وراز جاندوسوۆ: ەكونوميكالىق دامۋ ساياساتقا بايلانىستى

دەموكراتيا — ءوز پiكiرiڭدi اشىق ايتا بiلۋ عانا ەمەس، ونى دايەكتi تۇردە سىپايى جەتكiزە الۋ. باز بiرەۋلەر وپپوزيتسيا وكiلدەرiنiڭ ءاربiر سوزiنەن استار iزدەيتiن شىعار، ال بiز گازەتتiڭ ماقساتى — قوعامدىق پليۋراليزمدi دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ دەپ بiلەمiز. ال وراز جاندوسوۆتىڭ ساياساتكەر، ەكونوميست رەتiندە ايتقان پiكiرلەرi وي قوسۋعا تۇرارلىق.

"بالالارىمنىڭ مەملەكەتتIك جۇمىسقا بارۋىنا… قارسى ەمەسپIن"

— اڭگiمەمiزدi جاقىندا بولعان كادرلىق وزگەرiستەردەن باستاساق. سوڭعى جىلدارى ءوزiڭiز دە بايقاپ جۇرگەن بولارسىز، ۇكiمەتتە نەمەسە پرەزيدەنت اكiمشiلiگiندەگi الدەقانداي كادرلىق وزگەرiس تەك بەلگiلi بiر شەنەۋنiكتەردiڭ ورىنتاق اۋىستىرۋىمەن عانا شەكتەلەدi. پرەزيدەنت كومانداسىندا "جاڭا" ادامداردىڭ سۇلباسى كورiنبەيدi. حالىق ەكi شەنەۋنiكتiڭ "تاق اۋىستىرىپ" جاتقانىنا الدەقاشان ۇيرەنiپ العان. مىسالى، سوڭعى كادرلىق اۋىسىم كەزiندەگi "ورىن اۋىستىرعان" كەلiمبەتوۆ پەن جاقسىبەكوۆتi الىڭىز…

— بۇل جەردە جاۋاپ انىق. "جاڭا" ادامدار قايدان كەلەدi? بiزدە ءبارiن بiر-اق ادام شەشەدi عوي جانە ىلعي دا… ەگەر بiزدە باسقا ەلدەردەگi سياقتى ءار ءتورت نەمەسە سەگiز جىلدان كەيiن پارلامەنت قۇرامى وزگەرiپ وتىرسا نەمەسە بيلiك اۋىسىپ وتىرسا، وندا بiز بيلiك باسىندا "جاڭا" ادامداردى كورەتiن ەدiك. پرەزيدەنتiمiز جاس ەمەس، ال ەگدە ادامداردىڭ ءوز اينالاسىن وزگەرتۋi سيرەك كەزدەسەدi.

— سiز بىلتىر "كورجوۆا حانىم مينيستر رەتiندە ماڭىزدى كادرلىق ماسەلەلەردi ءوزi شەشە المايدى" دەگەنسiز. ەگەر بۇل وزگە دە مينيسترلەرگە قاتىستى بولسا، وندا بiزدە كادرلىق ماسەلەلەردi كiم شەشiپ وتىر؟

— ءار مينيسترلiكتە ءارتۇرلi عوي.

— ەندi بارلىق ۆيتسە-مينيسترلەر مەن دەپارتامەنت باسشىلارىن پرەزيدەنت تاعايىندامايدى عوي…

— بۇل ستراتەگيالىق مينيسترلiكتiڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى. جانە ول مينيسترلiكتi باسقارىپ وتىرعان تۇلعاعا دا بايلانىستى. ياعني، شەنەۋنiك پرەزيدەنتكە جاقىنىراق، ياعني ىقپال ەتە الاتىن ادام بولۋى كەرەك. ال سەن كەلتiرگەن مىسالدى الاتىن بولساق، سالىق جانە كەدەن كوميتتەرi ولاردان وتەتiن قارجى كولەمiنiڭ كوپتiگiنە بايلانىستى جانە ول ورگانداردىڭ مەملەكەتتiك ماقساتتارعا جۇمىس iستەۋiنە بايلانىستى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى، سوندىقتان ولاردىڭ باسشىلارىن پرەزيدەنت تاعايىندايدى جانە تاعايىنداپ كەلەدi.

— قورعانىس مينيسترلiگiندە…

— ول مينيسترلiكتەگi كادر ماسەلەسiنە پرەزيدەنتتiڭ ارالاسۋى ەكiتالاي، دەسە دە ارلاسۋى دا مۇمكiن… ال باسقا مينيسترلiكتەردە…

— ال، بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiندە شە؟

— بۇگiنگi تاڭدا بۇل سالادا پرەزيدەنت ۆيتسە-مينيستردi تاعايىنداۋعا ارالاسپايدى دەپ ويلايمىن.

— جاقىندا پرەزيدەنت "بولاشاق" باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرiمەن كەزدەستi، ال "نۇروتان" پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەسiندە بولاشاق مەملەكەتتiك تۇلعالاردى دايىنداۋ كەرەكتiگi جونiندە ماسەلە قوزعادى. جالپى سانى 200-300 بولاتىن جاستاردى iرiكتەپ الىپ، ولاردان مەملەكەت باسقاراتىن قايراتكەرلەردi تاربيەلەۋ تۋرالى باستاما كوتەردi. بۇل يدەياعا قالاي قارايسىز؟

— شىنىمدى ايتسام، مەن وسى پرەزيدەنتتiڭ "بولاشاقتىقتارمەن" عانا كەزدەسۋiن تۇسiنبەيمiن، قولدامايمىن. ارينە، ەلباسى جاستارمەن كەزدەسiپ وتىرۋى تيiس، ونىڭ iشiندە شەتەلدە وقىپ جۇرگەن جاستارمەن دە. بiراق ول نەگە تەك "بولاشاقتىڭ" تۇلەكتەرiمەن كەزدەسەدi? "بولاشاق" شەتەلدە وقىپ جاتقان جاستاردىڭ از عانا بولiگiن قامتيدى. وسى كەزدەسۋدە پرەزيدەنتتiڭ ءوزi ستاتيستيكالىق مالiمەتتەردi كەلتiردi: بۇگiندە شەتەلدە 20 مىڭداي جاس وقىپ جاتىر ەكەن، ال رەسەيدە 15 مىڭداي ستۋدەنتiمiز بار، بارلىعى — 35 مىڭ. ال "بولاشاق" بويىنشا جىلىنا 2000-نان استام جاس شەتەلگە كەتەدi. ياعني مەملەكەت مەجەلi 3000-نىڭ ءوزiن تولتىرا الماي وتىر. پرەزيدەنت باسقا مەملەكەتتەردە بiلiم الىپ جاتقان جاستاردىڭ از عانا بولiگiمەن كەزدەسەدi، ال ودان جيىرما ەسە كوپ بولiگiمەن كەزدەسپەيدi. ال ولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ەلگە قايتىپ ورالىپ، مەملەكەتتiك قىزمەتكە ورنالاسۋعا قۇقىقتارى بiردەي ەمەس پە؟ ال تالاپكەر ءوزi شەتەلدiك گرانت بويىنشا وقۋى نەمەسە اتا-اناسىنىڭ اقشاسىنا بiلiم الۋى مۇمكiن. "بولاشاقپەن" وقىماعانى ءۇشiن ول كiنالi مە؟

— سiز بۇل يدەيانى قولدامايسىز عوي؟

— مەن "ەكi ءجۇز-ءۇش ءجۇز" دەگەندi قولدامايمىن. جابىق كلۋبتى ەسكە تۇسiرەتiن فورماتتى دا قولدامايمىن. پرەزيدەنت شەتەلدە بiلiم العان جالپى جاستارمەن كەزدەسۋi كەرەك. ال ولاردىڭ مەملەكەتتiك قىزمەتكە كەلiپ، ەل باسقارۋعا ارالاسۋى بايقاۋ ارقىلى، باسەكەلەستiك جاعدايدا ءوتۋi كەرەك. ءبارi اشىق بولۋى كەرەك.

— كەلەر ۇرپاق جايلى ءسوز ەتiپ وتىرمىز عوي. ءوز بالالارىڭىز قايدا بiلiم الىپ جاتىر؟

— كiشi قىزىم "دوستار" دەگەن مەكتەپتi بiتiردi. ورتانشىم — انگليادا بiلiم الىپ جاتىر. ۇلكەنi سوڭعى ەكi جىلىن انگليادا بiتiردi، ۋنيۆەرسيتەتتiڭ بiرiنشi كۋرسىن بiتiرiپ، قازiر سول ەلدە جۇمىس iستەپ ءجۇر.

— ورتانشىڭىز "بولاشاق" بويىنشا وقىپ جۇرگەن جوق پا؟

— جو-جوق. "بولاشاقتا" ەمەس.

— مۇنى سۇراپ وتىرعانىم، قازiر "ات ۇستiندە" جۇرگەن كەيبiر ازاماتتار اراسىندا "بiر ءتۇرلi" ءداستۇر پايدا بولدى: ولار بالالارىن وزدەرiنiڭ ورنىنا، مۇمكiندiك بولسا ودان دا جوعارى مەملەكەتتiك قىزمەتتەرگە دايىندايدى. مەملەكەتتiڭ قارجىسىنا شەتەلدە وقىتادى، مەملەكەتتiك ورگانداردا ستاجيروۆكادان وتكiزەدi، سوسىن قىزمەتكە تۇرعىزادى…

— مۇنداي تەندەنتسيا بار. ارينە، ءوز بالالارىن مەملەكەتتiك جۇمىسقا دايىنداۋ دۇرىس تا شىعار. ولار بالالارىن شەتەلدە وقىتادى، بiراق مەنiڭ تانىستارىمنىڭ كوبi بالالارىن "بولاشاقپەن" ەمەس، ءوز اقشالارىنا وقىتىپ جاتىر.

— ال سiز شە؟ ءوز بالالارىڭىزدىڭ مەملەكەتتiك قىزمەتكە ارالاسقانىن قالايسىز با؟

— وتە قيىن سۇراق. مەنiڭ بۇعان قاتىستى يدەولوگيالىق قارسىلىعىم جوق. مەملەكەتتiك قىزمەت — وتە كەرەكتi، ءارi تاجiريبەسi مول جۇمىس. ەگەر وعان بارامىن دەسە، قارسىلىعىم بولماس ەدi.

"كوبIك ۇلعايا ءتۇستI دە، جارىلدى"

— ەسiڭiزدە بولسا، وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن سiزبەن گازەت بەتiندە سۇحباتتاسقانىمىز بار ەدi. ول كەزدە سiز كوبiنە-كوپ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز قوزعايتىنسىز. قازiر ساياسي مالiمدەمەلەردi كوپ جاسايسىز. مۇنىڭ ءوزi "اۋەلi — ساياسات، سوسىن — ەكونوميكا" دەگەن تەزيستiڭ دۇرىستىعىنىڭ كورiنiسi مە؟

— ءيا، ول دا بار. مۇنى بiز پارتيا اتىنان كوپ ايتىپ ءجۇرمiز. بiر عانا مىسال — مۇناي ءوندiرiسi جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدi، ال ونىڭ باعاسى حالىقارالىق رىنوكتا جوعارى دەڭگەيدە، بۇل مەملەكەت قازىناسىنا مۇنايدان تۇسكەن تابىستىڭ كوبەيۋiنە اكەلەدi. بۇل اقشانى "قورىتۋ" كەرەك. قارجى كوبەيگەن سايىن، ساۋدا، تۇرعىن ءۇي، ازىق-تۇلiك سالاسىندا دا اقشا اينالىمى ارتادى. بiراق مۇنىڭ ءبارi مۇنايدان تۇسكەن قارجىنى قورىتۋ عانا. ال ەكونوميكا جيىرما-وتىز جىلدان كەيiن بولسا دا، باسقا ەلدەردەگiدەي دۇرىس دامۋ جولىنا ءتۇسۋ ءۇشiن بۇل جەتكiلiكسiز.

— پرەزيدەنتتiڭ "اۋەلi — ەكونوميكا، سوسىن — ساياسات" دەگەنi ەسiڭiزدە شىعار؟

— وسىلاي دەۋدiڭ ءوزi ساياسات پا؟ وسى شەشiم ساياساتقا جاتا ما؟ شىندىعىن ايتقاندا، بiزدە ەكونوميكالىق دامۋ جوق. بولسا دا، وتە از.

— حالىقارالىق بيرجالارداعى جاعدايدى باقىلاپ وتىرسىز با؟

— حالىقارالىق اكتسيالارعا قاتىستى. بiزدە بانكتەر بار، سوسىن شيكiزاتتىق كومپانيالار: "قازاقمىس"، ەۋرازيالىق توپ، "قازمۇنايگاز". بىلتىرعى جىلدىڭ شiلدە-تامىز ايلارىنداعى قارجى داعدارىسىنان كەيiن بانكتەر قاتتى السiرەدi، قازiر ولار سول كۇيiندە قالدى. ال جىل سوڭىندا بەلگiلi بiر قۇلدىراۋ "قازاقمىستا" دا، مۇناي-گاز سالاسىنداعى كومپانيالاردا دا بولدى. بۇل جازعى داعدارىستىڭ امەريكا سياقتى ەلدەر ەكونوميكاسىندا ناقتى سەكتوردىڭ قۇلدىراۋىنا ۇلاسۋىنا بايلانىستى. ال مۇناي سالاسىندا ۇكiمەت نە iستەپ جاتىر دەگەنگە كەلسەك…

— قاشاعان ماسەلەسiندە كوپ دابىرا بولدى. وسى كەلiسسوزدەردە ۇكiمەت جەڭiسكە جەتتi دەپ ەسەپتەيسiز بە؟

— جەڭiسكە جەتكەن تەك بiز عانا. ويتكەنi، بۇرىنعى شارتتار مەن قازiرگi شارتتاردى سالىستىرعاندا، بiزدiڭ جاعدايىمىز جاقساردى. بiراق بiزدiڭ جاعدايىمىز جاقسارسا، ينۆەستوردىڭ جاعدايى ناشارلايدى دەگەن ءسوز. ال وزگەرiستەر قانداي دەگەنگە كەلسەك، كوڭiل كونشiتەرلiكتەي ەمەس. تەك قاشاعانعا بايلانىستى ەمەس. بiزدiڭ پارتيا شەتەلدiك ينۆەستورلارمەن كەلiسiمشارتتاردى قايتا قاراۋ جونiندە بiراز ايتتى، بۇل قۇجاتتارداعى قازاقستاننىڭ ۇلەسiن ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك.

— سiزدەر كوپ ايتقان ماسەلەنiڭ بiرi — "ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ" ەدi عوي. قازiر وسى تەرميندi ۇكiمەت مۇشەلەرi دە جيiرەك اۋىزعا الا باستادى. شىن مانiندە، ۇكiمەت بۇل سالادا نە iستەپ جاتىر؟

— ۇكiمەت مۇنى نەگە ايتا باستادى؟ ويتكەنi، ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ ءوزi دۇرىس دامۋدىڭ جوق ەكەنiن كورسەتiپ وتىر. ال ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەك؟ بiز ول ءۇشiن ساياسي رەفورما جاساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمiز، سىبايلاس جەمقورلىقتى جويىپ، شەشiم قابىلداۋ مەحانيزمدەرiن وزگەرتۋ كەرەك.

— سوندا سiز ۇكiمەت تاراپىنان وسى باعىتتا جاسالىپ جاتقان ناقتى iس-شارالار جوق دەمەكسiز بە؟

— ۇكiمەتتiڭ سوڭعى جىلدارداعى ارەكەتiنە قاراپ قورىتىندى جاساساق، شىن مانiندە ينۆەستيتسيالىق كليماتتى وزگەرتە الماي وتىر، ولار مۇنى جاقسى تۇسiنەدi. ولار ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشiن ءارتۇرلi دامۋ ينستيتۋتتارىن قۇردى. مەنiڭشە، بۇل دۇرىس ەمەس. ال وسى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلعانىنا دا بەس جىل بولدى، ناتيجە جوق.

— "بيىلعى جىل — الەمدiك ەكونوميكا ءۇشiن اۋىر جىل بولادى" دەيدi ساراپشىلار. قازاقستان ەكونوميكاسى قانداي كۇيدە بولماق؟

— شيكiزاتتىق سالا وسە تۇسپەك. ينۆەستيتسيا ازايمايدى، بۇل سالادا قارجى جەتكiلiكتi. ال شيكiزاتتىق ەمەس سالادا، مىسالى، بانك سالاسىن الساق، بiزدiڭ بانكتەر شەتەلدە قارجىلاندىرىلىپ كەلدi عوي، حالىقارالىق داعدارىستان كەيiن سوڭعى بەس ايدا، ياعني تامىز-قاڭتار ايلارىندا بانكتەر تاراپىنان ەكونوميكانى نەسيلەندiرۋ مۇلدەم بولعان جوق. ال سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا شيكiزاتتىق ەمەس سالادا ءوسۋ تەك بانكتەردiڭ اقشاسى ارقاسىندا عانا ءجۇرiپ كەلدi. جازعا قاراي حالىقارالىق رىنوكتاعى جاعداي قالىپقا ءتۇسۋi كەرەك، سوندىقتان بiرiنشi جارتى جىلدىقتا جاعداي وزگەرە قويماسا دا، ەكiنشi جارتى جىلدىقتا بانكتەر حالىقتى نەسيلەندiرۋدi قايتادان جانداندىرۋى مۇمكiن.

— "قازىنا" قورى استاناداعى قۇرىلىس نىساندارىن قارجىلاندىرا باستادى. ۇكiمەتتiڭ بۇل شەشiمiن قالاي باعالايسىز؟

— سوڭعى جىلدارى iرi قالالارداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا، وتكەن جىلدىڭ بiرiنشi جارتى جىلدىعىندا-اق "كوبiك" پايدا بولدى.

— تاراتىڭقىراپ ايتىڭىزشى…

— بۇل — ەكونوميكالىق تەرمين. جۇرتتىڭ ءبارi بiر سالاعا اقشا قۇيعاندا، ول سالاداعى اكتيۆتەردiڭ باعاسى وسە باستايدى، ال بۇلاي ەتۋدiڭ ەكونوميكالىق نەگiزi جوق. مىسالى، وسى جىلدىڭ باسىنا دەيiن قالىپتاسقان جاعدايعا قاراساق، شىن مانiندە قازاقستاندا وسىنداي باعاعا، وسىنداي كولەمدەگi ۇيگە سۇرانىس جوق. ونداي جالاقى دا جوق. سونشاما جىلجىمايتىن مۇلiكتi ساتىپ العىسى كەلەتiن بانكتەر دە جوق. جاڭاعى بiز ايتىپ وتىرعان "كوبiك" ۇلعايدى دا، جارىلاتىن شاعىنا كەلدi. ول امەريكاداعى يپوتەكالىق داعدارىس بولماسا دا، ودان كەيiنگi حالىقارالىق قارجى داعدارىسىنسىز دا "جارىلاتىن" ەدi. بۇل جاعدايدا ۇكiمەت قۇرىلىس سالاسىندا ەشقانداي كومەك كورسەتپەس ەدi. ال ونىڭ حالىقارالىق داعدارىسقا تۇسپا-تۇس كەلۋi ۇكiمەتتi بەلگiلi بiر ارەكەتكە يتەرمەلەپ وتىر.

— حالىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جايت — الەمدiك قارجى داعدارىسى ەمەس، ەلiمiزدەگi ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى عوي. بيىل رەكوردتى كورسەتكiشتەگi استىق جينادىق دەپ ماقتانساق تا، كۇزدەن بەرi ناننىڭ باعاسى "اسپانداپ" كەتتi.

— باعانىڭ نەگە كوتەرiلگەنi تۇسiنiكتi. ال ەندi وسى جاعدايدا نە iستەۋ كەرەكتiگi باسقا اڭگiمە. مۇنىڭ ەكi جولى بار دەپ ەسەپتەيمiن. Iشكi جانە سىرتقى رىنوك اراسىنا شەكارا قويۋ كەرەك. ول ءۇشiن ەكسپورتتىق باج سالىعى ەنگiزۋ جەتكiلiكتi. سوندا iشكi رىنوكتا بiر باعا بولادى، ال سىرتقى رىنوكتاعى باعا بiزگە قاتىسسىز. بۇل جاقسى ما، جامان با؟ مەنiڭشە، ونشالىقتى جاقسى ەمەس. ەكiنشi جولمەن جۇرگەن دۇرىس. بيداي، ۇن مەن نانعا باعا قازiرگi كۇيiندە قالۋى كەرەك تە، ۇكiمەت حالىقتىڭ تابىسىن باعانىڭ كوتەرۋi قاتتى بايقالمايتىنداي دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرۋى كەرەك. نەگە؟ سەبەبi بiز iشكi جانە سىرتقى رىنوكتاعى باعانى ءبولiپ تاستاساق، وندا بiز بيداي، ۇن وندiرۋشiلەردiڭ ىنتاسىن جويامىز. اقىر اياعىندا، ديقاندار كۇيزەلiسكە ۇشىراۋى مۇمكiن. بيداي — قازاقستان ەكسپورتقا شىعاراتىن ونiمدەردiڭ بiرi. سوسىن، بiز نانعا ايىنا قانشا، 1000 تەڭگە ارتىق تولەيتiن بولدىق پا؟

— قاراپايىم حالىق ءۇشiن 1000 تەڭگە دە اقشا عوي؟ ونىڭ ۇستiنە، قىمباتتاعان تەك نان ەمەس، ەت، ءسۇت ونiمدەرi، كوممۋنالدى قىزمەت باعالارى دا ءوستi.

— ءيا، بiراق ناقتى سۇراعىڭ نانعا قاتىستى بولدى عوي؟ نان كوپ ەلدەردە قىمباتتادى. بiراق باي مەملەكەتتەردە بۇل قاتتى بايقالمايدى. ەگەر سەنiڭ جالاقىڭ مىڭ دوللار بولسا، وندا نان باعاسىنىڭ ون دوللارعا قىمباتتاعانى ونشالىقتى سەزiلمەيدi. ياعني، نان باعاسى قىمباتتاسا، جالاقىنىڭ كولەمiن ءوسiرۋ كەرەك. سوندىقتان دا، ۇكiمەت كۇزدە سايلاۋدىڭ ءادiل وتكەندiگi تۋرالى ءسوزدi كوبەيتكەنشە، زەينەتاقى مەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرiنiڭ جالاقىسىن ءوسiرۋدi قولعا الۋى كەرەك ەدi. ويتكەنi، جىل باسىندا جالاقىنى وسiرەمiز دەگەن ۋادە قازiرگi باعا ساياساتى تۇسىندا اشەيiن اڭگiمە بولىپ قالدى.

— ال بۇل ينفلياتسيانىڭ وسۋiنە اكەپ سوقپاي ما؟

— جوق. ويتكەنi، بۇل اقشا قالاي بولعاندا دا جۇمسالادى. مەن جالاقىنى ءوسiرۋ ءۇشiن اقشانى باسقا جاقتان الۋ كەرەك دەپ وتىرعان جوقپىن عوي، استانادا تاعى بiر ساراي سالۋ سياقتى كەرەكسiز قۇرىلىستارعا جۇمسايتىن اقشانى وسى ماقساتقا ارناۋعا بولادى. بۇل نانعا قاتىستى. ال ەلەكتر قۋاتى مەن مۇناي ونiمدەرiن الساق، ولار كاسiپورىندار ءۇشiن اۋاداي قاجەت. سوندىقتان بۇل سالادا حالىقارالىق رىنوكتاعى باعاعا قاراعاندا تومەنiرەك باعانى ۇستاپ تۇرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. بيزنەسكە جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل بيزنەس ءۇشiن گەوگرافيالىق جاعدايدىڭ قولايسىزدىعىن، كليماتتىق جايسىزدىقتاردىڭ ورنىن تولتىرادى. بiزدiڭ ادامدار ەكونوميكالىق ساياساتتى تۇسiنە بەرمەيدi، سوندىقتان ولارعا دۇرىس تۇسiنiك بەرۋiمiز كەرەك.

— ەكونوميكالىق ساياسات ادامداردى قىزىقتىرمايدى دەدiڭiز. بۇل ەندi مەنتاليتەتكە قاتىستى شىعار. شىن مانiندە، ادامداردىڭ بايۋعا دەگەن قۇلشىنىسى ەكونوميكانى قانشالىقتى العا سۇيرەي الادى؟

— ەكونوميكانى العا سۇيرەۋشi كۇشتiڭ ءوزi دە — سول. جاقسى ءومiر ءسۇرۋ عانا ەمەس، بايۋعا دەگەن قۇلشىنىس كەز كەلگەن ەكونوميكانى دامىتادى.

— ال بiزدiڭ ەكونوميكاداعى جاعداي قالاي؟

— ساياسي جۇيە ادامدار بiلiم الىپ، كوپ جۇمىس iستەسە، جاقسىراق ءومiر سۇرەسiڭ دەگەندi ۇعىندىرۋعا قۇرىلادى. ال بiزدە سىبايلاس جەمقورلىق، تۋىسقاندىق بايلانىستاردىڭ كەڭ تاراعانى سونشاما، قازiر ادامدار بiلiم الماي-اق، كوپ جۇمىس iستەمەي-اق، "كوكە" تابۋ نەمەسە پارا بەرۋ ارقىلى تاسىم ورگە دومالايدى دەپ ويلايدى. بۇل — انىق. "ەڭبەك مورالi"، بيزنەستiڭ، كاسiپكەرلiكتiڭ بiلiم جەتiلدiرۋگە، دۇرىس جۇمىس iستەۋگە باعىت الۋى جوق.

— بۇل تاعى دا مەملەكەتكە بارىپ تiرەلەدi عوي.

— ارينە! بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشiن مەملەكەتتiك جۇيە ءوزiن-ءوزi وزگەرتۋi كەرەك، ال ول ونى iستەگiسi كەلمەيدi.

"بيلIك كۇشەيدI، بIراق وپپوزيتسيا السIرەگەن جوق"

— پرەزيدەنت ءوزiنiڭ مۇراگەرiن دايىنداپ جاتىر دەگەن اڭگiمە شىققالى بiراز بولدى. ول كiم بولۋى مۇمكiن؟

— مەنiڭشە، پرەزيدەنت ەشكiمدi دە دايىنداپ جاتقان جوق. ازiرشە…

— ياعني، سiز ەشكiمدi اتاپ بەرە المايسىز عوي؟

— ەگەر ول ەشكiمدi دايىنداماسا، مەن كiمدi اتايمىن؟

— "قاجىگەلدين ەلگە ورالماق" دەگەن سىبىس بار…

— قاجىگەلدين ەلگە قازiر ورالسا دا بولادى. اڭگiمە قازiر ونىڭ ورالۋىنا قاتىستى ەمەس، وعان قاتىستى سوت شەشiمiنiڭ وزگەرتiلۋ مۇمكiندiگiنە بايلانىستى. ول شەشiم ءوز كۇشiندە. مەنiڭ ەستۋiم بويىنشا، بيلiك پەن ونىڭ اراسىندا وسى جونiندە كەلiسسوزدەر بولعان سياقتى.

— ياعني، قاجىگەلدين قازاقستانعا كەلگەن كۇننiڭ وزiندە، ونىڭ وپپوزيتسيا قاتارىنا قوسىلا قويۋى ەكiتالاي عوي؟

— م-م. كەسiپ ايتۋ قيىن. ەگەر كەلiسسوزدەر ءجۇرiپ، سوت شەشiمi وزگەرتiلسە، وعان دەيiن ەكەۋiنiڭ اراسىندا بەلگiلi بiر كەلiسiمنiڭ بولاتىنى انىق. ال كەلiسiمگە ادەتتە ەكiجاقتى شەگiنiس ناتيجەسiندە قول جەتكiزiلەدi.

— ەلدە بولعان ءار سايلاۋ سايىن وپپوزيتسيانىڭ قاتارى سيرەپ كەلەدi. ال بيلiك كۇشەيiپ كەلەدi…

— بiر جاعىنان ايتقاندا، سەنiكi دۇرىس. سوڭعى جىلدارى وپپوزيتسيا قاتارىنا جاڭا لەكتiڭ كەلiپ قوسىلۋى بايقالمايدى. جاڭادان پايدا بولعان بەلسەندi ادامداردى كورمەي ءجۇرمiز. بيلiكتiڭ كۇشەيۋiنiڭ سەبەبi — مۇنايدان تۇسكەن تابىستىڭ وسۋiنە بايلانىستى. بiزدiڭ ادامدار بۇرىن دا وتە بەلسەندi بولماعان، ال ەندi تۇرمىس ازداپ جاقسارا باستاعان كەزدە، كوشەگە شىعىپ كەرەگi نە دەپ ويلايتىن سياقتى. ەكiنشi جاعىنان العاندا، بىلتىرعى جىل بيلiك ءۇشiن ءساتتi بولعان جوق. "راحاتگەيتتiڭ" iسi، ينفلياتسيانىڭ ءوسۋi بيلiكتiڭ يميدجiنە نۇقسان كەلتiردi. بiراق ادامدار ەنجار بولىپ بارادى. بىلتىر، بiز الماتىدا، قالا ورتالىعىنداعى ساياباقتا ميتينگ وتكiزدiك، جان-جاقتى حابارلاعانىمىزبەن، سەنبi كۇنi وعان ەكi-ءۇش مىڭ عانا ادام جينالدى. قالعاندارىنا بۇگiنگi جاعداي ۇنايدى دەگەن ءسوز. دەسە دە وپپوزيتسيا ءالسiز دەگەنگە قوسىلا المايمىن، ويتكەنi بiزدiڭ وداق بiر الماتىنىڭ وزiندە 21 پايىز داۋىس الدى.

"بIزدە قىرعىزستانداعى دا، رەسەيدەگI دە جاعداي قايتالانۋى مۇمكIن"

— قىرعىزستانداعى جاعداي بiزدە قايتالانۋى مۇمكiن دەپ قورىقپايسىز با؟

— قانداي جاعدايدا قايتالانۋى مۇمكiن؟ بiرiنشiدەن، قىرعىزستاندا بيلiك اۋىستى. بiراق اقاەۆتىڭ كەزiندەگi جاعدايمەن سالىستىرعاندا، باكيەۆتiڭ كەزiندەگi جاعداي جاقسارماسا، ناشارلاعان جوق دەپ ويلايمىن. ال رەۆوليۋتسيا، توڭكەرiسكە كەلسەك، ول تۇراقسىز جاعدايعا، ەل iشiندەگi بۇلiنشiلiككە اكەلدi. بiز مۇنداي جاعدايدىڭ قايتالانۋىن قالامايمىز. بiز ەڭ اۋەلi ءادiل سايلاۋدىڭ بولۋىن قالايمىز. سايلاۋ ءادiل بولسا، وپپوزيتسيا 50+1 داۋىس الماسا دا، 25-30 پايىز داۋىس جيناي الادى. ال وسىنداي مولشەردەگi داۋىسپەن ءارi قاراي جۇمىس iستەۋگە بولادى. ءادiل سايلاۋ ارقىلى بيلiك وزگەرiپ وتىرسا، ەشقانداي شۇعىل وزگەرiس بولمايدى. ال بiزدە ءادiل سايلاۋ جوق. وتكەن سايلاۋدا جسدپ جەتi پايىز جيناي المادى دەگەن كۇلكiلi عوي، ونى ءبارi دە بiلەدi. قازاننىڭ بۋىن شىعارماي قاقپاعىن جاۋىپ ۇستاپ وتىرا بەرسەك، نە بولادى؟ بiر كۇنi اتىلۋى مۇمكiن. سوندىقتان، مۇنداي جاعدايدا ءبارi دە بولۋى مۇمكiن. سىرتقى جاعداي دا اسەر ەتۋi مۇمكiن…

— ال رەسەيدiڭ تاجiريبەسiن الساق، ەلتسين پۋتيندi مۇراگەر ەتiپ قالدىردى، ال پۋتين مەدۆەدەۆتi بيلiك باسىنا اكەلمەك…

— ارينە، دامىعان ەۋروپالىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا، بۇل ەلدەگi ساياسي بيلiكتiڭ اۋىسۋى كۇلكiلi بولىپ كورiنۋi مۇمكiن، بiراق قازاقستانمەن سالىستىرعاندا، بۇل العا جىلجۋ دەپ ويلايمىن. ايتەۋiر، بيلiك اۋىسىپ وتىر عوي. وزگەرiس جاڭا ادامداردى، جاڭا كوزقاراستى الىپ كەلەدi.

— رەسەيدەگi ساياسي جۇيەنiڭ اۋىسۋى بiزگە كەلۋi مۇمكiن بە؟

— ازiرشە، مەن ونىڭ العىشارتتارىن كورiپ وتىرعان جوقپىن.

— دانيال احمەتوۆتىڭ كابينەتi ء"ار قازاقستاندىققا ون سوتىق جەر تيەسەلi" دەگەن شەشiم شىعارعان بولاتىن. حالىق وسى شەشiمگە ارقا سۇيەپ، ءالi ۇمiتتەنۋمەن كەلەدi. ونىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكiن بە؟

— بiرiنشiدەن، احمەتوۆتىڭ كابينەتi جەر كودەكسiن قابىلدادى، سوسىن ونىڭ نەگiزiندە وسىنداي قاۋلى شىعاردى. بۇل شەشiم — اقىلعا سىيمايتىن شەشiم.

— ونىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكiن ەمەس پە؟

— قالاي ول مۇمكiن بولادى؟ قازاقستاندا ونداي جەر قورى جوق. جەر قورى بار ايماقتاردىڭ وزiندە، بۇل قاۋلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ورشۋiنە سەبەپكەر بولىپ وتىر. مىسالى، اۋىلشارۋاشىلىعىندا بiر-بiرiنە ۇقساس ەكi جەر بولمايدى. قۇنارلىعى، ورنالاسۋىنا بايلانىستى، سۋلاندىرۋ جۇيەسiنە بايلانىستى ءارتۇرلi. ال كiمگە قانداي جەر بەرۋدi كiم شەشەدi? كەزەككە بiرiنشi تۇرعانعا جاقسى جەر بەرە مە، الدە الفاۆيتتiك تiزiم بويىنشا بەرە مە؟ بۇدان دا كەزiندە سانسىز جەر ۋچاسكەلەرiن باسىپ العانداردان تارتىپ الىپ، جەرسiز قالعاندارعا تاراتىپ بەرۋدi قولعا العانى دۇرىس ەدi دەپ ويلايمىن.

— وندا بۇل قاۋلىنى ۇكiمەت نە ءۇشiن قابىلدادى دەپ ويلايسىز؟

— حالىقتى الداندىرۋ ءۇشiن جاسالعان ۋاقىتشا شارا بولۋى مۇمكiن.

— ساياساتتا جۇرگەنiڭiزگە ون شاقتى جىل بولدى…

— شىن مانiندە، بەس-التى جىل عانا.

— وسى ۋاقىت iشiندە ساياسي جۇيەدە نە وزگەرiس بولدى؟ العا جىلجۋ بار ما، كەرi كەتۋ بار ما؟

— مەنiڭشە، 2001 جىلعا دەيiن ساياسي جۇيەدە بەلگiلi بiر جاعدايدا العا جىلجۋ بولدى. ال ودان كەيiن ەش وزگەرiس جوق.

— ەشقانداي iلگەرۋلەۋدi كورiپ وتىرعان جوقسىز با؟

— ساياسي جۇيەدە ەشتەڭە كورiپ وتىرعان جوقپىن.

اڭگiمەلەسكەن گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button