مۇقاعالي ماقاتاەۆ: اقىننىڭ ۇياسى – حالىق

9-اقپان – مۇقاعالي اقىننىڭ تۋعان كۇنi. اقيىق اقىننىڭ جىرىن جاتقا وقيتىن وقىرمان ءۇشiن بۇل كۇننiڭ ءجونi باسقا. ءار جىلدىڭ 9-اقپانى عانا ەمەس، ءاربiر كۇنi ليريك اقىننىڭ جىرلارىنسىز وتپەيتiن جىرسۇيەر قاۋىم ءۇشiن ەرەكشە بولاتىن دا ءجونi بار. اسiرەسە، بۇل كۇنi وڭتۇستiك استانا جۇرتشىلىعى جەلتوقسان كوشەسi مەن ماقاتاەۆ كوشەلەرiنiڭ قيىلىسىنداعى اقىن ەسكەرتكiشiنە گۇل شوقتارىن قويىپ، جاستار ءوز بەتتەرiنشە پوەزيا كەشiن جاسايدى. جىل سايىن بۇل كۇنi الاتاۋدىڭ تورiندەگi كەڭ سارايدا "مەنiڭ بۇگiن تۋعان كۇنiم" اتتى سازدى كەشi وتەدi. بiزدە وسىعان وراي:

"كورەر ەدiڭ،

شالامىن با، وتپىن با؟

بiلەر ەدiڭ،

اقىنمىن با، جوقپىن با؟..

كەكتەندiرگەن حان جاڭگiر دە جوق مۇندا،

كەكتەنەتiن ماحامبەت تە جوق مۇندا.

تۇسiنەر ەڭ،

ەزبiن بە الدە ەرمiن بە،

بايقار ەدiڭ،

ارتىقپىن با، كەممiن بە؟..

مەن سپارتاك بولا المادىم، نە شارا،

سەنiڭ ءوزiڭ تسەزار بولىپ كوردiڭ بە؟!

جىرىم دا – وسى،

الدىڭدا.

بايقاشى بiر،

بىقسىدىم با، جاندىم با؟

…ماحاڭدار جوق،

ماحاڭداردىڭ سارقىتى —

مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار مۇندا!

مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار مۇندا!" دەپ جىرلاعان اقيىق اقىننىڭ ءار جىلداردا جازىلعان ماقالالارىنان ۇزiك-ۇزiك ويلارىن جيناقتاپ، وقىرماندارعا ۇسىنۋدى ءجون كوردiك.

…پوەزيا – ازابى مول، اۋىر جول. ەگەر ول سiزدiڭ جۇرەگiڭiزگە بiردەن ۇيالاي قالسا، ودان كەلiپ، تiلiڭiزگە ۇيiرiلسە، قاپاس ويدان قارعىپ شىعۋعا ۇمتىلسا، بiر سوزبەن ايتقاندا، سiزدi ءبiرتۇرلi مازاسىزدىققا دۋشار ەتسە، ونداي جىر، سiزگە وپ-وڭاي كورiنگەنمەن، وڭايلىقپەن جەتپەگەنiن تۇسiنسەڭiز بولعانى. وندا سiز سارىلا سەزiنiپ، سارقىلا ويلانىپ، وزiنەن ءوزi تاۋسىلعان، ءوز جۇرەگiن ءوزi جەگiدەي جەگەن "قۇدiرەت تە، قۇل دا، قۇرت تا ءوزi" (دەرجاۆين) سارساڭ جاننىڭ جاقىنىمەن دوسىسىز. ول – اقىن. ءوزiڭiزدiڭ اقىنىڭىز. ول دا ادام، كوكتەن تۇسپەگەن. ول دا ءوزiڭiز سياقتى، ەتكەن ەڭبەگiنiڭ ءوتۋiن قالايدى، راحىم راحاتىنان تاتقىسى كەلەدi. ال اقىن ءۇشiن سانالى قاۋىمنىڭ باعاسىنان، ونىڭ زاڭدى تالعامىنان، تاراۋىنان ارتىق قالاماقى جوق. سiز اقىنعا (ەگەر ول اقىن بولسا) ادiلەتتi باعاڭىزدى بەرiپ، ونى تۇسiنۋگە تيiستiسiز، اقىندى الاقانعا سالىپ ايالاماي-اق قويىڭىز. اقىن دەگەن – سiزدiڭ ءوزiڭiز. سiزدiڭ كوڭiلiڭiزدiڭ قۋانىشى مەن كوزiڭiزدiڭ جاسى. ول سiز بولىپ كۇلiپ، سiز بولىپ جىلاعىسى كەلەدi. ول سiز بولىپ كۇيiنگەن ساتتەرiندە، سiزدەن پانا iزدەيدi، مۇڭىن سiزگە شاعادى. سiز قابىلدارسىز، قابىلداماسسىز، ۇناتارسىز، ۇناتپاسسىز، الايدا ونىڭ سiزسiز كۇنi قاراڭ. ءوزiڭiز بولعاندىقتان دا، وزiڭiزگە ءوزiڭiز iزدەپ تاۋىپ، ءتۇسiنiپ،تۇسiنگەنiڭiزگە قاراي بيلiك قۇرۋعا قاقىڭىز بار.

* * *

ۇشقان قۇس ۇياسىن iزدەيدi. ال اقىننىڭ ۇياسى – حالىق. وزگە تۋرالى ما، ءوزi تۋرالى ما، تiپتەن ومiردە بار نەنi بولسا دا جىرعا ارقاۋ ەتەرiندە، اقىن قۇبىلاسىن حالىققا قاراپ تۇزەيدi. بۇل – ونىڭ ەركiمەن دە، ەركiنەن تىس تا جاسالىپ جاتاتىن شارت. اقىننىڭ جەكەمەنشiك قازىناسى جوق. ونىڭ ءۇنi مەن تiلi، پوەزياعا كەرەك قارۋ-جاراعى، بارلىعى – حالىقتiكi.

* * *

مىڭعىرعان مىڭ جىلقىنىڭ اراسىندا جالعىز جيرەن ق ۇلىننىڭ عانا موينىندا ادەمi، قۇيتتاي جەز قوڭىراۋى بار ەدi. ونىڭ سىڭعىرى سۇمدىق تۇنىقتۇعىن. جىلقىلار جايىلعاندا دا، جۋساعاندا دا، كۇندiز دە، تۇندە دە سول جەز قوڭىراۋدىڭ ءۇنi بiردە و جەردەن، بiردە بۇ جەردەن دىبىس بەرiپ قويار ەدi، بiر ءتۇرلi راحات، بiر ءتۇرلi سۇيكiمدi ەستiلەتiن. جىلقى جۋساپ جاتسا، اندا ساندا بiر عانا سىڭعىر ەتiپ، "تىنىشتىق، قورىقپا!" دەگەندەي، ال قايسىبiر مازاسىز تۇندە جىلقى ۇركە قالسا، جەز قوڭىراۋ تولاسسىز شىرىلداپ بەرەتiن. كوزگە تۇرتسە بەلگiسiز تۇنەكتە تابىننان اداسىپ قالساق، الدەقايدا الىستان ۇزدiگiپ ەستiلگەن جەز قوڭىراۋدىڭ ءۇنiن باعىتقا الىپ، ءۇيiر-ءۇيiر جىلقىمىزدى جيناپ الاتىن ەدiك. جەز قوڭىراۋدىڭ قاسيەتi سولاي ەدi.

* * *

بارلىق بولمىس جاراتىلىسىمەن، تiپتەن ادام ساناسىنا سيا بەرمەيتiن سان قيلى قۇبىلىستارىمەن، قىسقاسى وركەندەۋ وسۋiمەن قوسىپ داۋiردەن ءداۋiردi، عاسىردان عاسىردى "كەزەكپەنەن ەلiتiپ، باياعىداي كورiنتiپ" جاتقان ۇلى بiر قۇبىلىس بار. ول – ءومiر. دەمەك، ءومiردiڭ اتى – ءومiر. قۋانىش قايعىسىمەن دە، كەرەمەت قۇدiرەتiمەن دە، تiپتەن كۇيكi تiرلiگiمەن دە – ءومiر.

* * *

ادام بار جەردە پوەزيا بار. تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارىن الدىمەن سەزiنiپ، الدىمەن ءلاززاتتانىپ، الدىمەن جەركەنەتiن دە سول ادام دەسەك، ەندەشە پوەزيانىڭ بۇكiل بولمىسىنىڭ ءوزi سول ادامنىڭ اقىل-پاراساتى مەن سەزiم تۇيسiگiنەن جارالعان. دەمەك، ادامنىڭ قاتىناسۋىنسىز پوەزيا جوق. بارلىق تابيعاتىمەن ءومiردiڭ ءوزi تۇنىپ تۇرعان پوەزيا دەيمiز، الايدا سول ءومiردi، سول كەرەمەت تابيعاتتى كورەتiن كوز، تانيتىن تالانت، سەزەتiن سەزiم كەرەك. ارينە، ەسi دۇرىس، باسى جۇمىر پەندەنiڭ بارiندە دە سەزiم بار، سەزiنبەۋi مۇمكiن ەمەس. سەبەبi: قۋانادى، كۇيiنەدi، شاتتانادى، مۇڭايادى دەگەندەي. الايدا سەزiنۋ بار دا، سەزiمiن سەزiمدەرگە ايتىپ جەتكiزۋ، مويىنداتۋ دا بار عوي.

* * *

بiز بۇكiل الەم ادەبيەتi تاريحىنان بۇرىن دا، بۇگiندە پوەزيانىڭ ءوزiن كلاسسيفيكاتسيالاپ، اقىنداردى دا سان ءتۇرلi ساراپقا ساپ، «ەپيك» دەپ، «ليريك» دەپ بولەتiندiگiن بiلەمiز. ول دۇرىس تا شىعار، بiراق تا بالەندi "ماحاببات جىرشىسى"، تۇگەندi "تابيعات جىرشىسى"، تاعى بiرەۋدi "ادامگەرشiلiك جىرشىسى"، تiپتi اقىرىندا "وپتيميست"، "پەسسيميست" دەپ اتاۋدىڭ ءوزi قالاي بولار ەكەن؟.. بۇلاي بولعان جاعدايدا، پۋشكيندەر مەن ابايلاردى قايسى كلاسقا، قانداي پارتاعا وتىرعىزۋدىڭ ءوزi قيىنعا تۇسپەس پە ەكەن؟ دۇرىس تۇسiنەرسiزدەر دەپ ويلايمىن، ارينە، پۋشكيندەر مەن ابايلار الاتىن ورنىن العان، حالىقتان العان، بiزدiڭ قامقورلىعىمىزعا ونشا ءزارۋ ەمەس ولار. ايتايىن دەگەنiمiز، بiز باس قاتىرىپ جۇرگەن وپتيميزم دە، كەزدەسە قالساق، اينالىپ، وراعىتىپ وتۋiمiزگە تۋرا كەلەتiن الگi پەسسيميزمi قۇرعىردىڭ سەزiم تۇرتكiلەرلiك سيقىرى دا ەكەۋiنە بiردەي قىزمەت ەتپەدi مە؟ قۋانىش پەن شاتتىق، قايعى مەن مۇڭعا ەكەۋi دە قايرىلماي كەتە الماعان عوي؟! ادام سەزiمiنiڭ زەرتتەۋشiسi بولا تۇرا جالپى جۇمىر باستى پەندەلەرگە ورتاق كۇيiنiش ءسۇيiنiشتi ايتپاي اقىن قايتiپ تۇرا الماق؟! قۋانار ساتتە جىلاسا، كۇيiنەر ساتتە قۋانسا، مۇنىڭ ءوزi سۇرقايىلىق ەمەس پە؟! بۇل ساتتە پۋشكين:

"يا سلەزى ليۋ، منە سلەزى ۋتەشەنە،

ي يا مولچۋ، نەسلىشەن روپوت موي،

مويا دۋشا، وبياتايا توسكوي،

ۆ نەي گوركوە ناحوديت ناسلاجدەنە"، – دەسە، اباي: "كوزiمە جاس بەر، جىلايىن،.." – دەگەن ەدi. ەكەۋiنiڭ دە جۇرگەن ورتاسى مەن سۇرگەن داۋرەنi، ارينە، بiزدiكiنەن بولەك، كەلمەسكە كەتكەن. دەگەنمەن دە ءومiر بار جەردە كۇرەس بار، كۇرەس بار جەردە ادام بار; ال ادام بار جەردە قۋانىش تا، قايعى دا بار. وسىعان قاراعاندا، اقىننىڭ يا شاتتىقتىڭ جەلقايىعىنا وتىرىپ، يا ۋايىمنىڭ تۇڭعيىعىنا تۇسۋiنە شاماسى كەلە قويار ما ەكەن؟!

* * *

اسiرە قىزىلسىز، جالعان مۇڭسىز، بiر ەمەس، بiرنەشە عاشىق بولۋسىز، تازا ماحابباتقا دەگەن تازا سەزiمدەر كوپتەپ جازىلسا، ارينە، ادەبيەتكە كەلەر زيانى جوق تا شىعار، الايدا جورىقسىز كوبەيiپ كەتۋiنiڭ پايداسى دا شامالى. ماحاببات – سەزiنە بiلگەن سانالى جانعا، ادام عۇمىرىنىڭ ەڭ بيiك پاراساتىنىڭ بiرi. دەمەك، بيiك پاراسات تەك بيiك پاراساتقا باعىشتالۋى كەرەك. دانتەنiڭ بەاتريچەگە دەگەن ماحابباتى، بلوكتىڭ "كەرەمەت كەلiنشەككە" دەگەن ماحابباتى – وسىنىڭ ايعاعى.

* * *

وسىدان بiراز جىل بۇرىن جاس پوەزيامىزدا ىلعي بiر "تۇلپار مiنiپ، تۋ ۇستاعان" نەمەسە بايگە شاۋىپ، دالانىڭ شاڭىن شاڭىنا قوسقان قارا بالالار قاپتاپ كەتiپ، ۇران شاقىرا كەلگەنi ءالi دە كوز الدىمىزدا. ولاردى ءالi دە ەس توقتاتىپ جiگiت بولدى دەۋ قيىن. جاس ادامعا ءتان جاستىقتىڭ رومانتيكاسىنا تىيىم سالىپ بولمايدى، تۇياعىمەن تارتقان كوكپار، شاپقان بايگەدەن عانا iزدەۋ – كەندەلiك.

* * *

كۇرەسكەسiن قالايدا جەڭۋ كەرەك. بولماسا كۇرەسپەۋ كەرەك! جەڭiلۋ دەگەن – ولگەن دەگەن ءسوز، تۇسiنەسiڭ بە؟! ولگەنگە جوقتاۋ ايتقان رەكۆيەمنەن، تiرiگە تiلەك بiلدiرگەن سالتاناتتى پاتريوتتىق وراتوريا الدەقايدا جوعارى..

دايىنداعان گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button