ءتورت قۇبىلامىز تەڭ بە وسى؟

ءيا، بiز وسى نەسiنە جەتiسiپ ماقتانامىز؟ … ەلiمiزدە قازاقتiلدi بiلiم ۇيالارى، مەكتەپ جاسىنا دەيiنگi تاربيە بەرەتiن مەكەمەلەر، ياعني، مەكتەپ پەن بالاباقشا جەتiسپەيدi. بارشاعا ءمالiم، بيىل ارنايى 100 مەكتەپ پەن 100 اۋرۋحانا سالۋ جوسپارى باستالىپ ۇلگەردi. ايتەۋiر، اتالمىش جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا كوزبوياۋشىلىق تانىتىپ، iلۋدە بiر بالاباقشا مەن مەكتەپتiڭ نەمەسە اۋرۋحانانىڭ اشىلۋى تيiس بولسا دا، دابىرايتىپ كورسەتەمiز، ايتامىز. ەگەر ول بالاباقشا نە مەكتەپ قازاقتiلدi بولسا، سان مارتە ايتۋدان جالىقپاۋعا بارمىز. اۋ، ءوز وتانىمىزدا ءومiر ءسۇرiپ، ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءوز تiلiندە تاربيە بەرەتiن مەكەمەسi اشىلعانىنا نەگە قۋانا¬مىز؟ بۇلاردىڭ بولۋى ءاۋ باستان زاڭدىلىق ەمەس پە؟!

بۇگiندە كوپ جەردە مادەنيەت وشاقتارىنىڭ كۇل-تالقانى شىققان. ەسەسiنە، اسiرەسە، اۋىل جاستارى، ونىڭ iشiندە ەكi قولعا بiر كۇرەك تاپپاي سەندەلiپ جۇرگەندەرi مەن شارۋاعا ق ۇلىقسىزدارى ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدiككە سالىنىپ، قاسيەتتi مەكەندi جىن-ويناققا اينالدىرۋدا. اتتەڭ، بۇرىنعىداي كiتاپحانالار مەن كلۋبتار جۇمىس iستەپ تۇرعان بولسا، جاستار التىن ۋاقىتىن زياندى iستەرگە ارناماس پا ەدi? شىنى كەرەك، الدىڭعى بۋىن اعالارىمىز تۇرماق، بiز دە سول مادەنيەت پەن رۋحانياتتان قول ۇزبەگەن زاماندى ساعىنىپ، اۋىزعا جيi الىپ جاتامىز. جاستار ەداۋiر سانالى، سالماقتى بولعاندىقتان دا، بار ءۇمiتi – بiلiم الۋ ەدi. بۇگiنگiدەي جەڭiل جۇرiسپەن گولايتتاپ ءجۇرiپ، وت باسىپ كەتەتiندەرi كەمدە-كەم. مiنە، سول اۋىل مەن قالا اراسىندا نە قالدى؟ ەشتەڭە دە. كەرiسiنشە، اۋىل تونالدى، توزدى، تام-تۇم دۇنيەنiڭ ءبارi قولدى بوپ كەتتi. اقىر سوڭىندا بiر كەزدەرi قانشاما تالاپتى جاننىڭ رۋحاني مەكەنi – كوپتەگەن كiتاپحانا ورىندارى بۇزىلىپ، قاڭىراپ قالدى. بiز وسى نەسiنە ماقتانامىز؟

ءوز جىرتىعىمىزدى بۇتiندەي الماي جاتقاندا، ءۇش تۇعىرلى تiل دەگەن «ساياساتتى» ەنگiزiپ، ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سiڭدiرۋگە كiرiسiپ تە كەتتiك. قازاقتiلدi بiلiم وشاقتارىنىڭ سانىن كوبەيتiپ، قازاقتiلدi ۇرپاق تاربيەلەۋدi قارق قىلىپ قويعانىمىمىز ازداي، اعىلشىن تiلiن سول بالا تاربيەسi باستاۋىنىڭ قاينار كوزi – بالاباقشادان ۇيرەنەتiن بولدىق. بۇرىن-سوڭدى قازاقشا ساڭقىلداپ تۇرعانىمىز ءماز ەمەس ەدi، ەندi تiپتi، شۇلدiرلەگەن تiلiمiز ادام ۇقپاستاي بوپ كەتە مە دەپ قورقاسىڭ. باسقا باسقا، بيلiكتە جىلى ورنىن سۋىتقىسى كەلمەيتiن كەيبiر باسشىلاردا نە ۇيات، نە ار قالمادى. وزدەرi اتىن داڭعازاداي ەتiپ وسىدان التى جىل بۇرىن 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان تiلدەردi دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلداعانىمەن قويماي، 2007 جىل «قازاق تiلi» جىلىن جارياعا جار سالعان. مەجەلi ۋاقىتتىڭ كوبi كەتiپ، ازى قالدى. ناتيجەسi قايسى؟ «باياعى جارتاس، سول جارتاس». بۇل ايتەۋiر بولiنگەن اقشانى دiتتەگەن جەرiنە جەتكiزبەي، سول ءۇشiن دە قۇر قاراپ جۇرمەي، ەلدiڭ كوڭiلiن اۋلاۋدىڭ بiر ءادiس-ءتاسiلi عانا. نەمەسە، «ە، ۇكiمەتتەگiلەر نەمەسە پالەنشە مينيستر قازاق تiلiنiڭ كوسەگەسiن كوگەرتۋ ءۇشiن مىناداي قاۋلى نەمەسە مiندەتتەمە جۇكتەپتi عوي» دەگەن جالعان اتاققا يە بولۋدىڭ قاراپايىم جولى. ال، «سەن مۇلدەم قاتەلەسەسiڭ، اناۋ مينيستر ءبۇيتiپ جاتىر، ءسويتiپ جاتىر» دەگەن ايتشى ماعان كوزبەن كورiپ، قولمەن ۇستايتىن دالەلدi. تابا المايسىڭ دا، «مiنە» دەپ قولمەن نۇسقاپ كورسەتە دە المايسىڭ. ويتكەنi، ونىڭ ءبارi ءجاي قاعاز جۇزiندە، ال iس-تاجiريبەدە اسا كوپ ۇشىراسپايدى. ءالi دە مەملەكەتتiك مەكەمە قىزمەتتەرiندە iس-قاعازدارى ورىس تiلiندە جۇرگiزiلەدi. ەڭ اۋەلگi مىسالدى الىسقا بارماي-اق، سول بيلiك تارماعىنداعى ءتۇرلi مينيسترلiك وكiلدەرiنەن iزدەپ كورەيiكشi. كەز كەلگەن حالىقارالىق باسقوسۋ مەن شەتەلدiڭ باسشىلارى مەن بiر بارماعىن iشiنە بۇككەن ساياساتشىلارى توبە كورسەتەتiن جيىندا ءسوزدiڭ بەتاشارىن دا، قورىتىندىسىن دا ورىسشامەن باستاپ، ورىسشامەن ءتامامدايدى. قازاق تiلiندە ەكi ءسوزدiڭ باسىن قۇراپ سويلەۋگە نامىستانادى، ال وزدەرiنە ۇلگi بولارلىق تiلiن، ۇلتىن قۇرمەتتەيتiن باسقا مەملەكەت باسشىلارى الدىندا ەش شiمiرiكپەيدi دە. البەتتە، ولاردىڭ قاشاندا ۇپايى تۇگەل، قىلشىعى دا قيسايمايدى. شەتكە ىسىرىلىپ جاتقان – قازاق تiلi، ونى قولدانىسقا ەنگiزبەي جاتقان دا – قازاق بيلiگi. بالكiم، بiزدiڭ رەسمي تiلدi بيلiكتiڭ بۇل iسiنە iشتەي قۋانىپ ءارi جيiركەنە قارايتىندار تiلiن، ۇلتىن سىيلامايتىن باسشىلارى بار بەيشارا قازاق حالقىنا جانى اشيتىن دا بولار. جاسىراتىنى جوق، مۇنى شەتەلدەن كەلگەن تالاي ادامنىڭ اۋزىنان ەستiدiك. سول كەزدە «دوس جىلاتىپ…» ايتادى دەگەن وسى شىعار دەپ، كiرiپ كەتەتiن تەسiك تاپپاي، ابدىراپ قالعان كەزدەرiمiز دە بولعان. سوندا بيلiكتiڭ سولقىلداق ساياساتى ءۇشiن قاراپايىم حالىق ۇيالۋى كەرەك پە؟ ايتپاقشى، تاياۋدا عانا «تiلدەردi قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرi» اتتى وتىرىستا تiل دەگەن بiتپەيتiن جىر اياسىندا تاعى دا ماسەلە قوزعالدى. وندا تiل كوميتەتiنiڭ توراعاسى ەردەن قاجىبەك مىرزا اعىمداعى جىلى 22 مەملەكەتتiك ورگان، 10 وبلىس پەن ەكi باس قالا iس-قاعازدارىن مەملەكەتتiك تiلگە كوشiردi دەگەن كورسەتكiشتi قۋانا ايتقان-دى. ونىڭ ايتۋىنشا، جالپى بيىلعى كورسەتكiشتەر بويىنشا رەسپۋبليكا ءوڭiرiنiڭ 75 پايىزى iس-قاعازدارىن مەملەكەتتiك تiلدە جۇرگiزۋگە كوشكەن. ال. مينيسترلiكتەر مەن اگەنتتiكتەردiڭ قازاق تiلiندە iس جۇرگiزۋگە كوشۋ كورسەتكiشi – 61 پايىز كورiنەدi. «وسى قارقىن ساقتالسا، بار-جوعى بiر-ەكi جىل iشiندە مەملەكەتتiك مەكەمەلەرiمiزدi 100 پايىز مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلiنە كوشiرۋگە بولادى» – دەيدi ول. البەتتە، بۇل كورسەتكiشكە سەنۋگە دە بولار ەدi، ەگەر ءسوز بەن iستiڭ الشاقتىعى مەن ارا سالماعى اجىراتىلىپ جاتسا… پارلامەنتتە قابىلداناتىن زاڭ جوباسى مەن قاۋلى-قارار قازاق تiلiندە تالقىلانىپ، قازاق تiلiندە جازىلىپ جاتسا… حالىققا قىزمەت ەتەتiن قوعامدىق ورتالىقتار قازاق تiلiندە قىزمەت كورسەتسە… اڭگiمە باسقا.

ودان قالا بەردi، ەسiگiمiزدi جان-جاققا ايقارا اشىپ تاستادىق. بوساعامىزدى كiم كورiنگەن اتتاپ، «ءتور مەنiكi» دەيتiن بولدى. جەر-جەرگە تارىداي شاشىلعان قازاقتى شاقىرىپ بiر تۋدىڭ استىنا بiرiكتiرە الماي جاتىپ، كەلiمسەكتەردi جارىلقاپ، جاعداي جاساۋدى جالعاستىرىپ كەلەمiز. ناتيجەسiندە ميگرانتتاردىڭ ەلiمiزگە كەلiپ، ەڭبەك ەتۋiنە قولايلى كۇن تۋدى. سوراقىسى سول، بۇنىڭ الدىندا ولاردىڭ قۇجاتىن باقانداي ءۇش جىلعا زاڭداستىرىپ بەرiپ ەدiك، ەندi مiنە، شەكارالاس ايماقتاردان نانىن تابۋعا كەلگەن كiرمەلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى ەداۋiر جەڭiلدەتiپ، «شەكارالاس وڭiردەن كەلگەن ەڭبەككەر» دەگەن ۇعىم ەنگiزدiك. پارلامەنت ماجiلiسiندە پايدا-زيان جاعى تالقىعا تۇسپەي-اق ماقۇلدانعان «ەڭبەك كوشi-قونى جانە ەڭبەكشi ميگرانتتاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق» تۋرالى قۇجات جوباسى سەناتقا ءتۇستi. قۇداي قالاسا، كوپكە جۇتىلىپ كەتە بەرەتiن بiرەن-ساران قارسى پiكiردiڭ تۋاتىنىنا قاراماستان، كور دە تۇر سەنات دەپۋتاتتارى دا «لاپپايشىلىققا» سالىنىپ، باسىن بiر مەزەتتە يزەيتiن بولادى دەپ الدىن-الا توپشىلاپ ەدiك، ايتقانىمىز ايداي كەلدi. بۇل ۇيرەنشiكتi جاعداي. مۇنداي قاراما-قايشىلىقتى سiز دە، مەن دە پارلامەنت تىنىسى ارقىلى كورiپ-بiلiپ جۇرگەنiمiز شىندىق. ايتسە دە، حالىققا جانى اشيتىندىعىن بiلدiرiپ جاتاتىن ازاماتتاردىڭ ءسوزi قۇلاققا iلiنبەي، جەلگە ۇشىپ كەتەتiنi بار. ماسەلەن، ءماجiلiس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ «ءوزiمiزدi قاشان جارىلقايمىز؟» دەگەنiنە كiم قۇلاق استى؟ ونىڭ باتىل ءارi بايلامدى پiكiرi «جاتتى جارىلقاعانشا، اتاۋلى الەۋمەتتiك كومەكتەن قاعىلعان وتباسىلاردى نەگە ويلامايمىز؟» دەگەنگە سايادى. «ۇكiمەتتiڭ بۇل ەسەبi ورىنسىز. جاردەماقىنى ورىنداۋ بارىسىندا الەۋمەتتiك جاعدايى تومەن وتباسىنىڭ ازىن-اۋلاق مالى، يت-قۇسى، باقشا ونiمدەرi دە ەسەپكە الىنادى. وسى دۇرىس پا؟». ال، انا مەن بالاعا ارنالعان جاردەماقى جايىندا اڭگiمە قوزعاۋدىڭ ءوزi ارتىق. نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ شىمبايىنا باتقانى – بالالار جاردەماقىسىن ەسەپتەۋدە دە ۇكiمەتتiڭ وسى ۇستانىمنان ەش تانباۋى. «سيىر 10 ليتر ءسۇت بەرەدi دەپ بالانى جاردەماقىدان قاعۋ – ۇلكەن قاتەلiك. ۇكiمەت وسىنى تۇزەسە»، – دەدi ول ءوز ساۋالىندا.

استانادا ايى وڭىنان تۋعان وڭتۇستiك كورەيالىق كومپانيا قازاقستاندىق جۇمىسشىلارعا ءوز دەگەندەرiن iستەتiپ، قۇقىقتارىن اياققا تاپتاپ كەلەدi ەكەن. قارا جۇمىسشىنىڭ قاۋiپسiزدiك شارالارىن ساقتاماق تۇگiلi، قاراپايىم كەرەك-جاراق دۇنيەمەن دە قامتاماسىز ەتiلمەگەنi جايىندا اقپارات قۇرالدارىندا سان مارتە ايتىلىپ جاتتى. ال، «بiردەڭە» دەپ اۋىز اشاتىن بولسا، «شىقساڭدار، بارىڭدار! وزبەكستاننان كەلگەن ارزانقول جۇمىسشىلاردى الامىز!» دەپ قوقان-لوققى كورسەتەتiن دارەجەگە جەتiپتi. مiنە، ءسويتiپ قازاقستاندا ءجۇرiپ، نانىن جەگەن كاسiپكەر كارiس قانداستارعا تiسiن باتىرا باستاعانى بيلiكتiڭ جانىنا باتپاي ما؟

الايدا، باسقا ەلدiڭ تاجiريبەسiنە كوز جۇگiرتسەك، بۇگiندە الىپ رەسەي تiلi مەن ۇلتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشiن ءتۇرلi شاراعا مۇرىندىق بولىپ قويماي، ءوز جەرi تۇرماق، بالتىق جاعالاۋى، تمد ەلدەرiندە ورىس تiلiنiڭ ماڭگi ۇمىتىلماۋى ءۇشiن ناقتى جوبالاردى تاجiريبە جۇزiندە iسكە اسىرىپ كەلەدi. ال، ۋكراينا پرەزيدەنتi يۋششەنكو: «ۋكراينادا تiلدiك ساياساتتا اناۋ ايتقان پروبلەما جوق، بولمايدى دا» دەيدi. ونىڭ پiكiرiنشە، تiلگە ارنالعان پiكiرتالاس – ساياسي تاقىرىپ. سونداي-اق، ول مەملەكەت باسقا ۇلت وكiلدەرiنiڭ، ونىڭ iشiندە ورىس تiلiنiڭ قولدانۋ اياسىنىڭ تارىلماۋىنا قوماقتى قارجى بولۋدە، سوندىقتان دا تiل ساياساتىن ايتقاندا، بيۋدجەتتiڭ تەڭ جارتىسى ورىس تiلiنە كەتiپ جاتقاندىعىن ءارi قاي مەملەكەت سالىق ەسەبiنەن تiلدiك ساياساتتى قارجىلاندىرىپ وتىرعاندىعىن ۇمىتپايىق» دەگەندi ايتادى.

ال، ماسكەۋدiڭ مەرi يۋ.لۋجكوۆ «ماسكەۋ – كiم-كورiنگەن كiرiپ شىعاتىن قاقپا ەمەس» دەپ، ميگرانتتاردىڭ ەمiن-ەركiن شەكارادان وتۋiنە توسقاۋىل جاساي باستادى. ەسەسiنە، وتانداستارىن شاماسى كەلگەنشە شاقىرىپ، جان-جاعىنداعى وبلىس ايماقتارىنا جايعاستىرىپ جاتقاندىعى ساباق بولاتىنداي جايت. بiزدە ءبارi كەرiسiنشە. قازاقتىڭ نەبiر مارقاسقا جiگiتتەرi ءوز نەسiبەسiنەن قاعىلىپ، بازار جاعالاپ، اربا سۇيرەپ جۇرگەنiنە ءماز. ال الەمنiڭ 40-تان استام ەلiندە تۇرىپ جاتقان 4،5ملن. قازاق جاتقا جۇتىلىپ كەتپەي مە؟ ەگەردە ءدال رەسەي سەكiلدi قولدا بار كومەكتi اياماسا، قانداستار ەرتەڭ-اق وتانىنا ورالار ما ەدi، كiم بiلسiن «2008 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسىندا كەلەسi جىلى اتاجۇرتىنا قونىس اۋداراتىن ورالمانداردى الەۋمەتتiك قولداۋ ءۇشiن ارنايى قارجى بولiنگەن. «حالىقتىڭ كوشi-قونى تۋرالى» قر 1997 جىلعى جەلتوقساننىڭ 13-iندەگi زاڭىنا سايكەس ورالمانداردى تاريحي وتانىنا قونىستاندىرۋعا جانە الەۋمەتتiك قورعاۋعا ارنالعان باعدارلاما بويىنشا 12 ملرد. 176 ملن. 203 مىڭ تەڭگە سوماسىندا قاراجات كوزدەلدi. بۇل از با، كوپ پە؟ جىلدا بار-جوعى 15 مىڭ وتباسىنى عانا كوشiرiپ الۋعا قاۋقارىن تانىتىپ وتىرعان ۇكiمەت جايباسارلىققا سالىنىپ كەلەدi. تۇرالاپ قالعان دەموگرافيانى قانداستارمەن ەمەس، كەلiمسەكتەرمەن كوتەرۋدi ءجون ساناعان بيلiكتiڭ بۇل قاي ساسقانى؟

رەسەي پرەزيدەنتi ۆ.پۋتين بولسا، وتانداستارعا اۋەلگi كەزەكتە باسپانا جانە جۇمىس جاعىنان كومەكتەسۋ قاجەت ەكەنiن ەسكەردi. «قاتەلەسپەسەم، كۇندەلiكتi تابىس كوزi جوق وتانداسقا العاش قونىستانعان كەزدە بەرiلەتiن بiر رەتتiك ءارi اي سايىن جاردەماقى – 60 مىڭ رۋبلدەن بەرiلەدi. قالاي بولعاندا دا، وتانداس ءۇشiن بۇل تاپتىرمايتىن كومەك.

بiز ءتۇرلi ميسسيونەرلiك اعىمدارعا دا ەسiك اشتىق. ولار كادiمگiدەي زاڭ جۇزiندە اشىق تiركەلiپ، ەلiمiزدiڭ ەرتەڭi – جاستاردى ءوز دiنiنەن بەزدiرۋ ءۇشiن، ءتۇرلi-ءتۇستi بوياۋى قانىق كiتاپتارىن ناسيحاتتاپ، ءا دەگەننەن ساناسىن جاۋلاپ ۇلگەردi. سونىڭ سالدارىنان قانشاما قاراكوزدەر ميسسيونەرلiك اعىمنىڭ جەتەگiندە كەتiپ، تازا قۇربانىنا اينالۋدا. سويتە تۇرا، ادiلەت مينيسترلiگi دiندەر iستەرi جونiندەگi كوميتەتi جەر-جەردە ەلدەگi كونفەسسياارالىق كەلiسiمدi نىعايتۋعا بايلانىستى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋدان جالىقپايدى. الايدا، «كوپۇلتتى، كوپدiندi» مەملەكەتپiز دەپ بيلiكتەن باستاپ ۇرانداتقان سوڭ، دiني ەكسترەميزم مەن فاناتيزمنiڭ جانە ءداستۇرلi ەمەس كونفەسسيالاردىڭ ايىرماشىلىعىن ءتۇسiندiرۋ دە زاڭدىلىق، ارينە. دەگەنمەن، وسى بەي-بەرەكەت، ورىنسىز جالپاقشەشەيلiگiمiزدەن وپىق جەپ جاتقانىمىزدى نەگە اڭعارمايمىز؟ تiپتi، قازiر جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرiنە زاراتۋشترا، حريستيان دiنiنiڭ ءتۇرلi تارماقتارىنان ارنايى ءدارiس وقۋعا كەلiپ-كەتiپ جاتاتىن دiنباسىلاردىڭ كوزدەگەنi نە؟ باسقا قالانى ايتپاي-اق قويايىق. جاڭادان بوي كوتەرگەن ەلiمiزدiڭ باس قالاسى – استانادا دiني كەلiسiمدi نىعايتۋعا بايلانىستى ءتۇرلi دiني بiرلەستiكتەردiڭ وكiلدەرiمەن كەزدەسۋ وتكiزiلەدi. وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى دەرەك بويىنشا، ەلوردادا 48-دەن استام دiني ۇيىم مەن 33-تەي شەتەلدiك ميسسيونەرلەر ميسسياسىن ورىنداپ كەلگەن. ال الىستان مەنمۇندالاپ شاقىرىپ تۇراتىن حرامدار ەسiلدiڭ ەكi جاعالاۋىنان قونىس تەپكەن. ونىڭ بiرi: – ورتا ازيا بويىنشا ەڭ ۇلكەن كۇمبەزدi «بەيت راحەل-حاباد ليۋباۆيچ» سيناگوگاسى، ەكiنشiسi – «كونستانتينو-ەلەنين» شiركەۋi.

مۇناي قورى ارقىلى ەكونوميكامىزدى iلگەرiلەتiپ الدىق. ايتەۋiر، جاتپاي-تۇرماي باسەكەگە قابiلەتتi 50 ەلدiڭ قاتارىنا، دسۇ-نا ەنۋگە، ەقىۇ-عا وتۋگە جانىمىزدى سالىپ جاتقان جايىمىز بار. وعان دا جەتەتiن كۇن الىس ەمەس ەكەن. بiراق، الەۋمەتتiك، بiلiم-عىلىم، دەنساۋلىق، ەكولوگيا سالاسىنىڭ تامىرىنا قان جۇگiرمەي، تۇرالاپ تۇر. سوندا، حالىققا قاجەتتi كومەك كورسەتەتiن قوعامدىق مەكەمە دۇرىس قىزمەت iستەمەسە، ەكونوميكانىڭ قارىشتاپ دامىعانىنان نە پايدا؟

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button