«بايشەشەكتەن» باستالFان كYرەس

قانىش ساتپاەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتi – ەلiمiزدەگi ەڭ كونە، ەڭ iرi تەحنيكالىق وقۋ ورنى ەكەنi بەلگiلi. سولاي بولا تۇرا ونىڭ قازاق مادەني، رۋحاني ومiرiنەن دە ەرەكشە ورىن الاتىنى كوپشiلiككە جانە بەلگiلi. ياكي، مۇندا ەرتەدەن-اق حالىق شارۋاشىلىعىنا تاپتىرمايتىن مامان كادرلار دايىنداۋمەن قاتار ءوز ورتاسىندا تاماشا رۋحاني ءداستۇر قالىپتاستىرۋعا دا زور كوڭiل بولiنگەنi بايقالادى. كەزiندەگi وسى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگi، بۇدان قىرىق جىل بۇرىنعى «دوس-مۇقاسان» انسامبلiنiڭ بەلسەندi بiر مۇشەسi، بۇگiندە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ ورىنباسارى لۇقپان سىدىقوۆ تا – ۇزاق جىل بويى وسى جاقسى ءداستۇردi جالعاستىرۋ جولىندا ۇلكەن ەڭبەك سiڭiرگەن ازامات. بۇل جونiندە ول اڭگiمەسiن بىلايشا ساباقتاعان ەدi.

جاقسىدان شاراپات

– 1965 جىلى "پوليتەحتiڭ" (ول ۋاقىتتا لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى – س.ي.) اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتiنە ءتۇستiم. ول كەزدە بۇكiل ساباق ورىسشا، فاكۋلتەت ومiرiندەگi بارلىق اڭگiمە ورىسشا. كiلەڭ بەسكە وقىپ جۇرسەم دە، تۋا بiتتi اجىراماعان انا تiلiمدەگi ورتامنان كۇننەن كۇنگە اجىراپ، جالعىزسىراي بەرەم. ءوز جەرiڭدە ءجۇرiپ، وتانىڭدى ساعىنعان قيىن بولادى ەكەن. سودان مەن سەكiلدi انا تiلi، ءداستۇرiن، تاريحىن سۇيەتiن، iشتەي شيرىعىپ جۇرگەن جiگiتتەر بار شىعار، سولاردىڭ باسىن قوسىپ ادەبي بiرلەستiك قۇرساق دەگەن وي كەلدi. جاتاقحانالاردى ارالاپ، جiگiتتەردەن سىر تارتا ءجۇرiپ، 15 ستۋدەنتتiڭ باسىن قۇراپ، "بايشەشەك" دەگەن ادەبي بiرلەستiك قۇردىق. قازiر ەسiمiن ەل تانىعان اقىندار: يرانبەك ورازباەۆ پەن قاسىمحان بەگiمانوۆ وسى "بايشەشەكتەن" تۇلەپ ۇشقان.

بiرتە-بiرتە توبىمىز مولايا ءتۇستi. ءسويتiپ جۇمىس ەندi قىزا تۇسكەندە ء"ۇش ءارiپتiڭ" جiگiتتەرi ساۋ ەتە قالدى. سەس كورسەتiپ، تەرگەۋگە الىپ، قىسىم كورسەتە باستادى.ءسويتiپ شاقشاداي باسىم شاراداي بوپ جۇرگەندە تاعدىر مەنi اقجان ماشانوۆقا الىپ كەلدi عوي. ءبۇتiن بولمىسىنان قازاقشىلىقتىڭ يسi اڭقىپ تۇرادى، باسىنا تاقيا كيiپ جۇرەدi. ء"تۇسi يگiدەن تۇڭiلمە" دەپ، بiر كۇنi ارنايى سالەم بەرiپ، الدىنا كەلدiم. "ال، كەل، بالام"– دەپ، كابينەتiنە كiرگiزiپ اپ، اتى-ءجونiمدi سۇرادى. "و-وۋ! سەن ءوزiڭ كiمنiڭ اتىن ارقالاپ جۇرگەنiڭدi بiلەسiڭ بە؟ دارiگەر-شيپاگەر اتاۋلىنىڭ پiرi – لۇقپان حاكiم تۋرالى ەستiپ پە ەدiڭ؟" – دەپ، بالا كۇندە اۋىل قارتتارىنان ەمiس-ەمiس ەستiگەن جۇرەككە جاعىمدى اڭگiمەلەرiمەن بiردەن باۋراپ الدى. "ال اتاڭ سىدىق بولسا ازiرەتi ابۋباكiردiڭ اتىن ارقالاپ جۇرگەن ەكەن، ەندi سەن قايدان جامان بولاسىڭ؟ ال ەندi ايتا بەر كەلگەن شارۋاڭدى" – دەدi. بار مۇڭىمدى الدىنا اقتارىپ سالدىم. مەن ايتىپ وتىرمىن، اتا قارقىلداپ كەپ كۇلەدi. "نەگە كۇلەدi?" دەپ ويلايمىن. ابدەن مۇقيات تىڭداپ الدى دا: "باسە، بولاتىن بالاسىڭ سەن. سەن قورىقپا. اۋەلi سول "بايشەشەكتiڭ" مۇشەلiگiنە مەنi قابىلدا، ءنومiر بiرiنشi عىپ جاز تiزiمگە. سوسىن قابىرعا گازەتiڭدi شىعارىپ، ونىڭ باسىنا مەنiڭ سۋرەتiمدi جاپسىرىپ قوي. مەن ۇيiرمەڭە تiلەك جازىپ بەرەم، سونى سۋرەتتiڭ استىنا كەلتiر، — دەدi. — سوسىن وسىندا بولات جارماعامبەتوۆ دەگەن پروفەسسور بار، مەنiڭ اتىمنان بارساڭ، ول اعاڭ دا ساعان سۋرەتi مەن ولەڭiن بەرەدi. ال سوسىن ولاردىڭ نە قىلعانىن كورiپ الايىق. ەجەلگi "دوس" اتىسپاققا جاقسى دەگەن" — دەپ، باتاسىن بەرiپ شىعارىپ سالدى…

سودان اقجان اتانىڭ اقىل-كەڭەسi تولىق ورىندالادى. از كۇن وتپەي ەندi پارتكومعا شاقىرىلادى. "مىناۋ دەگەن ۇلتشىلدىق قوي! ولە الماي ءجۇرسiڭ بە؟!" دەپ، الاكوزدەنiپ زiركiلدەگەن ورىس تiلدi قازاق اعايدان بۇل جولى اقاڭنىڭ باتاسىن الىپ، شيرىعىپ العان جiگiت ايىلىن دا جيعان جوق. تەحنيكالىق وقۋ ورنى تەمiر-تەرسەكتiڭ عانا وقۋىن وقيتىن جەر ەمەس، حالقىنىڭ مادەنيەتiن، تاريحىن ۇيرەنۋ ارقىلى ەلiن سۇيەتiن ازامات تاربيەلەپ شىعاراتىن ۇلكەن بiلiم ورداسى بولۋى كەرەكتiگiن العا تارتىپ، قىسقا دا دالەلدi ءۋاج ايتقان. مۇندايدى كۇتپەسە كەرەك، تiزەگە سالىپ ىقتىرماق بولعان پارتيا فۋنكتسيونەرi نە ايتۋعا بiلمەي، "بايقا، بالا!" دەپ اقىرىپ، زiلدەنiپ شىعارىپ جiبەرەدi. سول بويدا سالىپ ۇرىپ اقجان اتانىڭ الدىنا كەلدi. "بەس تۇلەگەن ءبورiمiن، بەلگە سوقساڭ جىعىلمان" دەگەندەي، ول كiسi "ۇقساتقان ەكەنسiڭ!" دەپ، تاعى دا كەڭكiلدەپ كۇلiپ الدى دا، بولعان جايدى ەگجەي-تەگجەيلi سۇراپ العان سوڭ بىلاي دەپ كەڭەس بەردi. "سەن بار عوي، ەندi سەن اناۋ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكiنشi حاتشىسى بولىپ وتىرعان Iلياس ەسەنبەرلين اعاڭدى بارىپ تاۋىپ ال. مەنەن سالەم ايت، بولعان اڭگiمەنi تۇگەل ءتۇسiندiر. سوسىن كلۋبتارىڭا كەزدەسۋگە شاقىر، ول كەلەدi".

– مەن ءتورت كۇن بويى Iلياس اعانىڭ جولىن توسىپ، اقىرى الدىنا كiردiم، — دەپ جالعاستىردى اڭگiمەسiن ۇلىقپان اعا.- ءبارi اقجان اتانىڭ ايتقانىنداي بولدى. Iلياس اعا: "اينالايىن ازاماتتار، بار ەكەنسiڭدەر عوي! مەن سول پوليتەحتىڭ تۇلەگiمiن. سەندەردiڭ باستامالارىڭ وتە جاقسى بولعان. مەن قولدايمىن. قاشان بارايىن؟" دەدi بiردەن كەلiسiپ.

"قاھاردىڭ" جاڭا شىعىپ، دۇرiلدەپ تۇرعان كەزi. 500 كiسiلiك اۋديتوريادا ينە شانشار جەر بولماي قالدى. دۇبiرلەتiپ تۇرىپ كەزدەسۋ وتكiزدiك. سودان باستاپ جازۋشى اعامىز "بايشەشەكتiڭ" التى رەت قوناعى، مەن تۋعان iنiسiندەي بولىپ كەتتiم. سول تۇستاعى قازمۇۋ-داعى، قازپي-دەگi ۇيiرمەلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، كوپتەگەن ونەرلi جاستارمەن تانىسىپ، قۇشاعىمىز كەڭەيە باستادى. سول ادەبي بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا سىنشى، ۇلكەن جۇرەكتi ازامات ساعات اشiمباەۆپەن دوستىعىم نىعايا ءتۇستi. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى، ۇلكەن قوعام قايراتكەرi نۇرلان ورازالين دە جالىنداعان جاڭا جىرلارىن بiزدiڭ "بايشەشەكتە" وقىدى. جۇماتاي جاقىپباەۆ، كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ، جاراسقان ابدiراشەۆ، قاجىتاي Iلياسوۆ سەكiلدi اۋزىمەن قۇس تiستەگەن، تiلiنiڭ شاڭى شىققان اقىنداردى تانىپ، ولاردىڭ ءۇنiن مىڭداعان تىڭدارماندارعا جەتكiزۋگە سەبەپ بولدىم. ول وقۋ ورنىمىزدىڭ رۋحىن بارىنشا كوتەرە ءتۇستi. سول "بايشەشەكتiڭ" جالعاسى ءالi ۇزiلگەن جوق، كۇنi بۇگiنگە دەيiن ادەبي بiرلەستiك جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدi. وزiمiزدەن قازاق تiلiندە شىعاتىن "راس" دەگەن گازەت بار، مەن سونىڭ باس رەداكتورىمىن" ["ادەبيەت ايدىنى"، №25، 28 ماۋسىم، 2007 جىل].

"جەتI اتاسىن بIلگەن ەر…"

"باتىر تۋمىسىنان، بي بولمىسىنان" دەپتi اتام قازاق. ء"وزi بولعان جiگiتتiڭ جەتi اتاسىن قازعاندى" ارتىق ساناپتى. بiراق ءوزi تۋرالى شەشiلiپ كوپ ەشكiمگە سىر اشپايتىن، قاراپايىم دا سىرباز ۇلىقپان ەسiلحان ۇلى اتاقتى "حان باتىرى" قاراكەرەي قابانبايدىڭ ءوز كiندiگiنەن ورگەن تۇياق ەكەنiن اركiم بiلە بەرمەس دەپ ويلادىق. 14 جاستا ات جالىن تارتىپ مiنiپ، 64 جىل ءومiرi قاندى جورىقتا وتكەن قابەكەڭنiڭ بۇكiل اۋىلىنا اعاسى ەسەنامان يە بولعاندىقتان، باتىردىڭ جەتi بالاسىنىڭ ەكiنشiسi كiشكەنتاي دا ( ۇلىقپان اعا وسى كiسiدەن تارايدى) "ق ۇلىنىندا تەل ەمگەن، قۇنانىندا اردا ەمگەن" سانالادى. ءوز اتاسى سىدىق جاسىنان اتقا مiنگەن، قابەكەڭنiڭ باباسى مامبەتتەن تاراعان ەكi بولىس ەلگە سۇلەيمەننەن كەيiن توبە بي بولعان. 1907 جىلى ءۇش ءجۇزدiڭ بالاسى قاتىسقان اتاقتى سۇلەيمەننiڭ اسىن ۇيىمداستىرىپ، باسقارعان وسى كiسi. سول تويدا ءۇش ءجۇز ات شاۋىپ، سونىڭ iشiندە Iلياس جانسۇگiروۆ اتقا شاپقان دەسەدi. بۇرىنعى ەر قازاقشا "ەزدiڭ مالى ۇيiندە كۇيەدi، ەردiڭ مالى جيىندا كۇيەدi" دەپ، مالعا، بايلىققا پىسقىرىپ قاراماعان كiسi ەكەن. "ارتىق مال ۇيقىنى قاشىرادى، الاڭسىز جەتiپ تۇراتىننان ارتىق ەشتەمە كەرەك ەمەس" دەپ، بiرىڭعاي ءجۇز كۇرەڭ قوي، بiر ءۇيiر جىلقى ۇستايدى ەكەن، ارتىلعان ءوسiمiن ەلگە، مۇقتاج مiسكiندەرگە تاراتىپ جiبەرەدi ەكەن. بiرiنشi ايەلiنەن بiر قىز تۋادى، ءۇش ايەل الادى، بالا كورمەيدi. اقىرىندا جاسى 64-65-كە كەلگەندە ءتورتiنشi ايەلi جامالدان ەسiلحان تۋىپتى. وسى ۇلى جەتi جاسقا كەلگەندە ەگدە تارتىپ قالعان سىدىق اتا الدىنا وتىرعىزىپ قويىپ: "بالام، مەنiڭ زامانىم انا زامان، سەنiڭ زامانىڭ قاي جەرگە جىعىپ كەتەرi بەلگiسiز بەلەڭi بار بەدەۋدەي ەلەڭدەپ تۇرعان، بiر ءتۇرلi زامان. مەن بولسام، بۇگiن ءولiپ قالۋىم مۇمكiن. ال سەنi جۇمىسقا سالام" دەپ، قارشادايىنان ەڭبەكپەن شىنىقتىرعان. قولىنا تiكەن قادالىپ، جىلاپ كەلگەن بالاسىنىڭ باسىنان سيپامايدى ەكەن، تەرiس قاراپ وتىرىپ، بەلiنە تۇسكەن ساقالىنان التى تارام جاس اعىپ وتىرعاندا "ويپىرماي، مىناۋ وبال بولدى-اۋ" دەمەيتiن، نە بايبiشەسiنە ايتقىزبايتىن دەيدi ەكەن كوز كورگەندەر.

ءوستiپ وسiرگەن جالعىز ۇلدى ەرتە ۇيلەندiرiپ، ەكi قىزدان سوڭ تۋعان ۇلعا اتاسى قاتتى قۋانادى، حاسەن دەپ ات قويادى. بايبiشەسi: "نەگە اۋىر ات قويدىڭىز، سىقا؟" – دەسە، "اتتى كوتەرە الماسا جەتi كۇندە ءولiپ قالسىن" – دەپتi، بالا بiر اپتادا ءولiپ قاپتى. ەندi ۇرپاق جالعاسا ما، جالعاسپاي ما، سىدىق دەگەن ات تاريحتا قالا ما، قالماي ما دەپ وتىرعاندا ادام ءوستiپ تە سويلەيدi ەكەن-اۋ دەپ، جۇرت تاڭ قالىپتى. اقىرى سەكسەننiڭ ورتاسىنا كەلگەندە ءتۇس كورەدi. ەشكiمگە تiس جارىپ، ەشتەمە ايتپايدى، اۋىلداعى اتالاس نۇسiپبەك دەگەن ۇستاعا قولدان بالتا سوققىزادى. نەسiپبەك ۇستانىڭ مارقازات دەگەن ۇلى ول كۇندە 18-دەگi جiگiت ەكەن، سونىڭ ەستەلiگiنەن:

«سىدىق اتانىڭ كەلiنi بوساناتىن بولىپ، ايى-كۇنi جەتكەندە شەشەم مايبiلەكتi شاقىرتتى، بالا بوساندىراتىن ادام ەدi، مەنi ەرتە كەلدi. قولىما قۇرىم كيiزگە وراعان جاپ-جاڭا بالتانى ۇستاتىپ، "سىرتتا تۇر" دەدi. "Iڭگا!" دەگەن داۋىس شىققان كەزدە بالتامەن iشكە كiرگiزiپ جiبەردi، كiندiكتi كەستiم. سول كەزدە بار ءتارتiپتi بۇزىپ سىدىق اتا كiرiپ كەلدi. ۇستiندەگi اق كويلەگiن دار ەتكiزiپ ايىرىپ جiبەردi دە، بالانى سوعان وراتىپ، كوتەرiپ الدى. اۋزىنا تۇكiرiپ جiبەرiپ، ۇلكەن ۇيگە الىپ كەتتi.

بۇگiندە ۇلىقپان دەگەن اتتى ابىرويمەن كوتەرiپ جۇرگەن، سىدىق اتانىڭ ءۋالi اۋزىنىڭ دۋالى دەمi دارىعان اعامىز دۇنيەگە وسىلاي كەلiپتi. اۋىر بەينەتتiڭ اششى ءدامiن ەرتە تاتقان اكەسi ەسiلحان دا "اتا كورگەن وق جونار" دەپ، بالاسىن نار تاۋەكەلدiڭ جولىنا باۋلىعان ەكەن. قارىنداسى التىن سىدىقوۆانىڭ ايتۋىنشا تارباعاتايدىڭ الىس بiر تۇكپiرiندەگi اۋىل مەكتەبiندە وقىپ ءجۇرiپ، رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ بiرنەشە جەڭiمپازى بولعان. مەكتەپتi التىن مەدالمەن اياقتاپ، «پوليتەحقا» وقۋعا كەتكەندە جامال اجەسi قاتتى ساعىنىپ، الماتىدان بiرەۋ كەپتi دەسە، مiندەتتi تۇردە بارىپ، امانداسىپ: "الماتى دەگەن جەردە مەنiڭ ۇلقاشىمدى كوردiڭدەر مە؟ امان ءجۇر مە ەكەن؟" – دەپ سۇرايتىن كورiنەدi. "وي-بو-وي، اپاسى، الماتى دەگەن ۇلكەن قالا عوي" – دەسە: "سىدىق اتاسىنىڭ ەرنi تيگەن بالامدى قالاي بiلمەي جۇرسiڭدەر؟" – دەپ، تومسىرايىپ قالادى ەكەن».

"تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر"

– مەن وقۋعا تۇسكەن كەزiمدە توپتاعى ەلۋ ستۋدەنتتiڭ ۇشەۋi عانا قازاق بولدىق، ونىڭ iشiندە قىر مەكتەبiن بiتiرiپ كەلگەن جالعىز مەن بولىپ شىقتىم، – دەپ ەسكە الادى ۇ.سىدىقوۆ. ارينە، بۇل كەزەڭ باياعى قانىش ساتپاەۆتاردىڭ بiر قازاق بالاسىنىڭ اسپيرانتتىق جۇمىس تاقىرىبىن بەكiتiپ، وعان عىلىمي جەتەكشi تاعايىنداۋ ءۇشiن ماسكەۋگە نەشە بارىپ، وسى بiر-اق ماسەلەنi عىلىمي كەڭەس تالقىسىنا نەشە رەت سالىپ، ارەڭ وتكiزەتiن كەزدەردەن كوش iلگەرi ەدi. بۇل قازاقتى ادام قىلعان وزدەرi ەكەنiنە بەك سەنiمدi جۋان مۇرىندارمەن قويان-قولتىق ارالاسا ءجۇرiپ، iشتەن شالىسقان اعا بۋىننىڭ كوزگە كورiنبەيتiن ۇزاق سۇرگiن استىرتىن كۇرەسi ءوز جەمiسiن بەرە باستاعان. جوعارى تەحنيكالىق بiلiمi بار ۇلتتىق كادرلارعا ەل ءزارۋ بولعان سول جىلداردا ءو.بايقوڭىروۆ سياقتى ۇلت جاناشىرلارى قازاق بالالارىن وقۋعا تارتىپ، قىردان كەلگەن دارىندى ستۋدەنتتەردi وسى كۇنگi ۋنيۆەرسيتەت ارداگەرلەرi ءمۇشتاي باتىربەكوۆ، بايان راقىشەۆتار قامقورلىققا الۋدى ازاماتتىق بورىش ساناعان. نامىسقا تىرىسىپ، جانكەشتiلiكپەن وقۋعا دەن قويعان ۇ.سىدىقوۆ قاتارىنىڭ الدى بولىپ، لەنيندiك ستيپەنديا يەلەنiپ جۇرگەن كەزi. بەس جىل وقىپ، جالعىز ء"تورتتi" قالاي العان وقيعاسىن ءوزi بىلاي باياندايدى:

– ينفورماتيكا كافەدراسىنىڭ بiر مۇعالiمi، اتىن ايتپاي-اق قويايىن، ۇلى حالىق وكiلi، ەمتيحان قابىلداپ، نەشە ساعات بويى ابدەن قينادى. سۇراقتىڭ ۇستiنە سۇراق جاۋدىرتا بەرەدi. نە "دۇرىس"، نە "دۇرىس ەمەس" دەپ ايتپايدى. اقىرى شىدامادىم. "چتو ۆى حوتيتە وت مەنيا؟!" دەپ توتەسiنەن قويىپ قالدىم. سىنىققا سىلتاۋ تابا الماي وتىرعان مۇعالiم ء"تورت" قويىپ، شىعارىپ جiبەردi. ادiلەتسiزدiككە شىداي الماي، نە iستەرiمدi بiلمەي، ءارi-بەرi ءجۇردiم دە، جاتاقحاناعا كەلiپ، وندا دا سىيماي، جiگiتتەرمەن كەتتiم دە قالدىم. قايتىپ كەلسەم: "ويباي، قايدا ءجۇرسiڭ؟ دەكان اعاي ءوزi iزدەپ جاتىر!" – دەيدi. دەكانىمىز — بايان راقىش ۇلى.

– قايدا جوعالىپ كەتتiڭ؟! – دەپ دۇرسە قويا بەردi دە،- اكەل زاچەتكاڭدى! – دەدi. سويتسەم، ءوزi ارالاسىپ، ءبارiن كەلiستiرiپ قويعان ەكەن.

– بەرمەيمiن زاچەتكامدى،- دەيمiن.

– نەگە بەرمەيسiڭ؟ ەندi سەن قاتىرايىن دەدiڭ بە باسىمدى؟ اكەل بول!

– بەرمەيمiن. ادiلدiك جوق، كوڭiلiم قالدى. ەندi مىنا كورگەن قورلىقتان كەيiن اۋرە بولۋدىڭ ەش قاجەتi جوق- دەپ، شىعىپ كەتتiم.

كەيiن بiراز جىل وتكەن سوڭ ءوزi تۇلەپ ۇشقان فاكۋلتەتكە دەكان بولىپ كەلگەندە دە، ودان سوڭ دا ۇلىقپان اعا سول مۇعالiمگە وكپە-نازىن بiلدiرمەك تۇگiلi، ءاردايىم "مەنiڭ ۇستازىم!" – دەپ، iلتيپات كورسەتiپ كەلە جاتقانىنا ارiپتەستەرi كۋا. قايتا باسقالاردان قورعاپ، ءسوزiن سويلەگەن كەزدەرi بولدى. تاياۋدا مەرەيتويى ءوتiپ، كەرەمەت قوشەمەتپەن اتاپ وتۋگە ۇلىقپان اعا ءوزi اتسالىستى. بiراق بiر جولى تاعى بiر قازاق بالاسىنا ادiلەتسiزدiك كورسەتكەندە باتىل تۇردە ارالاسىپ، ارا تۇسكەنi دە راس.

ءيا، 1977 جىلى 28 جاسىندا فاكۋلتەت دەكانى بولىپ تاعايىندالعان كەزدە جوعارعى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينستيتۋتتارداعى جاۋاپتى قىزمەتتەرگە جەرگiلiكتi ۇلت وكiلدەرi ەندi ورنىعا باستاعان. بiراق ۇ.سىدىقوۆتاي ۇلتجاندى ەمەس، شىن ۇلتشىل، ەلiم دەسە ەگiلiپ، جۇرتىم دەسە جۇمىلىپ قايرات كورسەتەر ازاماتتارعا جوعارى مەكتەپ شىن ءزارۋ ەدi.

بiزدiڭ باعىمىزعا قاراي جاس دەكانىمىز سان الۋان قام-قارەكەتiمiزدi قامداستىرۋعا ەرiنبەي-جالىقپاي كiرiسەتiن، – دەپ ەسكە الادى ول كiسiنiڭ سول كەزدەگi ستۋدەنتتەرi.- اسiرەسە تiلدەن قيىندىق كورiپ جۇرگەندەرگە قامقورلىعى شەكسiز ەدi. بiزدiڭ قاتارىمىزدا بەكبوسىنوۆ ءمiناش دەگەن جiگiت بولدى. ءوزi وندiرiستەن كەلگەن، بiزدەن كوپ ەرەسەك. اعايدىڭ كەلە جاتقانىن كورiپ، الگi جiگiت بiزگە سىبىرلاپ: "كەل، ءباس، قازiر قۇشاقتاسقان دوسىمداي امانداسام اعايمەن" – دەدi. "قوي، قوي، ونداي ەركەلiگiڭدi كوتەرمەس" – دەپ ەك، بوي بەرمەدi، قاسىمىزدان وتە بەرگەن اعايدى: "و، لۇقا، قالايسىز؟" – دەپ تۋ سىرتىنان باس سالدى. ۇلىقپان اعا جالت بۇرىلىپ، كەيۋدiڭ ورنىنا: "و نە، اعا؟" – دەگەنi! دۋ ەتە قالدىق! وسىنداي جان جىلۋىمەن بiزدi وزiنە باۋراپ الاتىن.

جاڭا زامان لەبI

"جەتiم قوزى تاس باۋىر، تۇڭiلەر دە، وتىعار" دەمەكشi، بiر ۇلىقپان سىدىقوۆ ەمەس، جالپى ۇلتقا جاناشىر ازاماتتىڭ "تۇڭiلە ءجۇرiپ وتىققان" كەزەڭi ەدi بۇل. ەرلiك ءداۋiر قان جامىلعان، قاعاناق توسەنگەن ەرلەردiڭ دۇبiرلەپ وتكەن زامانىنىڭ شاڭى استىندا كومiلiپ قالعان جوق، ساڭىراۋ بيلiكتەن "اقىرىپ تەڭدiك سۇراعان" الاش ارىستارىمەن دە توقتاپ قالعان جوق. ەلiن شىن سۇيگەن ەرگە ءار زاماننىڭ ارتاتىن ءوز جۇگi بار-دى. بۇگiنگi اعا ۇرپاقتىڭ كوتەرگەن جۇگi بۇرىنعىلاردان كەم تارتقان جوق. سەبەبi تاعدىر ولارعا ۇلتتىق رۋحتى ساقتاپ قالۋ مiندەتiن جۇكتەپتi. ال مۇنداي مiندەتتi ارقالاپ ءجۇرۋ ەكiنiڭ بiرiنە بۇيىرمايتىن ەرەكشە سىي ەكەنi جانە حاق.

بەلگiلi قوعام قايراتكەرi ساعات اشiمباەۆ 1984-1986 جىلدارى قازاق تەلەديدارىندا "جۇرەكتەن قوزعايىق" دەپ اتالاتىن حابارلار تسيكلiن ۇيىمداستىرعانى بەلگiلi. قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزiمiنiڭ وسۋiنە ۇلكەن ىقپال ەتكەن وسى حابارلاردىڭ نەگiزگi قاتىسۋشىسى بولىپ، ايانباي اتسالىسقان، جانىن سالا كومەكشi بولعان ۇلىقپان اعا: "بۇل 29 حابار جاڭا زاماننىڭ لەبi بولاتىن" دەپ ەسكە الادى. بۋلىققان اشۋدان پايدا جوق، بۋىرقانعان بۇلا كۇشتi سارقا جۇمساپ، زاماندى ىرقىڭا كوندiرiپ، بيلەپ، مەڭگەرiپ كەتەر كۇن ءالi تۋعان جوق، زامانىنىڭ يiنiنە كونiپ، يلiگiپ، وزبىرلىققا يلەنiپ كەتە بەرۋگە ازاماتتىق ار شىداتپايدى. ەندi نە iستەۋ كەرەك، ءتۇسiنiپ كور! ال بiراق ادامشىلىق ار دا، ەل-جەرگە دەگەن شەكسiز ماحاببات تا – سول قۇدايدىڭ بەرگەن ەرەكشە سىيى. سەبەبi ونداي ماحاببات دەگەن دارىن بويعا دارىماسا، ەت جۇرەكسiز ەشقانداي ميسسيانى ورىنداۋ مۇمكiن ەمەس. ەندەشە بار مiندەت – وسى قاسيەتتەردi ۇرپاق ساناسىنا سiڭiرۋ ەدi.

ەڭ سوڭعى حابار كومسومولدىڭ تۋعان كۇنiنە، قازاننىڭ تۋرا كەپ قالىپتى. باتىمداۋ سويلەپ، قاتتىراق كەتتiك، بiلەم. كەلەسi كۇنi بiر جاناشىر اعامىزدان "جiگiتتەر، بايقاڭدار" دەگەن ەسكەرتۋ الدىق. بiراق جوعارى جاقتىڭ نۇسقاۋىمەن حابار جابىلدى…

قۇداي بiردەڭە بەرەرiندە سويتەدi، ەكi اي وتپەي، جەلتوقسان وقيعاسى دۇڭك ەتە قالدى! دۇنيە عالامات وزگەرiستەردiڭ الدىندا تۇرعان. جاڭا زاماننىڭ ەسiگiن بiزدiڭ قازاق جاستارى اشقان. "زامانعا كiنا ارتپا. زامان – مەنمiن" دەيدi قۇداي تاعالا.

– ساعاتپەن باياعى "بايشەشەك" كلۋبى باستالماي تۇرىپ، اۋىلدان جاڭا كەلگەن كەزدە تانىسقانبىز. قازiر، «ساعاتپەن دوس ەدiك، سىرلاس ەدiك» دەپ ەستەلiك جازىپ جۇرگەندەر قاراقۇرىم. باسقالاردىڭ قانداي ەكەنiن بiلمەيمiن، بiز ەكەۋiمiز قۇشاقتاسقان دوس بولدىق. ساعات بالا مiنەزدi جiگiت ەدi. بiردەمەگە قۋانسا، بالا سەكiلدi قۋاناتىن. ال ەندi وكپەلەگەندە بار عوي، ونىڭ وكپەلەگەن نارسەسiنە كiسiنiڭ كۇلكiسi كەلەتiن! مارقۇم كەڭشiلiك مىرزابەكوۆپەن دە قاتتى دوس ەدiك، مەنi "ۇلقاش" دەيتiن. ء"اي، كەڭشiلiك، سەنiڭ اۋزىڭا بۇل ءسوزدi قۇداي سالعان شىعار، ۇيتكەنi مەنi اجەم "ۇلقاش" دەۋشi ەدi. ەكiنشi ايتقان سەنسiڭ" دەيتiنمiن. سويتسەم، كەيiن ساعات تا مەنi "ۇلقاش" دەيتiن بولدى. ال جەڭگەڭ ناعيمانى ىلعي نۇرجامال دەۋشi ەدi.

– ءاي، ساعات، سەن مىنا ءشارباننىڭ كوڭiلiنە كەلەدi دەپ ويلامايسىڭ با؟ باسقا بiر ات ءتۇسiپ تۇرعان جوق پا اۋزىڭا؟ – دەيمiن ازiلدەپ. قۇداي ونىڭ باعىنا ءشاربانداي عاجاپ ايەل بەرگەن عوي.

– جاقسى كورگەننەن ايتام عوي، قايناعا-اۋ! – دەيتiن جىلى جۇزبەن جىميىپ.

– سەن وسى نۇرجامال دەپ ايتا بەرشi. سەبەبi مەنi ادام عىپ، اسىراپ جەتكiزگەن سۇيiكتi اجەمنiڭ اتى جامال ەدi. سەن وعان نۇردى قوسقانىڭ جانىما مايداي جاعادى.

– قۇدايدىڭ نۇرىمەن قاۋىشىپ جاتقان شىعار ونداي اجەسi. قايىنەنەنiڭ توپىراعىنان دەگەن وسى دا!

دۇنيەنiڭ قاي بۇرىشىنان كەلسە دە، تiپتi كەيiن مينيستر بولعان كەزiندە دە، ۇساق-تۇيەك بولسا دا، ايتەۋiر بiر كiشكەنتاي سىيلىعىن ماعان، ەكiنشiسiن ناعيماعا اكەپ بەرەتiن. اسiرەسە، قالام، بلوكنوتتى جاقسى كورۋشi ەدi.

سوڭعى بiر كەزدەسۋiمiزدiڭ بiرiندە ساعات، كەڭشiلiك، ايەلدەرiمiزبەن بiرگە تاڭ اتقانشا وتىرىپ، بiر شەر تارقاتىسىپ ەك. ەشقانداي اراق-شاراپسىز، اعىل-تەگiل سىرلاسىپ، "دiل اشىسىپ، دiن اشىسىپ" ەدiك. سوندا ساعات وتە ۇلكەن لاۋازىمدا، ال كەڭشiلiك جۇمىسسىز، بiرەۋ سۇيكiمدi، بiرەۋ سۇيكiمسiز بولىپ جۇرگەن كەز. سول كەڭشiلiكتi تورiنە وتىرعىزىپ، پاتشاداي عىپ ۇستاپ وتىردى سول كەشتە. "كەكە، كەكە!" دەپ، بايەك بولىپ، قالاي قىزمەت قىلعانى، سىيلاپ قۇرمەتتەگەنi ءالi كوز الدىمدا…

ءار اسىل ءوز نەگiزiنە تارتپاي قويماسىن قازاق اتام ەجەلدەن بايقاپ، بولجاپتى. ارمانى، تiلەگi بiر جاندار ءۇيiرلi قۇلانداي كiسiنەسiپ، شۇرقىراسىپ تابىسىپ، جەر ءۇستi قىسقا عۇمىرداعى قيىسپاس دوس، تۋىس رۋحتار ارعى دۇنيەدە دە بiرگە بولاتىن كورiنەدi. ايتەۋiر، ەلجiرەسiپ، ەمiرەنiسiپ تابىسقان جانداردىڭ وشپەس، تاۋسىلماس ساعىنىشىن XXI عاسىردىڭ عىلىمى ءازiر تۇسiندiرە العان جوق.

– 1984 جىلى ينستيتۋتىمىزدىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقسسر جوعارعى كەڭەسiنiڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ناگرادتالدىم. مەن ءالi ەستiپ، الماي جاتىپ، ۇيگە كەلسەم، ءتورiمنiڭ الدىندا شالقاسىنان ءتۇسiپ، ۇستiندەگi شاپانىن لاقتىرىپ تاستاپ ساعات جاتىر. "لۇقا! بiزدiڭ قاتار-قۇربىمىز مەملەكەتتiڭ نازارىنا iلiندi دەگەن وسى!" – دەيدi. مەن ەشتەڭە تۇسiنبەيمiن. ايتىپ، قۇتتىقتاپ: "قازاقستان دەگەن مەملەكەتتiڭ بۇدان جوعارى ناگراداسى جوق، تۇسiنەسiڭ بە؟ سونى بiزدiڭ قاتارىمىزدىڭ iشiندە ءدال 35 جاسىڭدا بiرiنشi بوپ سەن الدىڭ. مەن جىلادىم… قۋانعاننان جىلاپ تۇرمىن!.." – دەپ قۇشاقتاپ الدى.

"ويلاۋ جۇيەسIن مودەلدەۋ"

جاڭا اشىلىپ جاتقان ەلەكتروندى ەسەپتەۋ ماشينەلەرi ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەن كەزدە ۇ.سىدىقوۆ ەسەپتەۋ تەحنيكاسىنىڭ بولاشاعىن بولجاپ، كەلەر قوعامعا، ناقتى ادامعا ىقپالى تۋرالى ويلانسام، الەمدiك اقپاراتتىق كەڭiستiككە كiرۋ جاعدايىنداعى بiزدiڭ قوعامداعى الەۋمەتتiك-ساياسي جانە رۋحاني پروتسەستەر تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگiزسەم دەپ، ارينە، ويلاماعان. بiراق ەكiنشi كۋرستا ءجۇرiپ-اق كيبەرنەتيكا سالاسىنىڭ فيلوسوفيالىق اسپەكتiلەرiن، ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسiن تۇسiنۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسi "ويلاۋ جۇيەسiن مودەلدەۋ" دەگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنا ۇلاسىپ، ول ەڭبەك ستۋدەنتتiك عىلىمي جۇمىستاردىڭ رەسپۋبليكالىق، وداقتىق جارىستارىندا باس بايگە العان-دى. بۇل تاقىرىپ تالاي فيلوسوفتاردى، "ويدى قايدان العانىن ادام ءوزi سەزبەيدi" دەگەن شاكارiمدەي دانىشپانداردى تولعاندىرعان ماسەلە ەكەندiگiن دە ۇلىقپان اعا ول كەزدە ويلاماعان شىعار. بiراق وسى جۇمىس بولاشاق ۇستازى، اكادەميك دوسمۇحامەد كiشiبەكوۆكە الىپ كەلiپ، تەحنيكا مەن گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ، جاراتىلىستانۋ مەن رۋحانياتتىڭ ارا قاتىناسىن زەرتتەگەن پروفەسسور ۇ.سىدىقوۆتىڭ وزگە فيلوسوفتارعا ۇقسامايتىن ەرەكشە بەت-بەينەسiن ايقىنداپ بەردi.

باياعى "بايشەشەكتiڭ" بەلدi مۇشەسi بولعان اقىن يران-عايىپ اعامىز وسىدان بiراز بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتiمiزدە قوناقتا بولىپ، كەزدەسۋ كەزiندە بiر ستۋدەنتتiڭ: "سiزدiڭ وزگە اقىنداردان وقشاۋ تۇراتىن نەگiزگi ەرەكشەلiگiڭiز نەدە؟" دەگەن سۇراعىنا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرiپ ەدi. "بiر اللاعا رازىلىعىم — ينجەنەرلiك بiلiم العاندىعىم. سەبەبi باسقا گۋمانيتار اقىندار مىنا سۋدىڭ بەر جاعىن كورەدi (الدىنداعى تۇرعان "سارىاعاش" سۋىن كورسەتiپ)، ەكi ولشەمدi بەتتەگi "سارىاعاش" دەگەن، "اۋىز سۋ" دەگەن جازۋلاردى كورەدi. ال مەن بۇل سۋعا ءۇش ولشەمدi كەڭiستiكتە قاراپ تۇرام". وسى ءسوزدi پروفەسسور ۇ.سىدىقوۆقا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. ينجەنەرلiك بiلiم، سوۆەتتiك ينجەنەرلiك عىلىمداردىڭ پاتريارحى اكادەميك ا.يۋ.يشلينسكيدiڭ ايتۋىنشا، ايقىن، ءدال، ناقتى ويلاۋ مادەنيەتiن قالىپتاستىرادى. وزگە فيلوسوفتارعا ۇقسامايتىن وزiندiك ويلاۋ ستيلi ۇ.سىدىقوۆتىڭ لەكتسيالارىنا بiر قاتىسقان ادامعا بiردەن بايقالىپ تۇرادى. جۇيەلi، ناقتى قۇرىلىمىمەن اۋديتوريانى تەز تارتىپ الادى. ءوزiنiڭ ۇستازى د.كiشiبەكوۆپەن بiرگە جازعان بiر عانا قازاق تiلiندەگi "فيلوسوفيا" وقۋلىعى توعىز رەت قايتا باسىلىپ شىعىپ، رەسپۋبليكا كولەمiندەگi بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا قولدانىس تابۋى تەگiننەن تەگiن ەمەس.

"بiزدiڭ بiلگەنiمiز قانشا كوپ بولسا، ءتۇسiنiپ، تۇيسiنگەنiمiز سونشالىقتى از" دەپتi البەرت ەينشتەين ەگدە شاعىندا. ناعىز وي الىبىنا ءتان كiشiپەيiلدiك قانا ەمەس بۇل. قازiرگi تەحنوگەندiك وركەنيەتتiڭ قايشىلىققا كەلۋ سەبەبi تۋرالى ويلانۋعا جەتەلەيتiن دانىشپاندىق پايىم. 2000 جىلى عاسىرلار توعىسىندا ق.ي.ساتپاەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتiندە ەلەۋلi وقيعا بولىپ ءوتتi. باياعى ءا.ەرمەكوۆ نەگiزiن سالعان "جوعارى ماتەماتيكا جانە تەوريالىق مەحانيكا" كافەدراسى جاپىراعىن كەڭ جايىپ، iرگەلi جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ سالا-سالاسىنداعى جاڭا كافەدرالار مولايا كەلە، ۇلىقپان سىدىقوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قوعامدىق-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدرالارىمەن بiرiگە وتىرىپ، جاراتىلىستانۋ-گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى پايدا بولدى. ينستيتۋتقا ا.ماشانيدiڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا قابىل بولىپ، ءوزi وسى ينستيتۋتقا تۇڭعىش ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ەسiگiمiزدi قاعىپ تۇرعان جاڭا ءداۋiردiڭ لەبiن جازباي تانىعان ۇلىقپان اعا بiر ينتەرۆيۋiندە بىلاي دەپ ەدi.

– بiزگە جاي انشەيiن تەحنيكانىڭ تiلiن شىرق ۇيiرەتiن شاكiرتتiڭ كەرەگi جوق. بiزگە ەڭ اۋەلi — ادام كەرەك. قازاق ەلiنە ەڭبەك ەتۋدi بiرiنشi ورىنعا قويا الاتىن، العان بiلiمiن كiمگە ارناۋدى جاقسى بiلەتiن، ميىمەن بiرگە جۇرەگi جۇمىس iستەيتiن مامان كەرەك. ۇلتىنىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرiن سىيلايتىن، حالقىن سۇيەتiن، تiلiن قورعايتىن، رۋحى بيiك بiلiمدi جاستار كەرەك. جالپى قىزمەتiمiزدiڭ وزەگi وسىلاي.

بۇگiنگi كۇنi ۋنيۆەرسيتەتiمiزدەگi وقۋ-تاربيە iسiنiڭ تiزگiنiن ۇستاپ وتىرعان پرورەكتور ۇ.سىدىقوۆ تاربيە iسiنiڭ ۇلتتىق مازمۇنعا يە بولۋىن، جۇيەلi عىلىمي سيپات الۋىن وسىلاي تۇسiنەدi. "تاربيەسiز بiلiم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى"، "ادەپسiزگە عىلىم ۇيرەتۋ – قاراقشىعا قانجار ۇستاتۋمەن بiردەي" دەگەن پايعامبارىمىزدان باستاۋ الاتىن، ءال-فارابي، دامىتقان ۇلى قاعيدا XXI عاسىردىڭ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتiندە وسىلايشا جۇزەگە اسۋدا.

سايات ىبىراي، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ق.ي.ساتپاەۆ اتىنداعى قازۇتۋ كافەدرا مەڭگەرۋشiسi

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button