كاريموۆ قايتا ورالدى

وتكەن جەكسەنبiدە وزبەكتەر پرەزيدەنتiن سايلادى. «سايلادى» دەگەن اتى عانا. ايتپەسە، ءوزiن «ماڭگiلiك پرەزيدەنت» سەزiنەتiن كارiموۆتiڭ بيلiكتi ءوز ەركiمەن بەرەر ءتۇرi جوق. 2 رەت رەفەرەندۋم وتكiزiپ، پرەزيدەنتتiك مەرزiمدi سوزىپ الۋى، كۇنi كەشە كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتiن ارەكەتكە تاعى بارۋى دا سوندىقتان. كارiموۆتiڭ سايلاۋدا «كوپ داۋىس جينايتىنىن» جانە سايلاۋدا ءتۇرلi زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرiلەتiنiن، باسقاشا ايتقاندا، ادام قۇقىعى اياققا تاپتالاتىنىن حالىقارالىق ساراپشىلار الدەقاشان ايتىپ قويعان.

«ماڭگiلiك پرەزيدەنت» – يسلام كارiموۆ 1938 جىلى سامارقاندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى جەتiمدەر ۇيiندە وتكەن ول ينجەنەرلiك پەن ەكونوميكا سالاسىن مەڭگەرiپتi. كسرو ىدىراعانعا دەيiن وزبەكستاننىڭ كوممۋنيستiك پارتياسىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى بولعان. 1989 جىلدان بەرi ورتالىق ازيانىڭ حالىق ەڭ تىعىز قونىستانعان ايماعى – وزبەكستانعا ويىنا كەلگەنiن iستەپ كەلە جاتقان ديكتاتور يسلام كارiموۆ 23 جەلتوقسان كۇنi وتكiزiلگەن سايلاۋدىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنتتiك قىزمەتiن 7 جىلعا سوزىپ الدى. وزبەكستاننىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا، 2 رەت پرەزيدەنتتiككە سايلانعان 69 جاستاعى كارiموۆ ۇمiتكەر رەتiندە تiركەلمەۋi تيiس ەدi. بiراق ۇر دا جىق كارiموۆ ءۇشiنشi رەت «باق سىناسۋعا» ۇيالمادى. بiرiنشi مەرزiمiن 2000 جىلعى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنىڭ ارقاسىندا سوزدىرىپ العان. 91 پايىز «داۋىس جيناعان» ول پرەزيدەنتتiككە قايتا «سايلاندى». 2002 جىلى تاعى دا وتكiزiلگەن رەفەرەندۋم كارiموۆتiڭ 5 جىلدىق مەرزiمiن 7 جىلعا دەيiن سوزىپ بەردi. «ءاي» دەيتiن اجا، «قوي» دەيتiن قوجا جوق» كارiموۆكە قارسى شىعۋعا كوپشiلiكتiڭ جۇرەگi داۋالامايدى. سەبەبi، وپپوزيتسيا وكiلدەرiنiڭ باسىم بولiگi تۇرمەدە وتىر، نە شەت ەلدەردە باس ساۋعالاپ ءجۇر. 63 جاستاعى يكراموۆ جاسىرىن ارەكەت ەتكەن پوليتسيانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا. كارiموۆتiڭ ساياساتىنا نارازىلىعىن اشىق بiلدiرەم دەپ ءجۇرiپ ول 2003 جىلى اياۋسىز تاياققا جىعىلىپتى. قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ از عانا توبىن باسقاراتىن يكراموۆ داۋىس بەرۋ پروتسەسi باستالماي تۇرىپ-اق: «بارلىعى دا جوعارىدان كەلەتiن بۇيرىقتى ورىندايدى. زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ارقاسىندا سايلاۋدا كارiموۆ جەڭiسكە جەتپەك» دەگەن بولاتىن. سوڭعى ون جىلدىڭ iشiندە يكراموۆتىڭ مەكەمەسi ساياسي جانە دiني سەبەپتەرمەن 12 مىڭ ادامنىڭ تۇرمەگە جابىلعانىن ايتادى. اسiرەسە، 2005 جىلعى اندiجانداعى قاندى وقيعادان كەيiن بيلiكتiڭ باقىلاۋى كۇشەيە تۇسكەن. ارالارىندا كارi-قۇرتاڭ، جاس بالا، ايەلدەر بار، جۇزدەگەن بەيبiت شەرۋشi بيلiككە دەگەن نارازىلىعىن بiلدiرگەن. وبال-ساۋاپتى قاپەرگە الماعان بيلiك ولاردى قاتاڭ جازالادى. كارiموۆ ءوزiنiڭ بيلiكتi كۇشتەپ تارتىپ الۋشىلارمەن، يسلام اسكەريلەرiنiڭ لاڭكەستiك ارەكەتتەرiمەن كۇرەسكەنiن ايتىپ اقتالادى. الايدا، اندiجانداعى الاڭدا ولتiرiلگەندەردiڭ كوبiسi قورعانسىز قارتتار مەن بالالار، اياعى اۋىر كەلiنشەكتەر بولاتىن…

اق ءۇيدiڭ سىنعا الۋىنىڭ سوڭى وزبەكستانداعى اۋعانستانعا قارسى سوعىس اشۋ ماقساتىندا قۇرىلعان امەريكالىق اسكەري بازانىڭ جابىلۋىنا اكەپ سوقتى. ۆاشينگتونعا توڭقىلداعان كارiموۆ ەلiندەگi بiرقاتار شەتەلدiك ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكiلدەرiن تۇرە قۋىپ، رەسەيمەن اراسىن جاقىنداتا ءتۇستi. قولتىعىنا كەلiپ تىعىلعان وزبەكتەردەن ورىستار قاشا قويمادى. «كۇلشەلi بالا سۇيمەككە جاقسى» دەگەندەي، گازعا باي كارiموۆتiڭ ەلiنەن ورىستارعا پايدا بولماسا، زيان كەلمەسi ايدان انىق. ەۋروپالىق وداق وزبەكستانعا قاتىستى اسكەري ەمبارگو جاريالاپ، اندiجانداعى قانتوگiسكە قاتىسى بار دەگەن شەنەۋنiكتەرگە ۆيزا بەرۋگە تىيىم سالدى. ەۋرووداق كارiموۆتiڭ كومانداسىن ادامگەرشiلiك قاعيدالاردى ساقتاۋعا شاقىرعىسى كەلگەن. مىڭق ەتكەن كارiموۆ بولمادى. كەرiسiنشە، ودان سايىن قۇتىرىنا ءتۇستi. ونىڭ سوڭعى قۇرباندارىنىڭ بiرi – نورمۋحامەدوۆ 21 قاراشادا دۇنيەدەن ءوتتi. تۇرمەدەگi تاحير نورمۋحامەدوۆتiڭ ءمايiتi ءدال تۋعان كۇنiندە ۇيiنە قايتارىلىپتى. جانسىز دەنەسiندەگi قارا داقتار مەن ەلەكتروشوكتان قالعان سانسىز جاراقات iزدەرi، iشiنە قاراي مايىرىلىپ قالعان باس سۇيەگi ونىڭ تۇرمەدەگi جاعدايىنان حابار بەرسە كەرەك. مارقۇمنىڭ تۋعاندارى شەتەلدiك باق-قا بەرگەن سۇحباتتا جىلجىمايتىن مۇلiك سالاسىندا اگەنت بولىپ قىزمەت اتقارعان تاحيردىڭ «حيزبۋت تاحرير» ۇيىمىمەن بايلانىستى دەگەن ايىپپەن، 2002 جىلى 8 جىلعا تۇرمەگە قامالعانىن ايتقان. 1998 جىلى وزبەك پارلامەنتiندە دiني ەكسترەميستەر تۋرالى ءسوز سويلەگەن ول: «وندايلاردى قاق ماڭدايدان كوزدەپ اتۋ كەرەك. ەگەر كەرەك بولسا، ولاردى ءوزiم اتام» دەگەن. ول ول ما، 1999 جىلى «مەن ەكi ءجۇز ادامنىڭ باسىن ج ۇلىپ الۋعا دايىنمىن! رەسپۋبليكاداعى بەيبiتشiلiك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋدا ولاردىڭ ءومiرiن قيۋعا بارمىن» دەپ سالىپتى. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋشىلار «شاش ال دەسە، باس الاتىن» پرەزيدەنتتiڭ كەسiرiنەن تالاي بەيبiت ءارi قورعانسىز تۇرمەگە قامالدى ما دەپ قاۋiپتەنەدi. ايتپاقشى، الەمدiك دەڭگەيدەگi قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ارالاسۋىمەن، كارiموۆتiڭ «مەيiرiمi تۇسكەن» ادامدار بار. مىسالى، ءۇميدا نيازوۆا دەگەن جۋرناليست اندiجانداعى قاندى قىرعىن تۋرالى ماقالانى كومپيۋتەرiندە ساقتاعانى ءۇشiن 7 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلعان ەكەن. ابىروي بولعاندا، حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ارالاسۋىمەن، 2 جاسار بالاسى بار جۋرناليست كەلiنشەك قاپاستان شىعارىلىپتى. بiراق 7 جىل iشiندە ەلدەن شىقپاۋعا، كەشكi وندا ۇيدە بولۋعا مiندەتتەلگەن.

ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردiڭ كەيبiرi وزبەكستانعا قاتىستى ەنگiزiلگەن سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋعا مۇددەلi. اسiرەسە، گەرمانيا. ناتو-نىڭ اۋعانستانعا قارسى باعىتتالاتىن اسكەري شارالارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا وزبەكتەردiڭ تەرمەز قالاسىندا اسكەري بازاسىن ورنالاستىرعان نەمiستەر بiرنەشە جىلدان بەرi ەۋروپالىقتار تاراپىنان ەنگiزiلگەن تىيىمداردىڭ كۇشiن جويۋعا جانتالاسۋدا. سونداي-اق، وزبەكتەرمەن ەكi ارادا ساۋدانى قىزدىرۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا جوق ەمەس. ۇلى جiبەك جولىنىڭ بويىندا سوزىلىپ جاتقان وزبەكستان ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرعان كوپiر بولاتىن. سامارقان مەن بۇقاراداعى قايناعان قانبازار ازيالىق ايماقتاعى iرi ساۋدا ورتالىعى ەدi. كەزiندە قاعاناعى قارق، ساعاناعى سارق، ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل، ارقا-جارقا وتىرعان وزبەكتەر ەلi مۇناي، گاز، ماقتاعا باي بولسا دا، بۇگiندە كەدەيشiلiك پەن جوقشىلىقتىڭ ايماعىنا اينالعان. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 27 ميلليون وزبەكتiڭ ۇشتەن بiرi – قازiرگi تاڭدا سiڭiرi شىققان كەدەي. اۆتوريتارلىق رەجيمگە سۇيەنگەن ساياسي جانە الەۋمەتتiك احۋالدىڭ سىن كوتەرمەۋi سالدارىنان شەكارا اسقان ميلليونداعان سارت ناپاقالارىن وزگە توپىراقتاردان تاۋىپ ءجۇر. قازاق جەرiندەگi زاڭسىز كەلiمسەكتەر مەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ كوپشiلiگi – وزبەكتەر. ولاردىڭ كەيبiرi تiپتi، بiركۇندiك تاماق ءۇشiن ەڭبەك ەتۋدەن قاشپايدى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button