الەۋمەتتiك ماسەلەلەرiن شەشۋگە اتسالىسادى. قىسقارتىپ ايتقاندا، ولار ءۇش جىلعا قازاقستان اۋماعىندا ەركiن ءجۇرiپ تۇرا الادى، ءۇش جىلدان كەيiن، قازاقستان شەكاراسى ولارعا جابىلادى. وسى ءۇش جىلدىڭ iشiندە ەلiمiزدە كاسiپتiك تەحنيكالىق ۋچيليششەلەر اشىلۋى كەرەك، وزiمiزگە قاجەتتi ماماندار دايارلانۋ قاجەت. وسى زاڭنىڭ بiر تارماعىنا كەزiندە تروشيحين ەكەۋمiز باپ ۇسىنىپ ەدiك، ول ءوتتi. ەڭبەك اقىسى جوعارى مامانداردى تالاپ ەتەتiن سالالارعا، اتاپ ايتساق، مۇناي، گاز وندiرەتiن iرi كومپانيالار وزدەرiنە قاجەت مامانداردى جەرگiلiكتi حالىقتىڭ ەسەبiنەن دايارلاۋى مiندەت دەگەن باپ ەنگiزiلدi. ياعني، بۇل باپ ارقىلى دا ەلiمiزگە قاجەتتi مامانداردى جەرگiلiكتi حالىقتان تارتۋ ماسەلەسi دە كۇن تارتiبiنە قويىلدى.

رەسەي وسى كوشi-قونعا بايلانىستى جاقىندا بiر زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ كوشi-قونى ءۇش باعىتتا ءوربiپ وتىر. بiرiنشi، كەلگەن وتانداستارىن شەكارا ماڭىنا توپتاستىرۋ، ەكiنشi، مامانداردى شاقىرۋ، ولاردى iرi ءوندiرiس ورىندارىنا توپتاستىرۋ، ءۇشiنشiسi، جاسى كەلگەن ادامداردى قارا توپىراقتى وڭiرلەرگە ورنالاستىرۋ. ياعني، كوشi-قون ساياساتىن جۇرگiزۋ دەگەنiمiز، شەتتەگi قانداستارىن توپىرلاتىپ اكەلۋ عانا ەمەس، ولاردى ورنالاستىرۋ، جۇمىس تاۋىپ بەرۋ جانە ەكونوميكالىق دەموگرافيالىق ماسەلەلەردi شەشۋگە پايدالانۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ كوشi-قون كونتسەپتسياسىندا دا وسى باعىتتار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ەڭبەك كوشi-قونىنا بايلانىستى، iشكi كوشi-قونىنا بايلانىستى، جاڭا قابىلدانعان تۇجىرىمدامادا زاڭدىق جاعىنان رەتتەۋ قاجەتتiلiگi تۋىنداپ وتىر.

ورالماندار پروبلەماسىنا بايلانىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi بەردiبەك ساپارباەۆ كەلiپ، دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەردi. وزبەك ۇلتىنىڭ اتىنان سايلانعان روزاقۇل حالمۇرادوۆ تا ورالماندار ماسەلەسiن ەگجەي-تەگجەيلi كوتەردi. بەردiبەك ساپارباەۆ مىرزا "Iرi تەحنولوگيانى، بيو جانە نانوتەحنولوگيانى قاجەت ەتەتiن اقپاراتتانۋ سالاسىنا كەلiپ جاتقان شەتەلدiك جۇمىسشىلاردىڭ اراسىنا قانداستارىمىزدى دا قوسۋ كەرەك" دەپ مالiمدەدi. وتە دۇرىس كوتەرiلiپ وتىرعان ماسەلە. بۇل شەشiلەتiن شىعار دەگەن ويدامىز. مىسالى، شەتەلدەن كەلەتiن عىلىم دوكتورى مۇندا ەدەن سىپىرۋشى بولۋى ءۇشiن كەلمەيدi عوي. وكiنiشكە قاراي، بiز ولارعا وسىنداي قىزمەتتەر ۇسىنىپ وتىرمىز. ورالماندار كەلگەن ەلiندە iستەپ تۇرعان جۇمىسىنىڭ دەڭگەيiندە بولماسا دا ماماندىعىنا وراي جۇمىس بەرۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك.

— اۋىل حالقى قالا مەن اۋىل اراسىندا بوسقىنعا اينالدى. ۇكiمەت جاقىندا iشكi كوشi-قوندى رەتتەۋدi قولعا الدى. بۇل ماسەلەنi قالاي شەشسەك وڭدى بولار ەدi?

— Iشكi كوشi-قوندى رەتتەيتiن زاڭ كەرەك دەگەنiمە 15 جىلدىڭ ءجۇزi بولدى. بۇگiندە سول سەڭ قوزعالعان سەكiلدi. جاقىندا iشكi كوشi-قوندى رەتتەيتiن زاڭ جوباسى قولعا الىندى. وسىعان وراي، جۇمىس توبى قۇرىلدى. دەپۋتاتتار اراسىنان بۇل جۇمىس توبىنا سابيليانوۆ ەكەۋمiز ەندiك. ياعني، وعان دەپۋتات رەتiندە عانا ەمەس، جالپى دايىندالۋ بارىسىنا ارالاسپاقپىز. بiز قالايمىز با، قالامايمىز با، قازiر اۋىلداعى جاستار قالاعا قاراي اعىلىپ جاتىر. اۋىلدا باياعىداي كولحوز-سوۆحوز جوق. ولار وزدەرiنiڭ كوڭiلدەرi قالاعان ماماندىقتارىن الۋ ءۇشiن، قالاعا كەلiپ ەڭبەك ەتiپ، تۇراقتانۋ ءۇشiن، قالانى بەتكە الادى. دەمەك، بۇل پروتسەسس ەشقاشان توقتامايدى. وتكەن كۇزدە الماتى وبلىسىنىڭ Iلە اۋدانىندا بiر كەزدەسۋ وتكiزدiم. سوندا مەن: "قازاقستاندا ەندi ءۇش جىلدان كەيiن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى بولمايدى. بۇدان بىلاي ءبارi زاڭمەن رەتتەلەدi. سوندىقتان دا بiز ءوزiمiز قالاقشى دا، سىلاقشى دا، وتىنشى دا بولۋىمىز كەرەك" دەپ ەدiم، بiر دارiگەر: "سوندا بiزدiڭ ءۇيiمiزدi كiم سالادى؟ باۋ-باقشامىزدى كiم وسiرەدi?" دەپ سۇرادى. نەگە بiز بۇل جۇمىستاردى ءوزiمiز اتقارمايمىز؟ نەگە مۇنداي جۇمىستاردى شەتەلدiكتەر iستەۋi قاجەت. ياعني، بiز جۇمىسشىلاردىڭ مارتەبەسiن قايتا كوتەرۋiمiز قاجەت.

— "شاڭىراقتاعى" جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كiم ەلەيدi? بۇل ماسەلەنi ۋشىقتىرماس ءۇشiن قالاي شەشۋگە بولادى؟

— كەزiندە باقاي، شاڭىراق پروبلەمالارىنا قاتىستى مەن باس پروكۋرورعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانمىن. ونىڭ پروبلەمالارىنا بايلانىستى كوميسسيا قۇرىلعان. ولاردىڭ اراسىندا زاڭسىز باسىپ العاندارى بارى دا راس. وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىمىزعا ۇكiمەتتەن جاۋاپ كەلدi. بۇل پروبلەمانى رەتتەۋگە دە ۇكiمەت بەيجاي وتىرعان جوق. جۇمىسشى كۇشiنiڭ اۋماقتىق ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ ءۇشiن ەكونوميكالىق جاعداي جاساۋعا تۇرعىن ءۇي نارىعى مەن ەڭبەك نارىعىن تەڭ جاعدايدا قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرiلەتiن بولادى.

— قازiرگi پiكiرلەرگە قۇلاق اسساق، اۋىلدان قالاعا اعىلعان ءارi باسپانا تابا الماي ساندالعان حالىقتىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتەدi ەكەن. ءارi 500 ەلدi مەكەن ەلسiز يەن قالدى. بۇنىڭ بارلىعى بiزدiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە نۇقسان كەلتiرمەي مە؟ قازاقتى قالاعا ەنگiزۋ ءۇشiن، اۋىلدى، اسiرەسە شەكارا ايماقتاردى يەن قالدىرماس ءۇشiن نە iستەۋ كەرەك؟

— ءماجiلiستiڭ ەكi اپتا بۇرىنعى وتىرىسىندا وسى پروبلەما بويىنشا ماسەلە كوتەردiك. مىسالى، شەكارا اۋدانى بولىپ تابىلاتىن نارىنقول سەلوسىندا كەزiندە 13 مىڭ ادام تۇرعان بولسا، قازiر 3 مىڭ ادام عانا قالعان. ولاردىڭ كوبi زەينەتكەرلەر. وسىعان بايلانىستى ۇكiمەتكە تەرريتوريالىق اۋماقتىق رەفورمالار بويىنشا ۇسىنىس ەنگiزدiك. بiرiنشiدەن، شەكارالىق اۋماقتاردى iرiلەندiرۋ قاجەت. ويتكەنi، شەكارا نەعۇرلىم الىستاعان سايىن پروبلەما دا سوعۇرلىم كوبەيە بەرمەك. وندا نەعۇرلىم حالىق تىعىز بولاتىن بولسا، شەكارامىزدىڭ تىنىشتىعى دا، بiزدiڭ اۋماعىمىزعا كوز الارتۋشىلىق تا ازاياتىن بولادى. اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا اعىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. وعان جاساندى كەدەرگi جاسايمىز دەۋ بەكەر. بۇگiنگi ەسەپ بويىنشا، بiر جىلدىڭ iشiندە الماتى قالاسىنا 21 959 ادام، استانا قالاسىنا 17938 ادام كەلگەن. بۇل الەمدە بولىپ جاتقان قۇبىلىس.

بiز جاقىندا عانا بiر حاتتاماعا قول قويدىق. "شەكاراعا جاقىن جەردەگi ەڭبەككەر دەپ كiمدەردi اتاۋعا بولادى جانە ونىڭ قۇقىقتىق يميدجi" دەگەن. ول حاتتاما قول قويۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستان مەن رەسەي عانا ەڭبەك ميگرانتتارىن قابىلدايتىن iرi مەملەكەتتەر. وسى حاتتامانىڭ نەگiزiندە بۇل پروبلەمانى شەشۋدi دە ويلاستىرىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ 12 وبلىسى شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان. وسى وڭiرلەردە 74 اۋدان شەكاراعا جاقىن ەلدi مەكەندەردiڭ قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان دا، الىس-بەرiس، كiرiپ شىعۋ ۇزدiكسiز جالعاسا بەرەتiن بولادى. ەڭ باستىسى "شەكارا ماڭىنداعى ەڭبەككەر" دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرىپ الدىق. كۇندە نەمەسە اپتاسىنا بiر رەت ورالىپ وتىراتىن ءوزi دەربەس مەملەكەت اۋماعىنداعى تۇرعىلىقتى جەردi ساقتايتىن ەڭبەكشi ميگرانت دەگەن ۇعىم. كوشi-قون ساياساتىندا اقىرىن-اقىرىن iرi ماسەلەلەر شەشiلiپ كەلەدi. ويتكەنi، بiر ماسەلەنiڭ سوڭىنان ەكiنشi ماسەلە تۋىندايدى.

— بiراق، قالا اۋىل حالقىن قابىلداۋعا قابiلەتسiز بولىپ وتىرعان جوق پا؟

— بiز جاقىندا قابىلداعان كوشi-قون تۇجىرىمداماسىندا وسى ماسەلەگە دە ارنايى كوڭiل بولدiك. اۋىلدان كەلiپ جاتقان حالىق نەمەن اينالىسۋى كەرەك؟ كريموگەندiك قاتىناستاردى كوبەيتە بەرۋi كەرەك پە، جوق الدە، بۇرىنعىداي زاۋىت-فابريكالار اشىپ، قاسىنان جاتاقحانالار سالىپ، ەكi قولعا بiر جۇمىس تاۋىپ بەرۋ ماسەلەسiن شەشۋiمiز كەرەك قوي.

— اڭگiمەڭiزگە راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button