كونە داۋIرلەر كۇڭگIرI

كونە عاسىرلار كۇڭگiرi قۇلاعىما جەتتi. ەلسiزدەن سوققان ەسكەك سامالداي ەسiلiپ ەركiن جەتكەن جوق، قۇز-شاتقالداردىڭ قۇزار شىڭدارىنا سوعىلىپ سiلەسi قۇرىپ، شالدىعىپ قايتقان جاداۋ جاڭعىرىقتاي بولىپ ءۇزiلiپ جەتتi. تىم-تىم جىراقتان قارىمى قايتىپ قالجىراپ كەلگەنi انىق بايقالادى. ۇيىتقىپ-ۇيىتقىپ ەنتiگiپ قويادى. بiر عاجابى، تامۇق تۇبiنەن شىققانداي تالىقسىپ تۇرعانىنا قاراماستان، وسى بiر شارشاڭقى ءۇننiڭ وزەگiندە كوكiرەگiڭدi ماقتانىش سەزiمiنە تولتىرعانداي ورلiك، الماس جiگەرiڭدi جانىعانداي اسقاق لەپ بار. سوندىقتان دا بولار، تىڭداعان سايىن قۇنىعىپ، قۇمارتا ءتۇستiم.

قايسىبiر الماعايىپ كەزدەردە تۇلا بويىمدى كەرنەگەن، الايدا سوڭىرا سۇردەككە سالعان سۇرەڭسiز عاسىرلاردىڭ نەندەي بiر سۇراپىلىندا اڭداۋسىز جوعالتىپ العان الدەبiر باعا جەتپەس اسىل مۇلكiمدi قايتادان ەسiمە سالىپ جاتقانداي ەدi. جەتi اتامنىڭ جەتكiنشەك ۇرپاعىنا مۇرا قىلىپ تاستاپ كەتiپ، ماعان كەلگەندە جەتپەي ۇزiلگەن جەتەلi وسيەتi جادىمدا كەنەت جاڭعىرعانداي. "قانداي ەرتەگi ەدi بۇل ايتىپ جاتقان؟ — دەيمiن iشiمنەن، — نە ەدi ول، الگi بiر اتامزاماندا جوعالتىپ العان ەرتەگiمدi اسىل دۇنيەم؟" ەشكiم ءۇن قاتار ەمەس. بiلە الار ەمەسپiن ول جۇمباقتى

كۇمiلجiگەن ەسكi سارىن قۇلان جەتپەس قيانداردان زورعا تالىقسىپ ءالi دە كەلiپ تۇر. قۇلاق تۇكپiرiنە ەركiن جەتپەي، دارمەنi قۇرىپ ءۇزiلiپ وشەدi. كەيدە بiر توسىن قۋاتتانىپ، ەكپiن العان ساتiندە عانا قۇلقىڭا بويلاپ، تانىستىق تانىتادى. بiراق سودان كوپ وتپەيدi، جىعىلعاننىڭ ۇستiنە جۇدىرىق بولعانداي، ءوزi تالىقسىپ، كوزi بiتەلەر بولىپ تۇرعان دارمەنسiز ۇنگە جاناسا كەلiپ جابىسىپ، الدەبiر تارعىل شۋىل قاباتتاسادى. ءساتتiڭ الدىنداعى ءسال كۇشەيسە جان-دۇنيەڭمەن جالعاسىپ كەتەر جاعىمدى اۋەندi بۇدان بىلاي باس كوتەرتپەۋگە بiرجولاتا بەكiنگەندەي ەرەۋiلدەي تۇسەدi. داڭعازا دابىرىمەن نازارىمدى باسقا جاققا اۋدارا بەرەدi. جۇرەك قالاۋىمنىڭ قايدا الىپ ۇشىپ، قايدا باستاپ تۇرعانىن اپ-انىق بiلiپ تۇرسام دا، مەن سانامدى بيلەپ بارا جاتقان وسى بiر شارقىش شۋىلعا كوڭiل بۇرماسقا شاراسىز ەدiم. جادىما سiڭiستi بولعان جادiگوي ىرعاق. زامانىمىزدىڭ ءۇنi. مەن بۇل دۇنيەدە ودان باسقا اۋەن-سازدىڭ بار ەكەنiن بiلمەيتiنمiن. ەرتەدە، ۇلى كەڭiستiكتە قانداي بiر سارىندار سابىلىپ كوشكەنiنەن تiپتi دە حابارسىز ەدiم. سەبەبi، مەنiڭ بالا كەزiمنەن باستاپ جاڭاعى داڭعازا دابىرلار ماعان: — بۇل دۇنيەدە بiزدەن باسقا اۋەن جوق! — دەيتiن ورەكپiپ. مەن وعان يمانداي سەنەتiنمiن.

… مiنە، بۇگiن دە، مىڭ جىلدىق مۇڭىمدى قوزداتقانداي الدەبiر كونە سارىنعا توسىن تاپ بولىپ، وڭەشiنە وزەك جالعايىن دەپ وتىرعاندا، تاعى كەلiپ تۇتقيىل ساپ ەتiپ، قاباتتاسىپ وتىرعانى. بۇل قىلعانى قىزىلكوز قىزعانىشتىڭ قىل سيماس قىلىعىنان اۋماس ەدi. الدەبiر ەلدەسپەس دۇشپانىنا ەسەسi كەتكەندەي ورشەلەنە ورەكپiپ، شىڭىلداپ تۇرىپ الدى. دەگەنمەن، بiر تاڭقالارلىعى قانشاما جانىن جەپ، جانتالاسقانمەن مەنiڭ جۇرەگiمدەگi الگiبiر ەسكi سارىنعا دەگەن ءساتتiڭ iشiندە تۇتانا قالعان جانى سiرi iڭكارلiكتi وشiرە العان جوق. قايتا، ەندi بولماسا قۇردىمعا كەتiپ، جوق بولار دەرەكسiز سەزiمنiڭ كوزiن اشىپ، كوكiرەگiنە جان سالعانداي بولدى. جەر استىنان شىققانداي السiرەپ، كۇش الا الماي تۇرعانىنا قاراماستان، بiرجولاتا ءوشiپ قالماي سىزدىقتاپ تۇرعان ومiرشەڭ ساز، ەسiرiكتەي ەلiرگەن قويۋ شۋىل اراسىنان انە-مiنە اداسىپ، قايسى بiر قيىردان قۇلاعىمنىڭ تۇبiنە سىزىلىپ جەتiپ تۇردى. ىنتىعا كوڭiل قويامىن. ارجاعىمدا "زورايا تۇسسە، كۇشەيە تۇسسە" دەگەن بiر وتكiر ءۇمiت توسىپ بولماستاي ەكپiن العان ەدi. مەنiمەن الدە قانداي قاتىسى بارداي سەزiلە بەردi. جان — دۇنيەمدەگi ءوزiم دە بiلمەيتiن بiر حيحىمەتتەرمەن الدەقالاي استاسىپ، تiلدەسiپ جاتقانداي. بiراق ونىڭ قانداي كومەسكi توعىسۋ ەكەنiن تابا الار ەمەسپiن. "نە ەدi ول جاقىندىق؟ — دەيمiن iشiمنەن — قانداي قيىسپاس قيماستىق ەدi?" ەشنارسەنiڭ جiپ ۇشىن iلiكتiرە الماعاندا، تاعى كەلiپ سول قالىڭ شۋىل اراسىنان سىزدىقتاپ تۇرعان كونە اۋەزگە قۇلاق قويدىم.

كونە داۋiرلەر كۇڭگiرi قۇلاعىما تالىقسىپ كەلiپ تۇر. الدەبiر اسىل كوزدەردەن باستاۋ العانى ەشكiم ايتپاسا دا مەن مۇندالاپ تۇرعان قارلىعىڭقى ءۇن تەكتiلiك كورسەتپەك بولعانداي تارامىسىنا iلiنiپ، كەرەمەت تاباندىلىق تانىتادى. سالدەن بەرi بويىنا از دا بولسا ءال جيىپ، قۋاتتانىپ قالعان با، الگiندە كەلiپ قاباتتاسقان قالىڭ شۋىلدىڭ اراسىنان ايقىن تانىلىپ، نازارىما ەركiن جەتە باستادى. دەسەدە، بiرجولاتا كۇش الىپ، سايراڭداپ كەتۋگە ءالi جەتپەگەن سەكiلدi. بiراق سول دiلگiر، دارمەنسiزدiگiنە قاراماستان ول مەنi وزiنە قۇلاق كەستi قۇل، باسى بايلى تۇتقىن قىلىپ الدى. قۇلاعىمنان بايلانىپ، ماتالىپ قالدىم. ايعايلاپ انىق ەستiلمەي تۇرسا دا، كومەسكi كۇڭگiرگە قۇلاي جىعىلىپ، دەن قويامىن. ول ماعان الدەبiر جان بiلمەس سىردى، جەتپiس اتامنىڭ شەجiرەسiندەي قىزىقتى حيحىمەتتi اشىق ەستiرتپەي، كۇبiرلەپ ايتىپ جاتقانداي بولادى. مەن ودان سايىن قۇنىعا تۇسەم. بiراق ەشتەڭە تۇسiنە الماي، سابىرىمدى سارقام. مىڭ جىلدار بويى تامشى تامباي تاڭدايى كەۋiپ، تاتارىپ جاتقان تاندىر دالانىڭ توسىننان تiرiلiپ، جاڭبىر اڭساعانىنداي بiر دۇلەي كiرiپتارلىق iشكi دۇنيەمدi بiرجولاتا مەڭدەپ العان ەدi. ءسات وتكەن سايىن شىبىن جانىمدى شىرىلداتا شىجعىرىپ بارادى.

سالىنىپ iزدەگەن سۇراعىما جۋىرماننان جاۋاپ تابا الماعانداي قايتىپ كەلiپ تاعى دا الگiبiر بەيتانىس كۇي وزەگiندەگi كۇبiرگە مۇلگiپ وتىرىپ قۇلاق ءتۇردiم. كۇشەيە باستاعان كۇي كۇڭگiرi سىناپتاي سالماقپەن سىرعي ىرعالىپ، ىلعي دا تەرەڭگە تارتادى. تامىرعا بويلايدى. جادىمدا تالايعى ەسكi اسەرلەر جاڭعىرىپ، جاندانىپ كەلە جاتتى. Iشكi دۇنيەمنiڭ سiلكiنiسi سىبىرلاپ كەلiپ لىقسىپ سىرتقا شىقتى ما دەيمiن، كوپ وتپەي قايسى بiر زامانداردا بولعان تانىس جايلاردىڭ ءمولدiر ەلەسi جوسىلىپ كەلiپ كوز الدىمدا كوشە باستادى… جورىق! جويقىن جوڭكiلiس! كارi دالانىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعانداي قاپتاعان قالىڭ قول! شەكسiز شەرۋدiڭ تولقىپ كەلiپ قايسى بiر بيiك تاۋدىڭ باۋرايىنا دامىلداعان بiر ءساتi ەكەن دەيمiن، ەسكەك جەلمەن ەلiرiپ، ەكiلەنە جەلبiرەگەن جاساق تۋلارى ءتۇسiرiلiپ، كوككە شانشىلعان بولات نايزالار ءسال تومەندەپ، جەر تانابىن قۋىرعان تۇلپار تۇياقتارى دەمگە تىنىم تاپقان بiر شاقتا بەتكەيدi جاپقان قوسىننىڭ الدىڭعى جاعىنان قوڭىرلاي كوتەرiلگەن قوبىز ءۇنi قازباۋىر بۇلتتاردىڭ استىمەن كەۋلەي قالىقتاپ، شارتاراپقا شالقىي تاراپ باردى دا، ءاۋ دەۋمەن سوڭ قۇس قاناتىنداي ۇزدiگە دiرiلدەپ، تiك توبەدە دامىلداپ تۇرىپ الدى. العاشقى ارىنى باسىلىپ، تولقىنى قايتقان بiر مەزەتتە جاناسا كەلiپ جانداسىپ، قوساقتالا قالعان قارلىعىڭقى كارi داۋىستى يىعىنا iلiپ، قايتا كوتەرiلiپ، تۋ بيiكتەرگە شارىقتاتىپ الىپ كەتتi دەيسiڭ.

الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت

اقالا وردام قونعان جۇرت،

اتامىز بiزدiڭ بۇ ءسۇيiنiش

كۇيەۋ بولىپ بارعان جۇرت،

انامىز بiزدiڭ بوزتۋعان

كەلiنشەك بولىپ تۇسكەن جۇرت،

قارعاداي مىناۋ قازتۋعان باتىر تۋعان جۇرت،

كiندiگiمدi كەسكەن جۇرت،

كiر — قوڭىمدى جۋعان جۇرت،

قارعايدايدان ساداق بۋدىرىپ،

قىلشانىمدى سارى ءجۇن وققا تولتىرىپ،

جانعا ساقتاۋ بولعان جۇرت.

* * *

سوقپالى جىردىڭ سوڭى تولاستاپ ۇلگەرمەدi:

— ۋاي، مىناۋ قازىكەڭ عوي … كورiك كومەي قازتۋعان! — دەپ، ساڭق ەتە قالدى الدەكiم تاياۋ ارادان. — بۇل كiسi قايدان ءجۇر بۇل دۇبiردە؟!

— ۋا، قاسيەتiڭنەن اينالايىن قارت بابام! بار ما ەدiڭ سەن دە باعىما؟!

— اڭىرات جىردى، ابىزىم!..

سۇيiتكەنشە بولعان جوق، بەت قاراعان تۇستان iلە كوتەرiلگەن قۋاتتى ايعاي سونىڭ اراسىندا دۇرلiگە قالعان ءدۇيiم ەلدiڭ دابىر-ءدۇبiرiن قايراتىڭدى قايراپ، جiگەرiڭدi جانىعانداي اسقاق ارىنىمەن تاسقىنداي كومiپ، تابانىندا تاپتاپ وتە بەردi. ءساتتiڭ الدىندا عانا قوپسي قالعان ۇلى دۇرمەكتiڭ دۋلى كۇبiرi شورت تىيىلىپ، جاڭا شىعانداعان ۇلاعاتتى ۇنگە تىنىپ تۇرىپ توبەسiنەن جول بەردi. قايتادان اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي تىنىق ءسات كەلiپ ورنادى. اجاعاي جاڭعىرىعىنداي اجارلى داۋىسقا اينالا — تۇز ۋىزداي ۇيىپ، تۇمسارا قۇلاق ءتۇردi. دۇنيە قىبىرى تۇيىقسىز تىيىلىپ، تiرشiلiك بiر ءسات مىزعىپ كەتكەندەي توسىن جاعداي ورنىقتى.

بەزەكتەگەن دومبىرا سارىنى كەلەسi ساتتە ەڭiستەپ باردى دا، تومەندە دايىن تۇرعان تولعامالى تولعاۋدى ارقاسىنا قوندىرا سالىپ، قايىرا جوعارى ورلەدi. قىران شاڭقىلىنداي تەگەۋiرiندi ءۇن اسپانداعان سايىن الىسقا سامعادى. تۇتاس الاپتى قاۋسىرعان الاپات قولدىڭ توبەلەرiنەن سيپاي ءوتiپ، تاعى بiر قوزى كوش جەرگە بارىپ، ايدالاعا سiڭiپ كەتiپ جاتتى.

اينالا بۇلاق باسى تەڭ،

ازاۋلىنىڭ ستامبۇلدان نەسi كەم،

ازاۋلىنىڭ ايمادەت ەر دوسپانبەت اعانىڭ

حان ۇلىنان نەسi جوق،

بي ۇلىنان نەسi كەم!

ءتاڭiرiنiڭ ءوزi بەرگەن كۇنiڭدە

حان ۇلىنا ارتىق ەدi مەنiڭ نەسiبەم!

ازاۋلىدا اعا بولعان ەرلەر كوپ ەدi،

ايتسە دە الماعا ات بايلاعانى جوق ەدi!

* * *

— ۋاي، مىناۋ، دوسەكەڭ عوي … ارىستان جۇرەك دوسپانبەت!

— ۋا، اتادان اسىل تۋعان ەر دوسپانبەت! تiرi مە ەڭ سەن دە تالەيگە!!!

— تەرەڭنەن تولعا، تارلانىم!!!

* * *

قاندارى قىزىپ، قوبىراپ كەتكەن الەيiم جۇرتتىڭ ايعاي-شۋىن اياقتاتىپ بولمادى، اۋەگە تاعى بiر سامۇرىق ساڭقىلىنداي شيراقى ءۇن سەرپiلە شارق ۇردى. ەكپiنiندە ادام توزبەستەي تەبiن بار. اعىستى دارياداي الىپ-ۇشىپ، تىڭداعان ەلدi تولقىنىندا تۇنشىقتىرىپ، يiرiمiنە ءۇيiرiپ بارادى. جۇرەككە جiگەر، بويعا كۇش دارىتقانداي ارىندى ىرعاق جەل كوتەرگەندەي جەلپiنتiپ، جەلiكتiرە ءتۇستi. كوزدەرiنە قان تولىپ، ەكiلەنiپ العان ەلiرمە توپ ايقاسارعا جاۋ iزدەگەندەي ەلiگiپ، قوسىلا تولقىعانداي بiر كۇيگە ەنگەن. ءتوزiمi جەتپەگەندەر ارا-اراسىندا ۇران كوتەرiپ، ءۇن سالىپ تا جiبەرەدi.

كۇلدiر دە كۇلدiر كiسiنەتiپ،

كۇرەڭدi مiنەر مە ەكەنبiز،

كۇدەرiدەن باۋ تاعىپ،

اق كiرەۋكە كيەر مە ەكەنبiز!

جاعاسى التىن، جەڭi جەز،

شىعىرشىعى تورعاي كوز،

ساۋىت كيەر مە ەكەنبiز!

ور قويانداي جۇگiنتiپ،

اش كۇزەڭدەي بۇگiلتiپ،

جولبارىستاي شۇباردى،

تاڭداي بiر مiنەر مە ەكەنبiز!…

* * *

– ۋاي، مىناۋ ارىنى قاتتى اقەكەڭ عوي … اتاسى جاۋدان ىقپاعان اقتانبەردi!

— ۋا، جىرمەن ۇران باستاعان، قارت قىرانىم! جەتتiڭ بە، سەن دە جەلپiنiپ!!

— توك ءسوزiڭدi سەلدەتiپ!!!

* * *

سول شۇبارعا مiنگەن سوڭ،

قوڭىراۋلى نايزا قولعا الىپ،

قوڭىر سالقىن توسكە الىپ،

قول توڭكەرەر مە ەكەنبiز.

جالاۋلى نايزا جانعا الىپ،

جاۋ قاشىرار ما ەكەنبiز!

* * *

جىر اياعى القىنىپ بارىپ، ەنتiگiپ توقتادى.

كەنت اسپان استى الدەنە جايدى ءۇنسiز كۇتكەندەي جىم-جىرتىققا شومىپ، بiر ءسات دەمi ءۇزiلiپ كەتكەندەي، تىم-تىرىس بولىپ تىنىپ قالدى. تەك سالدەن كەيiن عانا قاي بiر قيان شەتتەن داڭعىرلاپ دابىل قاعىلدى دا، iلە داۋىلپاز قوشتاپ، كەزەك-كەزەك وزاڭداعان كەرنەي مەن سىرناي ۇندەرi كەڭ ولكەنi كەرنەپ، كومiپ بارا جاتتى.

كەشiكپەي قارشىعا تەكتi قىرشىن ءۇن ساقپان تاسىنداي زىمىراپ، شىعانعا شىعارا ءان باستاپ ەدi، iلە ماڭايداعى قاپتاپ تۇرعان قالىڭ قول كۇركiرەي قوسىلا كەتتi دە، ۇران iسپەتتi ۇلى حور تاۋ — دالانى تەربەپ، تولقىن ۇرعانداي تەڭسەلتiپ جiبەردi.

ارايلاپ تاڭىم، اسقاقتاپ تاۋىم،

ءان ويناپ كوگiم، كۇي تارتىپ كولiم،

قول جەتتi، مiنە، اڭساعان كۇنگە،

جاساي بەر، جاسا، قازاعىم مەنiڭ!

* * *

– ءاي، مىناۋ بەكبولات قوي … ءوزiمiزدiڭ جەزتاڭداي جىرشىمىز تiلەۋحاننىڭ بەكبولاتى؟!!

قۇلاعىمنىڭ تۇبiندە جاڭعىرعان اسقاق ءان ارى قاراي جالعاسا بەردi.

* * *

ەلiم مەنiڭ، اڭساعان،

تاس بۇعاۋدان بوساعان،

قۇتتى بولسىن وتاۋىڭ — وۋ،

بەرiك بولسىن — وۋ بوساعاڭ !!

كۇڭiرەنبەي، كۇمiلجiمەي، اپ-انىق ساڭقىلداپ ايتىلىپ جاتىر. جۇرەككە بويلاعانداي سۇلۋ اۋەن جان تۇبiمە جەتiپ، رۋحىمدى وياتا باستاعانداي… ەرiندەرiم جاڭا-جاڭا جىبىرلاپ، اۋەزدi ىرعاققا ىرىقسىز ەرۋگە ىڭعايلانىپ، ۇلى حورعا قوسىلا كەتۋگە قۇلشىنىس جاساپ جاتىر.

قۇلاعىمنىڭ قاقاسى اياقاستى اشىلىپ كەتكەندەي، بارلىق ءۇن تۇپ-تۇنىق قالپىندا سايراپ، اپ-انىق سارناپ قويا بەرiپتi.

شiركiن ازاتتىق!…

سەرiك نۇعىمان

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button