گەوساياسات: قازاقتىڭ ۇپايى تYگەل مە؟

"تۋعان اي – تۋرالعان ەت" دەپ ەدi بۇرىنعىلار. ايتقانداي-اق، كوزدi اشىپ-جۇمعانشا، جاڭا جىلدىڭ العاشقى ون كۇنi دە وتە شىقتى. جۇرت تىشقان جىلىن باق پەن بەرەكەگە بالاپ، الدان تەك جاقسىلىقتار كۇتۋدە. 2007 دوڭىز جىلىندا ساياسي وقيعالاردىڭ دەنiن باستان كەشiرگەن قازاقستان ءۇشiن بيىلعى جىل بiراز تىنىش بولاتىن ءتۇرi بار. دەگەنمەن، الەمدi تۇگەلiمەن قامتىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن جاپپاي سايلاۋلاردىڭ دا، iرi دەرجاۆالاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسi ءۇشiن كۇن سايىن ارانىن اشا ءتۇسۋi دە قازاقستاننىڭ ەتەك-جەڭiن جيناي تۇسۋiنە سەبەپ بولارى انىق.

تاۋەلسiز ەل اتانىپ، ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت قۇرعانىنا 16 جىل تولسا دا، قازاقستان ساياسي-ەكونوميكالىق، اقپاراتتىق-ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان ءالi دەربەستiككە قول جەتكiزە الماي وتىر. بۇرىنعى مەتروپوليا رەسەيدiڭ بۇگiندە تمد اۋماعىنداعى ەڭ سەنiمدi سەرiكتەسi، سەرiكتەسi عانا ەمەس، اۋزىن اشسا كومەكەيiنە قويىپ بەرۋiنە دايىن وتىرعان قولبالاسى قازاقستان پۋتين بيلiگi كەزiندە بۇرىنعىدان دا بەتەر باس بiلiگiن رەسەيگە ۇستاتىپ قويدى. ەلتسيننiڭ كەزiندە اجەپتاۋiر بوساعان تiزگiن قايتا قاتايدى. قازiر رەسەيدiڭ شiدەرلi اتى ءتارiزدiمiز. قازىقتى اينالىپ شىعا المايمىز.

ەڭ اۋەلi كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستانۋعا بەت بۇرعان قازاقستاندى قازiر الەم ەلدەرi تۇتاستاي قولدايدى ءارi جاقسى كورەدi دەسە دە بولعانداي. بۇنى 2009 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋiن الەمنiڭ 156 مەملەكەتiنiڭ قولداعانىنان اڭعارۋعا بولادى. دەگەنمەن، بۇنىڭ سەبەبi "كۇلشەلi بالانىڭ سۇيكiمدi" بولاتىندىعىندا جاتسا كەرەك. الايدا، "كۇلشەلi بالا" تەك سۇيكiمدi عانا بولمايدى، ونىڭ كۇلشەسi سورىنا اينالۋى دا عاجاپ ەمەس. قازiرگi تاياۋ شىعىستاعى داۋ-جانجالدىڭ بارلىعى ولاردىڭ كۇلشەسi — مۇنايىنا قاتىستى بولىپ وتىرعانىن ءبارi بiلەدi. يراكتىڭ سورى دا، يرانعا كوز الارتۋدىڭ سەبەبi دە وسىندا جاتىر. بىلتىرعى جىلدان شەتەلدiك ينۆەستورلار ءۇشiن قاتاڭ ءتارتiپ ەنگiزە باستاعان قازاقستاندى ازiرگە iرi دەرجاۆالار نىساناعا الماعانىمەن، رەسەي ىقپالىنان شىعارۋ ءۇشiن بارىن جاساپ باعۋدا، ەكونوميكاسى تۇرالاپ تۇرعانىنا قاراماستان، امەريكا تمد مەملەكەتتەرiن رەسەيدiڭ بۇعالىعىنان بوساتۋدىڭ ارنايى ستراتەگياسىن جاساپ، وسى باعىتقا بيىلعى جىلعى بيۋدجەتiنەن 402 ميلليون دوللار ءبولiپ وتىر. "كوممەرسانت" گازەتiنiڭ وتكەن جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىنداعى سانىندا الەكساندر گابۋەۆتiڭ: "سەنات سشا ۆىدەليل $402 ملن. نا ۆرەديتەلستۆو ينتەرەسام روسسي ۆ سنگ" اتتى ماقالاسىندا، اقش سەناتىنىڭ 2008 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتiنەن ماسكەۋدiڭ ساياسي كۋرسىن السiرەتۋ ماقساتىندا بولiنگەن بۇل قارجىنىڭ بەلگiلi بولiگi "بۇرىنعى كسرو مەملەكەتتەرiندەگi رەسەي ىقپالىن ازايتۋعا، ەنەرگوتاسىمالداۋدى رەسەيدi اينالىپ وتەتiن مارشرۋتپەن قايتا جاساقتاۋعا، رەسەي قوعامىن دەموكراتيالاندىرۋعا ارنالاتىندىعى" ايتىلعان.

كەڭەس وداعى ىدىراعانعا دەيiنگi قىرعيقاباق سوعىسىنا قاراعاندا، قازiرگi قىرعيقاباقتىڭ قاۋiپتi بولاتىن ءتۇرi بار. ويتكەنi، رەسەي ءوز ىقپالىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قىتايدى جاقىن تارتا باستادى. امەريكا مەن باتىس كوز الارتىپ وتىرعان يران تاعى بار. سونداي-اق، باتىستىق دەموكراتيا ۇلگiسiنە مويىنسۇنا قويمايتىن تمد مەملەكەتتەرiنiڭ بiرازى دا رەسەيدەن بۇيداسىن ءۇزiپ كەتە قويار ەمەس. بۇنىڭ بارلىعى گەوساياسي مۇقتاجدىقتان دا تۋىنداپ وتىرعان ءتارiزدi. مىسالى، ايتالىق، قىتاي مەن يراننان باسقا مەملەكەتتەردiڭ بارلىعى ەنەرگەتيكالىق تاسىمالداۋ جاعىنان رەسەيگە تاۋەلدi. سوڭعى 15 جىل iشiندە جاڭا ستراتەگيالار ومiرگە كەلiپ، گاز جانە مۇناي قۇبىرلارىن سالۋ iسi جوسپارلانعانمەن، ونىڭ ءازiر جۇزەگە اسا قويۋى نەعايبىل بولىپ تۇر. باكۋ-تبيليسي-جەيحان قۇبىرىنا قازاقستاننىڭ قوسىلعانى رەسەيدiڭ قولايىنا جاقپاعانى انىق. ازiرگە، قازاقستان تاراپى دا بۇعان تىم بەلسەندiلiك تانىتىپ وتىرعان جوق. قىتايعا مۇناي جiبەرەتiن اتاسۋ-الاشاڭقاي قۇبىرىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى جايىندا كەزiندە ساراپشىلار قۋانا ءسوز ەتiسكەنi بەلگiلi. ەڭ باستىسى، بۇل رەسەيگە دەگەن ەنەرگەتيكالىق تاسىمال تاۋەلدiلiگiنەن قۇتقارادى دەسكەن بولاتىنبىز. الايدا، "RBC Daily" اگەنتتiگiنiڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا، استانا مەن ماسكەۋ اراسىنداعى كەلiسiم-شارتتار بويىنشا، 2008 جىلدىڭ باسىنان باستاپ رەسەي مۇنايى قىتايعا ءدال وسى قۇبىر ارقىلى جونەلتiلمەك كورiنەدi. دەمەك، رەسەي ەندi قازاقستاندى قىتايعا مۇناي تاسىمالدايتىن كوپiر رەتiندە پايدالانباق. بۇعان دەيiن رەسەي مۇنايى قىتايعا موڭعوليا ارقىلى تەمiر جولمەن تاسىمالدانىپ كەلگەن. بۇل تاسىمالدىڭ قۇنى – باررەلiنە 12،3 دوللاردى قۇرايدى. ەگەر، قازاقستان قۇبىرى ارقىلى تاسىمالداناتىن بولسا، ونىڭ قۇنى باررەلiنە 1،4 دوللارعا عانا تەڭ بولار ەدi.

جاڭا جىلدىڭ الدىندا رەسەي پرەزيدەنتi پۋتينمەن كەزدەسكەن قازاقستان پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆ كرەملدە تەلەفون ارقىلى تۇركiمەنستان پرەزيدەنتi گۇربانق ۇلى بەردiمۇحاممەدوۆپەن رەسەيگە گاز تاسىمالداۋ جايىندا كەلiسiمگە كەلدi. بۇل كەلiسiم بويىنشا، قازاقستان مەن تۇركiمەنستان رەسەيگە جىلىنا 20 ميلليارد تەكشە مەتر گاز جونەلتەتiن بولادى. 20 جەلتوقساندا "كاسپي گازقۇبىرىن بiرلەسە پايدالانۋ جونiندەگi" رەسەي، قازاقستان جانە تۇركiمەنستان اراسىنداعى كەلiسiم-شارت نەگiزiندە تۇركiمەنيا رەسەيگە جiبەرەتiن گازىنىڭ كولەمiن ەكi ەسەگە كوبەيتۋدi موينىنا الدى. دەمەك، ەكi ەل دە بالاما قۇبىرلار جايىندا ازiرگە ويلانۋعا مۇمكiندiك الا الماي وتىر. سوعان قاراماستان، قىتاي تۇركiمەنيا گازىن شانحاي قالاسىنا دەيiن اكەلەتiن قۇبىر سالۋعا 2،2 ميلليارد دوللار بولەتiندiگiن مالiمدەدi. دەگەنمەن، شەتەلدiك ساراپشىلار 20 جەلتوقسانداعى كەلiسiم شارتتىڭ ناتيجەسi رەسەيدiڭ گاز ەكسپورتىن ءوز قولىنا الۋىنا تولىق مۇمكiندiك بەرەتiندiگiن ايتىپ باعۋدا.

وتاندىق ساراپشىلار رەسەيدiڭ الداعى بولاتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءۇمiت ارتاتىندىقتارىن ايتا باستادى. پۋتيننiڭ دوسى نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قابىل الماي، ءۇشiنشi مەرزiمگە سايلانۋدان باس تارتىپ، دميتري مەدۆەدەۆتi ءوز مۇراگەرi رەتiندە اتاۋى قازاق-ورىس ارا-قاتىناسىندا بiرشاما وزگەرiستiڭ بولاتىندىعىنان حابار بەرەدi دەيدi ولار. الايدا، دميتري مەدۆەدەۆ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك قىزمەتiنiڭ ادامى بولماسا دا، پۋتيننiڭ ايتقانىن ەكi ەتپەيتiندiگi انىق، سونىڭ جولىمەن جۇرۋگە بەيiل. ەكiنشiدەن، پۋتين پرەمەر-مينيسترلiكتi ءوز قولىنا الاتىن بولسا، ەلدiڭ ساياسي باسشىلىعىنا تiكەلەي ىقپال ەتiپ وتىرادى دەگەن ءسوز. دەمەك، د. مەدۆەدەۆ پرەزيدەنت تاعىنا وتىرعان كۇننiڭ وزiندە رەسەيدiڭ گەوساياسي ستراتەگياسى وزگەرە قويادى دەپ ايتۋ قيىن. ونىڭ ۇستiنە، رەسەي تمد-داعى ىقپالىن السiرەتپەۋدiڭ امالىن قالاي دا ويلاستىرادى. ول ءۇشiن ەكونوميكالىق، ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدiلiكتi كۇشەيتە تۇسەدi. سونداي-اق، تۇركiمەنستاندى بiلمەيمiن، ال قازاقستان رەسەيدەن باس بۇيداسىن ءۇزiپ كەتۋگە ىنتالى ەمەس. كەرiسiنشە، كۇن وتكەن سايىن رەسەيدiڭ مۇددەسi ءۇشiن قىزمەت ەتۋگە پەيiلدiلiك تانىتىپ كەلەدi. قازاق ەلiنiڭ ءوز مۇددەسi ءۇشiن جان الىپ، جان بەرiسەر كەزi قاشان تۋار ەكەن.

الەمدiك iرi دەرجاۆالار تاياۋ شىعىس پەن پارسى شىعاناعىنا قاتىستى كەلiسسوزدەردە ۇنەمi بiر جاعادان باس، بiر جەڭنەن قول شىعارىپ كەلگەنi بەلگiلi. رەسەي ىقپالىنا تىم مويىنسۇنىپ وتىرعان قازاقستاندى دا نىساناعا الاتىن كۇن الىس بولماي قالدى. ويتكەنi، بiزدiڭ قوينى-قونىشىمىزداعى بايلىقتى ولار دا قاربىتا اساعىسى كەلەدi. سول سەبەپتi دە، قازاقستان تەك رەسەيدiڭ قولتىعىنا تىعىلا بەرمەي، باسقا دا باعىتتاردى باعدارلاپ كورگەنi ءجون بولار ەدi.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button