تYيتكIل

بiز شىنىمەن ەڭبەك كۇشiنە ءزارۋمiز بە؟

قالىڭ ورماننىڭ iشiندە كەنەتتەن قاتتى داۋىل تۇرعاندا بيiك اعاشتاردىڭ باسى، تەڭسەلiپ، ۋلاپ-شۋلاپ، ازان-قازان بولىپ كەتەدi دە تومەنگi جاق تىپ-تىنىش بولىپ تۇرادى. ال، تومەنگi جاقتا سەل بولسا، قانشا بيiك بولسا دا ورماندى شايىپ كەتەدi. بۇنى “اۋزىمەن وراق ورىپ” جۇرگەن بيلiك، ارقاشان جادىندا ساقتاۋى تيiس.

بۇرىننان دا ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە “ەڭبەك كوشi-قونى جانە ەڭبەكشi ميگرانتتاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى 1994 جىلعى 15 ساۋiردەگi كەلiسiمگە وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار، قورعانىس جانە قاۋiپسiزدiك كوميتەتi توراعاسى ق. سۇلتانوۆ، مۇشەلەرi ءو. بايگەلدi، ءا. كەكiلباەۆ، ع. قاسىموۆ، و. ابدiكارiموۆ، ا. بولەكباەۆ، ءا. احمەتوۆتەردiڭ قاتىسۋىمەن بiر ەمەس ەكi وتىرىسىندا دا سىنعا ۇشىراسا دا ۇكiمەت جوسپارلاعان “مەرزiمiندە” سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا ماقۇلداندى. جوعارعى جاق “ۋلادى-شۋلادى”، باسىلدى. تەك تومەنگi جاق شۋلاعاننان قۇداي ساقتاسىن. يندونەزيانىڭ كەبiن كيiپ جۇرمەيiك ايتەۋiر.

ق. ر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi ب. ساپارباەۆ مىرزا مەن ونىڭ نوكەرلەرiنiڭ العا تارتقان جاۋاپتارى:

— بۇل حاتتاماعا ماسكەۋ قالاسىندا 2005 جىلى 25 قاراشادا تمد باسشىلارى قول قويىپ، ق. ر. ءماجiلiسi مەن سەنات كوميتەتتەرi ماقۇلداپ جانە مولدوۆا، بەلارۋس، قىرعىزستان، ۋكراينا ەلدەرi راتيفيكاتسيالاعان.

بiز نەگiزiنەن جۇمىسشىلاردى قابىلدايتىن ەلمiز. قازiرگi تاڭدا رەسەي، وزبەكستان، قىرعىزستاننان “ەڭبەكشi ميگرانتتار” كەلەدi. وسى حاتتاما بارىسىندا بiزدiڭ “ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ الەۋمەتتiك جاعدايىن جاقسارتۋ” زاڭى كورشiلەس مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا نەگiزدەلگەن. قازاقستان كورشi مەملەكەتتەردiڭ 17 وبلىسى جانە 74 اۋداندارىمەن شەكتەسەدi. سوعان بايلانىستى كورشi مەملەكەت ەڭبەكشiلەرi مەن بiزدiڭ مەملەكەتتiڭ ەڭبەكشiلەرi بiر-بiرiمەن قارىم-قاتىناستا بولىپ، جۇمىسقا بiر-بiرiنە بارىپ كەلۋدi وڭايلاتۋ، ادامداردىڭ شەكارانى كەسiپ وتكەندە، قۇجاتتارىن راسiمدەگەندە قيىندىقتار تۋىنداماس ءۇشiن جاسالىپ وتىر.

قازاقستاندا 8 ملن 100 مىڭ ادام جۇمىسقا جارامدى. وسى ساننىڭ ەسەبiمەن العاندا، ەڭبەك ميگرانتتارى 0،95 پايىز. ولار ءتورت كاتەگورياعا بولiنەدi; 1. باسشىلار 2. جوعارى بiلiمدiلەر، ينجەنەر-تەحنيكتەر 0،30 پايىز، 3. جۇمىسشىلار. 4. ماۋسىمدىق جۇمىسشىلار. شەكارا ماڭىنداعى; ماۋسىمدىق جۇمىسشىلار – الماتى مەن شىمكەنت وبلىستارىندا تەمەكi مەن ماقتا تەرۋ كەزiندە جالدانىپ جۇمىس iستەيتiندەر. زاڭ نەگiزiنەن وسىلارعا ارنالعان.

بiزگە ءالi 300 مىڭ جۇمىسشى جەتiسپەيدi. 1. قۇرىلىسشىلار، 2. تاۋ-كەن بايىتۋ كاسiپورىندارىنا جانە وندiرiسكە، 3. دارiگەرلەر. تۇركيا مەن قىتاي اشقان جۇمىس ورىندارىندا سولاردىڭ جۇمىسشىلارى iستەيدi. قازاقستان بويىنشا 68 مىڭ جۇمىسسىزدار تiركەلگەن. ولاردىڭ 24 مىڭىن وقىتتىق، ونىڭ 20 مىڭى جاڭا العان ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستى. قاپتاعان كوللەدجدەردi جاۋىپ كاسiپتiك-تەحنيكالىق ماماندار دايارلايتىن ۋچيليششەلەر اشامىز. قاي وڭiردە قانداي ەكونوميكالىق سالالار دامىعان بولسا، سونداي سالاعا كەرەكتi مامانداردى سول وڭiردە دايىندايمىز…

پرەزيدەنتتi وسىنداي “تاماشا جەتiستiكتەرiمەن” تويدىرىپ جۇرگەن ۇكiمەت مۇشەلەرi ابدەن اككi بولىپ، سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ۇستاتپايدى-اۋ، سابازدارىڭ. ال شىندىعىنا كەلسەك جاۋابى جوق سۇراقتار مەن كۇدiكتەردەن “نە بولىپ بارا جاتىر؟” دەگەن ۇرەي باسىم. قالاي اۋىزدارى بارىپ “بiزگە 300 مىڭ قۇرىلىسشى، جۇمىسشى كەرەك” دەپ ايتا الادى؟ وزiمiزدە 1 ملن-عا جۋىق قۇرىلىسشى-جۇمىسشى جۇمىسسىز ءجۇر. كەز-كەلگەن اۋىل، قالا، وبلىس اكiمi جۇمىسسىزدار سانىن جاسىرىپ، ەشقاشان شىندىقتى كورسەتپەيدi. كورسەتسە ولاردىڭ باسىنا بالە بولادى. جۇمىسسىزدارعا جۇمىس تاۋىپ بەرiپ، الەۋمەتتiك جاعدايىن جاقسارتۋ تiزە بەرسە ولاردىڭ شاشى تiك تۇرادى. سوندىقتان اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق، جاسىرۋ، جالعان اقپارات بەرۋ ولارعا ابىروي.

“شەتەلدiك ەڭبەكشi ميگرانتتاردى الەۋمەتتiك قورعاۋ” زاڭى ءوز جۇمىسسىزدارىمىزدى ەكi ەسەگە ارتتىرىپ، شەتەلدiكتەردi ەكi ەسەگە كوبەيتەدi دە بiزدiڭ جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسىن، جەپ وتىرعان نانىن تارتىپ الادى. شەتەلدiكتەرگە ارقا سۇيەگەن “جۇمىس بەرۋشiلەر، كومپانيا، ءوندiرiس، كاسiپورىن باسشىلارى قازاق حالقىن “جالقاۋ، بiلiمسiز، جۇمىس iستەمەي-اق اقشا تاپقىسى كەلەدi”، ت.ب. جالا جاۋىپ، جاماناتتى قىلۋ ارقىلى سان-قيلى ايلا-تاسiلدەر ويلاپ، قالايدا ءوز ازاماتتارىمىزدى جۇمىسقا الماۋدىڭ جولىن تابۋدا. ونىڭ سەبەبi، قىمباتشىلىق، ينفلياتسيا اۋىزداقتالماعان ەلدە، “تۇتىنۋ سەبەتiنە” وراي قازاقستاندىق جۇمىسشىلار اقشا تالاپ ەتەدi، تولەمەسە سوتقا سۇيرەيدi، شەرۋلەر وتكiزەدi. سوسىن ولارعا مەديتسينالىق كومەك، ساقتاندىرۋ، زەينەتاقى قورلارىنا اقشا اۋدارۋ، ت. ب. الەۋمەتتiك جاردەمدەر كورسەتۋگە تۋرا كەلەدi. ءوز قالتاسىن عانا ويلايتىندار ءۇشiن بۇدان وتكەن ازاپ جوق. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشiلەر قازاقستاندىق مامانداردىڭ بiلiكتiلiگiنە قاساقانا جوعارى تالاپتار قويىپ، ولاردىڭ ورنىنا شەتەلدiك بiلiكتiلiگi تومەن جۇمىسشىلار اكەلۋدە. ۇكiمەتتiڭ جانىن سالا بۇل زاڭدى وتكiزiپ جiبەرۋiندە نە سىر جاتىر؟ كiمدەردiڭ مۇددەسiن قورعاپ وتىر؟

سەناتور ع. قاسىموۆ مىرزا:

— بiرiنشiدەن، مۇنداي زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋىنا ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسىمىن، بiزگە قانداي سالالارعا قانشا “ەڭبەكشi ميگرانتتار” كەرەك ەكەنi — iشكi سۇرانىسقا قانشا ادام، زاڭسىز نەشە جۇمىسشى، باسقا ويداعى ادامدار، ناركوماندار، سپيد جۇقتىرعاندار، نەشە ءتۇرلi اۋرۋلارى بار ادامدار كەلiپ جاتقانى زەرتتەلمەگەن، ەشكiم دە بiلمەيدi.

ەكiنشiدەن، “ەڭبەكشi ميگرانتتار” دەگەن ءسوزدiڭ ءوزi نە ماعىنا بەرەدi? سوندا شەتەلدiكتەر “ەڭبەكشi ميگرانتتار” دەپ ءوز جۇمىسشىلارىمىز “جالدامالى جۇمىسشىلار” دەپ اتالاتىن بولدى ما؟ قاي ەلدە وسىنداي زاڭ قابىلدادى؟

ۇشiنشiدەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالاس ءارi تۋىس مەملەكەتتەرمەن بايلانىسىمىز، دوستىعىمىز نىعايادى. ال، ءوزiمiزدiڭ ءۇيسiز، كۇيسiز، جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتارىمىزعا كiم قولايلى، الەۋمەتتiك جاعداي جاسايدى؟

تورتiنشiدەن، شەكارا ماڭىنداعى “ەڭبەكشi ميگرانتتاردىڭ” ءبارi “مامان، بiلiكتi بiلiمدi” بولعانى ما؟ كەرiسiنشە، اسiرەسە وزبەكستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى “ەڭبەكشi ميگرانتتارىنىڭ” ساپاسى، بiلiمi، بiلiكتiلiگi، الەۋمەتتiك جاعدايى بiزدiكiنەن ون ەسە تومەن…

سەناتور ءا. كەكiلباەۆ: — سەندەر وسى ۇكiمەت مۇشەلەرi، كەز-كەلگەن ۇساق-تۇيەك iستەرiڭە دەيiن پرەزيدەنتتiڭ اتىن پايدالانىپ جانە ونىڭ جولداۋىن قول جاۋلىق قىلىپ، ساۋاتسىز، قاتە جانە شيكi جازىلعان زاڭدارىڭدى وتكiزiپ جiبەرۋگە كۇش سالاسىڭدار. ۇيات ەمەس پە؟ باسقا بiر شەت ەلدiڭ مينيسترلەرi سياقتىسىڭدار، بارiڭدە قازاق ەلiنiڭ جانە قازاقتىڭ بالالارى ەمەسسiڭدەر مە؟ ءوز ەلدەرiڭە شەت ەلدiڭ كوز قاراسىمەن قاراعاندارىڭدى قاشان قوياسىڭدار؟ سوسىن قازاقستاننان جۇمىس تاپپاي كورشiلەس ەلدەرگە كەتiپ جاتقان قانشا “ەڭبەكشi ميگرانتتار” بار؟ بۇل تەك بiر جاقتى عانا زاڭ عوي. شەكارالاس ەلدەر، ولاردا وسىنداي زاڭ قابىلداپ، بiزدiڭ “ەڭبەكشi ميگرانتتاردى” نەگە قابىلدامايدى؟ قازiردiڭ وزiندە اقپارات كوزدەرiنە سەنسەك بiزگە زاڭسىز كەلiپ جاتقان “ەڭبەكشi ميگرانتتار” 1 ملن-عا جەتiپ قالادى. تمد ەلدەرiمەن حاتتاماعا قول قويدىق – دەپ ولاردىڭ بارiنە ەسiگiمiزدi اشىق-شاشىق قالدىرۋعا بولمايدى. ولار ءۇشiن ارنايى زاڭ قابىلداماي-اق، قاي ەلدەردەن ادام اكەلەمiز سول ەلدەرمەن وندا دا جەكە-جەكە مەملەكەت مۇددەسiنە، قازاق حالقىنا نۇقسان كەلمەيتiن مەملەكەتارالىق كەلiسiم، حاتتامالار جاساساق جەتiپ جاتىر. ويتكەنi بۇل وزگەرiپ وتىراتىن زاڭ، قۇبىلىس. اسiرەسە وزبەكستان، قىرعىزستان، رەسەيدە دە ەكونميكالىق قيىندىقتاردى باستان كەشiرۋدە. وسى ەلدەردەگi مامان-جۇمىسشى قازاق باۋىرلارىمىزدى اكەلۋدi، كەلiپ-كەتۋگە جاعدايلارى جوقتاردى الىپ كەلۋدiڭ جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك. بۇل حاتتاماعا قول قويىلعالى 1994 جىلدان بەرi كوپ جىل ءوتتi ەمەس پە؟ قازiر دامىدىق، بۇل زاڭعا دا ويلانىپ قارايتىن ۋاقىت جەتتi ەمەس پە؟ قاشانعى قازاققا تيiمسiز زاڭداردى وزگەلەر ءۇشiن قابىلداي بەرەمiز – دەگەن رەنiشiن بiرەۋ تىڭداسا بiرi قۇلاعىنا دا قىستىرمادى. سۇراقتار جاۋاپسىز.

جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي، قازiرگi تاڭدا قۇرىلىس توقتاعان، جۇمىسسىز قۇرىلىسشىلار ايلىعىن الا الماي ساندالىپ بiر جۇرسە، ۇيلەرiن سالىپ جاتقان قۇرىلىس كومپانيالارى – ء“ۇي سالاتىن اقشا جوق” دەپ ءۇيسiز بiر قالدىردى. جۇمىسسىزدار قىلمىس الەمiنە كەتiپ جاتىر. جاقىندا عانا استانا پوليتسياسى “بiردەن ءتورت توپ قىلمىسكەرلەردi ۇستادىق” دەپ جاھانعا جاريا قىلدى. وسىلاي كەتە بەرسە، كiمنiڭ جۇمىسشى، قىلمىسكەردiڭ كiم ەكەنiن اجىراتا الماي پۇشايمان بولارمىز. اۋىلدارداعى جۇمىسقا جارامدى حالىقتىڭ 90 پايىزى جۇمىسسىز وتىر. جاستار استاناعا بارىپ قۇرىلىستان ناپاقا تاۋىپ تابىس اكەلiپ وتىراتىن ەدi، ەندi ودان دا ايىردى. اۋىلدا دا ۇرلىق، قاراقشىلىق “قارقىنداپ داميتىن” بولادى.

جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستiرۋ جانە الەۋمەتتiك باعدارلامالار ورگاندارىنان جالعان قۇجاتتار سۇراتۋ ارقىلى شەتەل ماماندارىن كوپتەپ تارتۋ ءۇشiن رۇقسات الىپ وتىرادى. سوعان ساي شەتەل جۇمىسشىلارىن اكەلۋ كۆوتاسى جىلدان-جىلعا وسۋدە. ەندi وسى زاڭ بويىنشا قاپتاعاننىڭ “كوكەسi” بولىپ، شەكارا ماڭىنداعى وزبەكتiڭ، قىرعىزدىڭ، ورىستىڭ “ەڭبەكشi ميگرانتتارى” ەڭ تومەنگi سورتتى جارلى-جاقىبايلارى، بالا-شاعالارىمەن شەكارادان ءوتiپ الادى. نە دەگەن اقىلسىزدىق – شەكارانىڭ ارعى بەتiندە تۇراتىن حالىقتىڭ شەتەل پاسپورتىندا “شەكارا ماڭىندا تۇرادى” دەگەن جازۋى بولمايدى. “اندiجاندىق”، “وشتىق”، “قيىر شىعىستiكi” ەكەنiن بiزدiڭ شەكاراشىلار سوندا قالاي انىقتاماق؟

وزبەكستان مەن قىرعىزستان جانە رەسەيدە بiزدەگiدەي قۇرىلىس جۇرگەن ەمەس. مۇنداي قۇرىلىستى ولار بiزدەن بiرiنشi كورiپ وتىر. 10 جىلدىڭ كولەمiندە قۇرىلىستىڭ اكەسiن سالعان بiزدiڭ قۇرىلىسشىلار ولارعا قاراعاندا مىڭ ەسە مامان دەۋگە بولادى.

1994 جىلى قول قويعان تمد ەلدەرiنەن مولدوۆا، ۋكراينا، قىرعىزستان، بەلارۋس رەسپۋبليكالارى عانا حاتتامانى راتيفيكاتسيالاعان دا كورشiلەس وزبەكستان مەن رەسەي “ەڭبەكشi ميگرانتتار” تۋرالى زاڭ شىعارماق تۇگiلi راتيفيكاتسيالاماعاندا. ۇكiمەت مۇشەلەرiنiڭ جانىن سالىپ قورعاپ، بەلدەن باسىپ قابىلداتقان زاڭىنداعى “ەڭبەكشi ميگرانتتاردىڭ” كەسiرiنەن قازاقستان حالقىنىڭ ايلىقتارى وسپەي تۇر. ينفلياتسيا بولسا مىناۋ ازىق-تۇلiك، تاۋارلار قىمباتتاعان. قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا بiزدەگiدەي قىمباتشىلىق ەمەس. بiزدiڭ از اقشامەن ولاردا بiر اي كۇن كورۋگە بولادى. جۇمىس بەرۋشiلەر “ەڭبەكشi ميگرانتتاردى” ەڭبەك شارتىنسىز جۇمىسقا الادى. ولسە سۇراۋى جوق. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگi كۆوتانى جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارىنىڭ نەگiزiندە عانا بەلگiلەيدi ەكەن. ارينە مۇنداي كەزدە iشكi رىنوككا تالداۋ جاسالمايدى، ۇسىنىس پەن سۇرانىس زەردەلەنبەيدi، iشكi رىنوكتاعى ءوز ماماندارىمىزدى قاپەرiنە دە المايدى. بۇل جەردە تەك “بارماق باستى، كوز قىستى جاقتاردىڭ عانا “مۇددەسi” ەسكەرiلەدi. سونىڭ دالەلi ەمەس پە، ەدەن جۋاتىنعا دەيiن شەتەلدەن اكەلiنiپ جاتقانى. اتىراۋدا شەتەلدiك ينۆەستور كومپانيالاردىڭ جەرگiلiكتi بiر-ەكi جۇمىسشىنى وقىتىپ دايارلاعان قايتا-قايتا گازەتتەرگە جازىپ، تەلەديداردان كورسەتiپ الەك بولادى. ال باسقا ءوڭiردiڭ حالقى شە؟ ولاردا مۇناي جوق، ولاردى وقىتىپ مامان قىلۋدىڭ قاجەتi جوق پا؟ وقىعاندارىنىڭ ءوزiن جۇمىسقا المايدى. پاۆلوداردا جۇمىس بەرۋشiلەردiڭ وتiنiشتەرi بويىنشا، شەت ەلدەن اكەلۋگە 3-شi ساناتتى 120 توكار مەن 229 جۇرگiزۋشiنiڭ قاجەتتiگi كورسەتiلگەن كۆوتا بەلگiلەنگەن، ال سول كەزدە پاۆلوداردا 152 توكار مەن 235 جۇرگiزۋشi وقۋىن بiتiرiپ جۇمىسسىز وتىر…

سوڭعى بiر اي بويى بيلiگiمiز بار، بيلەرiمiز بار شۋلاپ ءجۇرiپ شەشكەنiمiز قازاق حالقىنا قارسى قابىلداعان زاڭ بولدى.

وسىندايدا قاسيەتتi دە ارۋاقتى كورەگەن بابامىز موڭكە بيدiڭ;

ازارسىڭ جۇرتىم، ازارسىڭ،

ازارىڭنىڭ بەلگiسi;

قۇرامالى قورعاندى ءۇيiڭ بولادى،

حالىققا بiر تيىن پايداسى جوق،

كۇن سايىن باس قوسقان جيىن بولادى، – دەگەنi كەلiپ تۇر.

توعايباي نۇرمۇرات ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button