فرانتسيا جولى قايدا اپارادى؟

جاقىندا فرانتسيا پرەمەر-مينيسترi فرانسۋا فيون رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا كەلگەندە ارنايى اتباسىن سەناتقا بۇردى. فرانتسيا ۇكiمەت باسشىسىنىڭ، اعىلشىن پرەمەر-مينيسترi سياقتى رولi زور بولماسا دا، اناۋ-مىناۋ ماسەلەلەردi رەتتەۋگە سەپتiگi تيiپ قالادى. بiزدiڭ ەلiمiزگە ۇكiمەت باسشىسى رەتiندە بiرiنشi رەت كەلiپ وتىرعان فيون مىرزا 1993 جىلى فرانتسيا پرەزيدەنتi فرانسۋا ميتتەراننىڭ رەسمي ساپارىمەن بiلiم مينيسترi بولىپ جۇرگەندە كەلگەن ەدi.

سپيكەر ق. توقاەۆ مىرزا، 1995 جىلعى قازاق ەلiنiڭ وزگەرگەن كونستيتۋتسياسىن جازاردا فرانتسيا زاڭگەرلەرiمەن كەڭەسiپ، فرانتسۋز اتا-زاڭىن نەگiزگە العانىن، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتiك بيلiك قۇرىلىمى فرانتسياعا وتە ۇقساس ەكەنiن جەتكiزدi.

ف. فيون مىرزا، ءوز تاراپىنان قازاقستان تاۋەلسiزدiك العاندا العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ فرانتسۋزداردىڭ تانىعانىن، استانا قالاسىن ارالاي ءجۇرiپ، بولاشاقتا ۇلكەن بiر دەرجاۆانىڭ دۇنيەگە كەلە جاتقانىنا كوزi جەتكەنiن اڭگiمەلەدi. سونىمەن قاتار، قازاقستان پرەزيدەنتi جانە ۇكiمەت باسشىسىمەن كەزدەسكەندە تەك ەكونوميكا سالاسىندا قازاق پەن فرانتسۋزدار اراسىندا ۇكiمەتارالىق ستراتەگيالىق سەرiكتەستiك جونiندەگi دەكلاراتسياعا قول قويىلعانىن تiلگە تيەك ەتتi. فرانتسيا سەنات توراعاسىنىڭ، ق. توقاەۆتى فرانتسياعا پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى ورiستەتۋ ماقساتىندا رەسمي ساپارمەن كەلiپ-كەتۋگە شاقىرعانىن جەتكiزدi. ال، فيون مىرزا كەلەسi جىلدان باستاپ فرانتسيادا قازاق ستۋدەنتتەرiن وقىتۋدى ەكi ەسە كوبەيتەتiنiن ايتىپ، قازاقستاندى وبسە توراعالىعىنا بارعانعا دەيiن قانداي دەموكراتيالىق وزگەرiستەر كۇتiپ تۇرعانىن جانە جۋىقتا فرانتسيا ەۋرووداقتىڭ توراعاسى بولعاندا، قازاقستان نە كۇتەر ەدi دەگەن ساۋالدار قويدى. توقاەۆ ءوز تاراپىنان ناقتى جاۋاپ بەرiپ، قازاقستان ەۋروپا ەمەس ەكەنiن وعان ەۋروپالىق كوزقاراسپەن قاراۋعا كەلمەيتiنiن ايتتى…

القيسسا، قازاقستان مەن فرانتسيانىڭ ۇقساس جەرلەرiنە كiشكەنە شولۋ جاساي كەتسەك. فرانتسيانىڭ پرەزەيدەنتi شارل دە گولل (1958–1969) بيلiك قۇرعان ۋاقىتتى "جەكە بيلiك ءتارتiبi" دەپ تە اتايدى. ويتكەنi ول 1958 جىلى بۇرىنعى كونستيتۋتسيانى (ەل بيلەۋ قۇرىلىمى پارلامەنتتiك بولاتىن) وزگەرتiپ، پرەزيدەنت وكiلدiگiن كەڭەيتiپ، كۇشەيتتi. پرەزيدەنت پرەمەر-مينيستردi جانە باسقا دا جوعارى بيلiك وكiلدەرiن ءوزi تاعايىندادى. پارلامەنتتi تاراتىپ، توتەنشە جاعداي تۋعاندا بۇكiل بيلiكتi ءوز قولىنا الۋعا قۇقىلى بولدى. ۋاقتىسىندا بۇل بيلiك جۇيەسi فرانتسيانىڭ دامۋىنا، گۇلدەنۋiنە ۇلكەن قىزمەت ەتتi. سىرتقى ساياساتتاعى ماڭىزدى اكتسيالار، فرانتسيانىڭ ناتو سوعىس ۇيىمىنان شىعۋى، مەملەكەت اۋماعىن امەريكالىق بازالاردان تازارتتى. سونىمەن قاتار فرانتسيا جاپپاي قارۋ شىعارۋعا قاتىستى، وزدەرiنiڭ يادرولىق-زىمىراندىق بريگاداسىن قۇردى.

1960 جىلدان باستاپ، ەكونوميكا سالاسىندا، جەكەمەنشiك كاسiپكەرلەر الدىنا ۇشاق قۇرىلىسىن، اتوم ەنەرگەتيكاسىن، عارىشتىق تەحنولوگيانى جانە زىمىران قۇرىلىسىن مەملەكەتتiك وندiرiسپەن بiرگە اۋقىمدى جاڭارتۋ مiندەتتەرiن قويدى. شەتەل كاپيتالىن كەڭiنەن تارتتى. سونىڭ ناتيجەسiندە فرانتسيا جىلدام ۇشاتىن "كونكورد" اەروبۋسىن، "اريان" زىمىرانىن، جۇيرiك پوەزدار جاساۋعا كiرiستi. اقش پەن جاپونيا دەڭگەيiندە ۇشاق، عارىشتىق جانە ەلەكتروندى ەسەپتەۋ تەحنيكالارى، بايلانىس قۇرالدارىن الەمدiك ستاندارتقا ساي تاۋارلار شىعارا باستادى.

اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ماڭىزدى وزگەرiستەر بولدى. فرانتسيادا بۇرىنعى از جەرلi شارۋاشىلىقتاردان تاۋارلى فەرمەرلiك وندiرiستەر قۇرىلدى، كووپەراتيۆتەر قوزعالىسى كۇشەيدi، مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوپ كومەك كورسەتتi. فرانتسيا ەكونوميكالىق جەتiستiگiمەن الەم ارەناسىنا شىققانمەن iشكi ساياساتى اقساپ جاتتى. ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جانە ونىڭ ايتارلىقتاي جەدەل دامۋى، ءوزiنiڭ جاعىمسىز سالدارىن دا بايقاتتى. قالىپتاسقان قۇرىلىمدى بۇزۋ بارلىق ادامعا بiردەي جاقسى بولمادى، جاڭا جاعدايعا، وزگەرiسكە بارلىعى تەز يكەمدەلە المادى. مەملەكەتتiك شەكتەۋ بيزنەس پەن ەڭبەك قاتىناسىنا قىسىم جاسادى. الەۋمەتتiك سالادا قۇنسىزدانۋ، ارتتا قالۋشىلىق بايقالدى. مۇنىڭ ءبارi الەۋمەتتiك شيەلەنiستi ۇلعايتتى. بۇل جاعدايدى وپپوزيتسيا مەن كوممۋنيستiك پارتيا ءساتتi پايدالاندى. 1968 جىلى فرانتسۋز ۇلتىنىڭ "اتاسىنا" اينالعان دە گولل ءۇشiن ومiرiندەگi ەڭ اۋىر جىلىنا اينالدى. ستۋدەنتتەردiڭ جوعارى بiلiم جۇيەسiن دەموكراتيالاندىرۋ يدەياسىن كوتەرگەن قوزعالىسىنىڭ زاردابى، ەلiم، حالقىم دەگەن دە گولل بيلiگiنە نۇكتە قويدى.

وتىرىپ تاڭ قالامىن. يندونەزيا ەكونوميكاسىنىڭ "اتاسىنا" اينالىپ، "شىعىستىڭ جەتi جولبارىسىنىڭ" جانە الەمدiك دامىعان مەملەكەتتەردiڭ قاتارىنا قوسقان ۇلەسi ءۇشiن پرەزيدەنت سۋحورتو دا وسى ستۋدەنتتەر قوزعالىسىنىڭ كەسiرiنەن تاقتان تايىپ، ايىپتالعان ەدi. سۋحورتو ءومiر بويى ەلiنە سiڭiرگەن ەڭبەگiن ميللياردتاعان دوللارعا ايىرباستاپ حالقىنا قارابەت بولسا، دە گولل حالقىنىڭ، ۇرپاعىنىڭ الدىندا ارى تازا كۇيiندە قالدى.

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنiنشi جىلدارى پاريج قالاسىنداعى زەينەتاقى بەرەتiن مەكەمەگە بiر قارتايعان كەمپiر كەلiپ، اس الىپ iشۋگە، نان الۋعا بiردە-بiر تيىنى قالماعانىن ايتىپ، ەڭ بولماسا ءۇش كۇننەن كەيiن زەينەتاقى العانعا دەيiن قارىز اقشا بەرە تۇرۋىن جالىنىپ سۇراعان. اقشا بەرە المايتىنىن ايتقان قىزمەتكەرلەرگە; كەيۋانا – بۇگiن اس iشپەسە ءولiپ قالۋى مۇمكiن ەكەنiن، ەكi-ءۇش كۇننەن بەرi ءنار تارتپاعانىن جەتكiزەدi. مەكەمە قىزمەتكەرلەرi نە iستەرiن بiلمەي، باسشىلارىنا جەتكiزەدi. ولار اجەنiڭ قۇجاتىنا قاراپ وتىرىپ، دە گوللدiڭ تەگiن وقىپ تاڭ قالادى. مەكەمە باسشىسى بۇل كەمپiردiڭ فرانتسۋز ۇلتىنىڭ "اتاسى" شارل دە گوللدiڭ جەسiرi ەكەنiن بiلگەننەن كەيiن، فرانتسيانىڭ پرەمەر-مينيسترiمەن تiكەلەي بايلانىسقا شىعادى.

پرەزيدەنت دە گوللدiڭ ارتىندا بiر تيىندا قالدىرماعانىن جانە ايەلiنە دە اقشا جيناتپاعانىن ەستiگەن فرانتسۋز حالقى ەستەرiنەن تانىپ قالا جازدايدى. ۇكiمەت باسشىسى دە گوللدiڭ جەسiرiنە ءومiر بويىنا، بارلىعىن تەگiن الاتىن، جارلىق شىعارادى…

فرانتسيانىڭ اتا-زاڭى مەن جولىن تاڭداعان قازاق ەلi قالاي قاراي جۇرەر ەكەنi بەيمالiم.

توعايباي نۇرمۇرات ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button