شەنگەندIك ايماق كەڭەيتIلدI

باتىس پەن شىعىس ەۋروپانى جالعاستىرعان شەنگەندiك ۆيزا ورتالىق ەۋروپانىڭ باياعىداي قايتا كۇشەيۋiنە ىقپال ەتپەك. الايدا، ساياساتكەرلەردiڭ كەيبiرi شەكارالىق باقىلاۋدىڭ الىنىپ تاستاۋىنىڭ كەسiرiنەن ەۋرووداق شەڭبەرiندەگi قىلمىس پەن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ كوبەيەدi دەپ قاۋiپتەنۋدە. ويتكەنi، ەۋروپارلامەنت قابىلداعان قۇجاتتىڭ ارقاسىندا 400 ميلليون ادام 4278 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان باتىستىق 24 مەملەكەتتi ەشقانداي قۇجاتسىز، تەرگەۋ، تەكسەرۋسiز ەركiن ارالاۋعا مۇمكiندiك الدى. شەنگەندiك ۆيزا كارi قۇرلىققا ساياحات جاساۋعا قۇمار قازاقستان ازاماتتارى ءۇشiن دە تيiمدi.

شەنگەندIك ۆيزا دەگەنIمIز نە؟

كارi قۇرلىقتىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ بويىنداعى ۇرەيدi سەيiلتۋگە كۇشi جەتسە، ەۋروپالىق وداق «بiرتۇتاس ەۋروپا» ۇعىمىن باتىل قولدانۋعا قاۋقارلى. ءارi جىلدارعا سوزىلعان «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» كەسiرiنەن ارحيتەكتۋرا مەن تاريحي، كوركەم دۇنيەلەردە، مۋزىكا مەن سۋرەتتە عانا ساقتالىپ قالعان ەۋروپالىق رۋحتى قايتا قالپىنا كەلەر ەدi. الايدا، ورتالىق ەۋروپا – ۋكراينا، حورۆاتيا، رۋمىنيا، سەربيا ەۋروپالىق بiرiگۋ پروتسەسiنiڭ ءالi بiتپەگەنiن دالەلدەيدi. شەنگەندiك ۆيزا شەڭبەرiنە سىيمايتىن كارi قۇرلىق ءوز كەڭiستiگiن كەڭەيتە تۇسۋگە مۇددەلi. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا الەمنiڭ 15 مەملەكەتi مۇشەلiككە وتكەن شەنگەن ايماعىنا 9 ەل قوسىلدى. كوپشiلiگi كەڭەستiك يمپەريانىڭ قول استىندا بولعاندار. سونىمەن، شەنگەن ايماعى، شەنگەندiك ۆيزا دەگەنiمiز نە؟ 1985 جىلى ماۋسىمدا ليۋكسەمبۋرگتە ەۋروپالىق وداقتىڭ 7 مەملەكەتi – بەلگيا، فرانتسيا، گەرمانيا، ليۋكسەمبۋرگ، يسپانيا، پورتۋگاليا نيدەرلاندى ءوز شەكارالارىنداعى تولقۇجاتتىق تەكسەرۋ شاراسىن جويۋ تۋرالى كەلiسiمگە قول قويدى. ءسال ۋاقىتتان كەيiن ولارعا اۆستريا، دانيا، گرەتسيا، شۆەتسيا، فينليانديا، يتاليا، يسلانديا مەن نورۆەگيا قوسىلدى. ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ كۇزiندە ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى iستەر مينيسترلiگi 9 مەملەكەتتi (ەستونيا، لاتۆيا، ليتۆا، ۆەنگريا، پولشا، چەحيا، سلوۆاكيا، سلوۆەنيا مەن مالتا) شەنگەندiك ايماققا ەنگiزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرiپ، ونى ەۋروپارلامەنت قولدادى. شۆەيتساريا شەنگەندiك ۆيزانى 2008 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەنگiزبەك. قازiرگi كەزدە رۋمىنيا، بولگاريا، كيپر، يرلانديا مەن ۇلىبريتانيا شەنگەن ايماعىنان تىسقارى وتىر. ال كەشەگi وزگەرتۋلەردەن كەيiن كارi قۇرلىق كەڭiستiگiن 24 ەلدiڭ 400 ميلليون ازاماتى كەدەرگiسiز ارالايتىن بولدى. ەۋرووداقتىڭ iشكi شەكاراسىن باقىلاۋعا مiندەتتi Frontex اگەنتتiگi گااگاداعى ەۋروپولمەن بiرگە شەكارالىق كۇزەت، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇيلەستiرۋ مەن كiرمەلەردi ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتەتiن يمميگرانتتار جۇيەسiنە تەكسەرۋ جۇمىستارىن تەز ارادا قولعا الۋدى كوزدەيدi. پورتۋگاليادان ەستونياعا دەيiن جانە اتلانتتىق جاعالاۋدان ۋكراينا شەكاراسىنا دەيiن سوزىلىپ جاتقان 4278 شاقىرىم اۋماقتى قاتاڭ باقىلاپ، اقپاراتتار جۇيەسiندەگi ادامدارعا، قارۋ-جاراق پەن اۆتوكولiككە قاتىستى دەرەكتەردi جيi جاڭالاپ وتىرۋ دا ماڭىزدى. سەبەبi، بۇگiندە 22 ميلليون ادام iزدەۋدە ءجۇر. ولاردىڭ بiرi iز-ءتۇزسiز جوعالىپ كەتسە، ەندi بiرiنە ەۋروپاعا ەنۋگە رۇقسات جوق.

شەشIمنIڭ پايداسى مەن زيانى

II دۇنيەجۇزiلiك سوعىس كەزiندە ەۋروپانى ەكiگە بولگەن ستالين بولاتىن. كەڭەستiك ديكتاتوردىڭ تۋعان كۇنiندە، ياعني، 21 قاراشادا ورتاق رۋح پەن بiرتۇتاستىققا ءزارۋ ەۋروپا قايتادان بiرiگۋگە ۇمتىلدى. باسقاشا ايتقاندا، باتىستىق ەلدەردiڭ باسىم بولiگi مۇشەلiككە وتكەن شەنگەندiك ايماق كەڭiستiگi كەڭەيتiلدi. سالتاناتتى شارانى جالىندى سوزدەرمەن، ەكپiندi ۇرانمەن اشقان ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ باسشىسى جوزە مانۋەل بارروزۋ: «ەۋروپانىڭ بiرلiگi مەن بوستاندىعىنا، بەيبiتشiلiگiنە كەدەرگi كەلتiرگەن شەكارالىق باقىلاۋدى بiز بiرگە جويدىق» دەپ اعىنان جارىلدى. ارينە، ەۋروپارلامەنتتiڭ شەكاراعا قاتىستى قابىلداعان شەشiمiن ەۋروپالىق شەنەۋنiكتەر بiراۋىزدان قولدادى دەۋ – اعاتتىق. كەدەرگiلەر مەن كيكiلجiڭدەر، كەرiس پەن پiكiر قايشىلىقتارى كوپ بولدى. ونداي كەلiسپەۋشiلiكتەر ءالi دە بار. مىسالى، اۆستريا 2008 جىلعى فۋتبولدان ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ كەزiندە بiر رەتتiك تىيىمدى پايدالانعالى وتىر. ال يتاليا سىعانداردىڭ تولاسسىز اعىلۋىنا شەكتەۋ قوياتىن قۇجاتتى تەزiرەك قابىلداۋدى تالاپ ەتتi. اسiرەسە، ۆەنگريا، لاتۆيا مەن ەستونيا قاتاڭ باقىلانباق. شەنگەندiك پوليتسيا زاڭسىز ميگرانتتار مەن كونتراباندانىڭ جولىن كەسۋ ءۇشiن رۋمىنيا، بولگاريا، ۋكراينا مەن رەسەي شەڭبەرiندەگi ادام مەن قارجى رەسۋرسىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ەۋروپالىق قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi رۋمىن مەن بولگار قوعامىنداعى جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ تىم تەرەڭدەپ كەتكەنiنە دە الاڭدايدى: «200 ەۋرو جالاقى الاتىن رۋمىندىق پوليتسەيدiڭ الەۋمەتتiك احۋالى گوللاندىق، نەمiس نە فرانتسۋز پوليتسەيiنەن كەم ەمەس. ەندەشە ولاردىڭ ەلiندەگi جەمقورلىقتىڭ بارلىعىنا قايتiپ كۇمان كەلتiرەمiز؟». الاڭداۋعا سەبەپ جوق ەمەس، زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋگە داعدىلانعان باتىستىقتار شەكارالىق باقىلاۋدان باس تارتۋ ءوز ەلدەرiنە كەرi اسەر ەتپەسە ەكەن دەپ تiلەيدi. ەۋروپالىق ءتارتiپ ساقشىلارى ءۇشiن اسiرەسە، مولدوۆا قاۋiپتi. ويتكەنi، ەۋرووداققا مۇشەلiككە وتكەن رۋمىنيا ازاماتى رەتiندە زاڭسىز تولقۇجاتتى يەلەنگەن مولدوۆاندىق جەزوكشەلەر قازiردiڭ وزiندە كارi قۇرلىقتىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنا قاتەر توندiرۋدە. ونىڭ ۇستiنە، ەۋرووداقتىڭ قۇرامىنا كiرۋگە ۇزدiگiپ جۇرگەن ۋكراينا، بەلارۋس پەن مولدوۆا باتىستىقتاردىڭ اس تا توك باي ومiرiنە قىزىعادى. مۇندا باتىستىق شەكارانى باسىپ ءوتۋ ءۇشiن كەز كەلگەن نارسەدەن تايىنبايتىن پەندەلەر جەتەرلiك. ساياساتكەرلەردiڭ كوپشiلiگi شەكارالىق باقىلاۋدىڭ الىنىپ تاستالۋى ەۋروپاداعى قىلمىس پەن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ كوبەيۋiنە اسەر ەتەدi دەپ قاۋiپتەنەدi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button