№700-701________گازەتتi كەلەسi ءنومiرi 27 جەلتوقساندا شىعادى

تاعى دا تIل تۋرالى

تاۋەلسiزدiك العالى 16 جىلدىڭ ءجۇزi بولدى. ەگەمەندiكتiڭ العاشقى جىلىندا شىر ەتiپ دۇنيەگە كەلگەن ءسابي ات جالىن تارتىپ مiنگەن ازاماتقا اينالدى. اتام قازاق «ون ۇشتە – وتاۋ يەسi» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. وكiنiشكە قاراي، بوستاندىق سۇيگiش قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ۇلاندارىمەن بiرگە وسكەن جوق. كەرiسiنشە، كەنجەلەپ قالدى: تاعى دا بيلiك كiنالi.

قازاقتار ەلiنە گاسترولدiك ساپارمەن كەلگەن رەسەيلiك ءانشi يوسيف كوبزون 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە العاشقى ماحابباتىنا دەگەن سەزiمiن ابايدىڭ قارا ولەڭiمەن جەتكiزگەنiن ايتتى. سەزiم پەرنەسiن ءدوپ باسىپ تەربەي بiلگەن اقىن جۇرەگi ۇلت پەن ۇلىس، دiن مەن دiلدi تالعاماسا كەرەك. وكiنiشكە قاراي، بۇگiنگi قازاق قوعامىندا مەملەكەتتiك مارتەبەگە يە ابايدىڭ تiلiن مەنسiنبەيتiندەر كوپ. ولاردىڭ اراسىندا ءوز قانداستارىمىز دا كەزدەسەدi. كەيبiرەۋلەر: «بار ايىبى – انا تiلiن بiلمەيتiندiگi. ايتپەسە، ورىستiلدi قازاقتاردىڭ ۇلتشىلدىعىندا مiن جوق» دەپ اقتالعانسيدى. مەنiڭشە، بۇل جاڭساق پiكiر. ويتكەنi، اسفالتتا وسكەن بالا مەن ماي توپىراقتى تiزەدەن كەشە شاڭداتقان اۋىلدىڭ قارادومالاعىن سالىستىرۋ مۇمكiن ەمەس. ءسوز ساپتاۋى، مiنەز-قۇلقى، تاربيەسi، تالعامى مەن جان-دۇنيەسi مۇلدە بولەك. ولاردىڭ ۇلتشىلدىق پەن ۇلتتىق نامىس تۋرالى تۇسiنiگi دە بiر-بiرiنە كەرەعار. وكiنiشكە قاراي، بiزدiڭ بيلiك باسىندا قازاقشا ويلاپ، قازاقشا ءتۇس كورمەيتiن قازاقتار كوپ. ياعني، اسفالتتا وسكەندەر. ال كiندiك قانى اۋىلدىڭ توپىراعىنا تامعاندار شەن مەن شەكپەن، قارىن مەن قۋ قۇلقىننىڭ ق ۇلىنا اينالعان. سىنا مەيلi، مiنە مەيلi، ءبارiبiر…

رەسەي 2007 جىلدى «ورىس تiلiنiڭ جىلى» دەپ جاريالاپ، پوستكەڭەستiك ەلدەردەگi ورىس تiلiنiڭ ىقپالىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋدا. بۇل ساياسات كەلەشەكتە جالعاسىن تابا بەرەرi ءسوزسiز. ويتكەنi، الەمدiك ساياسي ساحناعا ىقپال ەتۋگە ۇمتىلاتىن ورىستار انا تiلدەرiنiڭ كەڭiنەن قانات جايۋىنا مۇددەلi. فەدەرالدىق بيۋدجەتتەن قارجى بولiنەدi، ءتۇرلi شارالار ۇيىمداستىرىلادى، بيىل تiپتi، ارنايى دەلەگاتسيا قۇرىلىپ، بۇرىن كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەردەگi ورىس تiلiنiڭ احۋالىن بارلاپ قايتتى. قازاقتاردىڭ مەملەكەتiندە بiر ەمەس، بiرنەشە مارتە قوناقتا بولعان رەسەيلiكتەر مۇنداعى جاعدايعا ءدان ريزا. جۋىردا عانا استاناعا ات باسىن بۇرعان ورىس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى سينياكوۆ دەگەن بiرەۋ: «قازاقستاندا كوشەلەرگە iلiنگەن جازۋلار ورىس تiلiندە، ادامداردان ءجون سۇراساڭ، ورىسشا جاۋاپ بەرەدi. كەرەمەت!» دەپ ءماز بولدى. ءماز بولماعاندا قايتسiن! بىلتىر ەلiمiزگە ساپارلاپ قايتقان رف-نىڭ №1 حانىمى ليۋدميلا پۋتينا: «قازاقستاندا رەسەيگە، ورىس تiلiنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتا تۇسكەنi قۋانتادى» دەپ اعىنان جارىلدى. ول «قىزىعۋشىلىقتىڭ» كسرو زامانىنان بەرi كەلە جاتقان قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ اسەرiنەن «ارتا تۇسكەنiن» ۆۆپ-نىڭ كەلiنشەگi جاقسى بiلەدi. سوندىقتان دا تاۋەلسiزدiگiنە قول جەتكiزگەن بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر مەن پوستكەڭەستiك مەملەكەتتەردiڭ كوپشiلiگiندەگi «ورىستار مەن ورىس تiلiنەن كiندiكتi اجىراتىپ الۋ» ساياساتى قازاقستاندا جۇرگiزiلمەسە ەكەن دەپ تiلەيدi. وسىدان 1 عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ورىس تiلiن بiلەتiندەر سانى 150 ميلليونعا تەڭ بولعان. ارادا 90 جىل وتكەندە بۇل كورسەتكiش 350 ميلليونعا بiر-اق كوتەرiلiپتi. الايدا، كەڭەستiك يمپەريا ىدىراعاننان باستاپ پۋشكيننiڭ تiلiنiڭ بەرەكەسi قاشتى (بۇگiندە ورىسشاعا جۇيرiكتەر سانى 114 ميلليونعا جۋىق). لاتۆيا، ليتۆا، ەستونيامەن بiرگە ءازiربايجان، گرۋزيا، ارمەنيا رەسەيلiكتەردiڭ قاتىناس قۇرالىن شەت تiلدەرiنiڭ قاتارىنا سىرعىتتى. تاجiكستان، تۇركiمەنستان، مولدوۆا «ۇلتارالىق قاتىناس قۇرالى» دەپ تانىسا، ۋكرايندار «از ۇلتتاردىڭ تiلi» دەپ بەكiتتi. تەك كرەملدiڭ اۋانىنا توڭكەرiلۋگە ءلابباي بەلارۋستار عانا پۋتيننiڭ تiلiنەن «مەملەكەتتiك مارتەبەنi» ايامادى. ولاردان قازاق پەن قىرعىز دا قالىسقان جوق. بودانىندا بولعان ەلدiڭ تiلiنە «رەسمي» دەگەن اتاۋ بەردi. بiزدi قۇرتىپ كەلە جاتقان دا وسى «رەسمي تiل» تiركەسi. ۇلتتىڭ كەلەشەگiنە الاڭدايتىن ازاماتتار قانشا جىلدان بەرi «قر كونستيتۋتسياسىنداعى «رەسمي تiل» دەگەن تiركەستi الىپ تاستاۋ كەرەك. ويتكەنi، «مەملەكەتتiك» جانە «رەسمي» سوزدەرi بiر ماعىنا بەرەدi» دەپ دابىل قاققانمەن، بيلiك جاقتان تىڭدايتىن قۇلاق تابىلماي تۇر. مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋعا ارنالعان باعدارلاما جۇيەلi تۇردە جۇمىس iستەسە، قازاق جەرiندەگi وزگە ۇلت پەن ۇلىس وكiلدەرiنiڭ كوپشiلiگi مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلiنە مەنسiنبەۋشiلiك تانىتپاس ەدi. جەتكiلiكتi دەڭگەيدە قارجى بولiنبەۋi دە قازاق تiلiنiڭ ءوز جەرiندە وركەندەۋiنە كەدەرگi بولىپ وتىر. نەگiزi تiلدiڭ اياسىن كەڭەيتۋ شارالارى ۇزدiكسiز جۇرگiزiلۋi تيiس. الەمدiك تاجiريبە وسىلاي ۇندەيدi. مىسالى، دۇنيە ءجۇزiن جاۋلاپ الۋعا اينالعان اعىلشىن تiلiن ودان ارى دامىتۋ ماقساتىندا بريتاندىق كەڭەس جىل سايىن 500 ملن. فۋنت ستەرلينگ (765 ملن. ەۋرو) جۇمساسا، نەمiستەر گەرمانياداعى گەتە ينستيتۋتى ارقىلى مەملەكەتتiك بيۋدجەتتەن جىلىنا 250 ملن. ەۋرو بولەدi. فرانتسۋز تiلiنiڭ ۇستەمدiك ەتۋiنە مۇددەلi فرانتسيا، كانادا مەن بەلگيا دا 250 ملن. ەۋروعا جۋىق قارجى جاراتادى. سانىنىڭ كوپتiگiمەن بۇكiل الەمدi الاڭداتىپ وتىرعان قىتايلاردىڭ ءوزi بيىل «قىتايلاردىڭ تiلi قۇرىپ بارادى» دەپ اتتانداپ، بيۋدجەتتەن ارنايى قارجى ءبولدi، مەملەكەتتiك باعدارلامانى iسكە اسىرۋعا دەن قويدى. ولاردا قىتاي تiلiن بiلمەيتiندەر مەملەكەتتiك قىزمەتكە ورنالاسپاق تۇرماق، نان تاۋىپ جەي المايدى. تiل، دiن سياقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ماسەلەلەردە ءوزiن-ءوزi سىيلايتىن مەملەكەتتەردiڭ ەشقايسىسى سولقىلداقتىق تانىتقان ەمەس. باسقانى بىلاي قويعاندا، كورشiلەس ايىرقالپاقتىلار ەلiندە تۇراتىن بiرنەشە ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكiلدەرi «دياسپورا رەتiندە»، «ۇلتارالىق دوستاستىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا» بيلiكتەن ۇلەس نەمەسە تiلدەرiنە مەملەكەتتiك مارتەبە دامەتكەن ەمەس. ال ءۇي iشiنەن ءۇي تiگۋگە تىرىسقان تۇركيالىق كۇردتەردi تۇركيا پرەمەر-مينيسترi رەدجەپ تايپ ەردوعان: «سەندەر – دياسپورا ەمەسسiڭدەر. سەندەر – تۇرiكتەر سياقتى وسى ەلدiڭ بەلسەندi دە بەلدi مۇشەسiسiڭدەر. ەگەر وزدەرiڭدi دياسپورا رەتiندە كورسەتiپ، حالىقارالىق ۇيىمدار الدىندا ساياسي ۇپاي جيناۋدى كوزدەسەڭدەر، قاتتى قاتەلەسەسiڭدەر. سەندەردi وسى ويىنعا ارالاستىرۋعا تىرىسىپ جۇرگەندەر دە قاتتى قاتەلەسەدi» دەپ تىيىپ تاستادى. يراكتىق كۇرد سودىرلارى بiرنەشە جىلدان بەرi تۇركيا اۋماعىنان كۇردiستان مەملەكەتiن قۇرۋ ماقساتىندا ءتۇرلi لاڭكەستiك ارەكەتتەر ۇيىمداستىرىپ، ەلدiڭ بەرەكەتiن كەتiرiپ جۇرگەنi ءمالiم. مەملەكەتتiڭ تۇتاستىعىنا قاتەر توندiرگەن لاڭكەستەردiڭ كەسiرiنەن 40 مىڭعا جۋىق بەيكۇنا جان قازا تاپقان. الايدا، تۇرiكتەردiڭ بيلiگi «اش پالەدەن، قاش پالە» ساياساتىن ۇستانىپ وتىرعان جوق. كەرiسiنشە، ۇلتتىڭ كەلەشەگiنە بالتا شابۋعا ۇمتىلعاندارعا تاباندىلىقپەن قارسى تۇرۋدا. بiزدە ءبارi كەرiسiنشە. بيلiك قوعامدا قوردالانىپ قالعان تiل، دiن، سالت-ءداستۇر سياقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى قازاق ماسەلەسiن شەشۋدiڭ ورنىنا، جاۋىردى جابا توقۋعا تىرىسادى. قازاتكوم، مالوۆودنوەداعى قانتوگiسكە سەبەپ بولعان ماحماحانوۆ قىلمىستىق جازاعا تارتىلعان جوق. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi ونىڭ «قولعا تۇسپەي جۇرگەنiن» ايتادى. وسى iسكە قاتىستى تالدىقورعاندا وتكiزiلگەن سوت پروتسەسiندە قازاقتاردى انا تiلiندە، مەملەكەتتiك تiلدە، قازاق تiلiندە سويلەگەنi ءۇشiن سوت زالىنان قۋىپ شىققان. سۋديا جابiرلەنۋشi جاق بوپ تابىلاتىن شەشەندەردiڭ قازاقشا تۇسiنبەيتiندiگiن، سوندىقتان رەسمي تiلدە، ياعني، ورىس تiلدە سويلەۋ كەرەكتiگiن ايتقان. تالاپ ەتكەن. ورىسشا بiلمەيمiز دەگەن قازاقتاردى سوت زالىنان تۇرە قۋعان. وكiنiشتiسi، سول جەردە وتىرعان لاۋازىمدى ازاماتتاردىڭ بiردە-بiرi اراشا تۇسكەن جوق. ءوز جەرiندە وگەيدiڭ كۇيiن كەشكەن قازاقتار ەلباسىنىڭ اتىنا اشىق حات جولدادى. قر پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆ قازاقستان ازاماتى بولىپ تابىلاتىن كەز كەلگەن وتانداسقا مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلiن بiلۋدi جۇكتەدi. قر كونستيتۋتسياسىندا دا بۇل جايت تايعا تاڭبا باسقانداي، ايقىن كورسەتiلگەن. بiراق بiزدiڭ بيلiك زاڭدا بەكiتiلگەن باپتى ورىنداۋعا ق ۇلىقسىز ءارi مۇددەلi ەمەس. ماعان كەيدە «قازاقستاندا قازاق ۇلتىنا قارسى ماقساتتى تۇردە ارەكەت ەتەتiن مۇددەلi توپتار بار» دەگەن ءسوز راس سياقتى كورiنەدi.

P.S. وزبەكتەردiڭ پرەزيدەنتi كارiموۆ قازاق شەنەۋنiكتەرiمەن قولتىقتاسىپ، قۇشاقتاسىپ ءجۇرiپ شالقىتا ءان سالعان كوبزوندى ەسiگiنەن دە سىعالاتپادى: «ساياحاتشى رەتiندە كەلەم دەسە، ءوز ەركi. بiراق ءانشi رەتiندە كوبزوندى قابىلداي المايمىز. ويتكەنi، ونىڭ اندەرiن تىڭداساڭ، كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستiك يمپەريانى قايتا ورناتقىڭ كەپ كەتەدi»… ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك پەن مەملەكەت تۇتاتاستىعى ءۇشiن الاڭداعان وزبەكتەردiڭ باسشىسى سىرتتان كەلەتiن كەز كەلگەن يدەولوگيالىق كۇشتi تويتارىپ تاستاۋعا مۇددەلi. اتتەڭ!..

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button