يمامدار مەن «پاپالار»

كورشi اۋىلدا بiر وتىرىستا سول اۋىلدىڭ يمامىمەن تاباقتاس بولىپ وتىرعاندا ەسiكتەن ۇلى كiرiپ كەلiپ:

– پاپا، سەنi ۇيگە بiر كiسiلەر كەلiپ شاقىرىپ جاتىر، – دەپ، زiرك ەتە قالدى. سونداعى بار حالايىق يمامنىڭ اۋزىنا قاراپ، قۇرمەتتەپ وتىرمىز. ۇلىنىڭ «سەن»، «پاپا» دەپ تiل قاتۋى بiزگە وتە ەرسi كورiندi…

«بۇل كiسi، يمام با الدە پاپا ما؟» – دەگەن وي، بiر جاعىمسىز سۇراۋ كوكiرەگiمدە قالدى.

بiراق، بiر اۋىز ورىسشا بiلمەيتiن قازاقتار دا بالالارىنا «پاپا» مەن «ماما»، «سەن» سوزدەرiن ۇيرەتiپ قويعان.

بiزدiڭ زامانىمىزداعى IV عاسىردا حريستيان دiنi بيلiك تالاسىنان كاتوليك جانە پراۆوسلاۆ بولىپ ەكiگە ءبولiندi. سول كەزەڭنەن حريستيان دiنiنە شوقىنعان كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وكiلi كاتوليك دiنiن قابىلداپ، وزiمەن بiرگە وتباسىن، اعايىن تۋىسىن شوقىندىرىپ، حريستيان دiنiنە قىزمەت ەتكەن كiسiنi «پاپا» دەپ اتاپ كەلەدi.

ال، حVIII عاسىردا زەڭبiرەگiن سۇيرەتكەن ورىستار وردالى جىلانداي قازاق جەرiن جەر باۋىرلاپ ەنiپ كەلە جاتىپ، قوڭىراۋىن سىڭعىرلاتقان شiركەۋiن بiرگە تۇرعىزىپ، قازاقتىڭ شۇرايلى جەرiن، مال-مۇلكiن تارتىپ الىپ وتىردى. جەرiنەن، جايىلىمىنان، قورا-قوپسى مالىنان ايىرىلعان قازاقتار ورىستاردىڭ ۇيiندە جالشى، قۇل، كۇڭ بولدى. ولار بiر تاماعى ءۇشiن شوقىنسا، اۋقاتتىلار بالالارىن «تiلماش» قىلامىز، «پالەنشە بايدا كەتكەن ءوشiمدi وسى بالام الىپ بەرەدi» دەگەن باقايەسەپپەن وقىتسا، بiرi – ورىسشا وقۋ ارقىلى – «بالام بiلiمدi بولادى، بiلiمنiڭ، عىلىمنىڭ، ونەردiڭ ءبارi ورىستا» دەپ ورىسقا باس قويعانداردىڭ بالالارى، نەمەرەلەرi شوقىنىپ كەتتi. جەتiم-جەسiر قالعان، اش-جالاڭاش قالعاندارىن شiركەۋ باۋىرىنا تارتىپ، كيiندiرiپ، اس-اۋقاتىن بەرiپ، شوقىندىردى. پاتشالىق ۇكiمەت وزگە ۇلتتاردى شوقىندىرۋدان ەشقاشان قارجىنى اياعان ەمەس. وعان قوسا، قازاقستانعا «دەموكرات»، «جازۋشى»، «عالىم»، دەگەندەر «جەر اۋدارىلىپ»، قازاقتىڭ وقىعاندارىمەن «دوس بولىپ»، «كوزدەرiن اشقان اعارتۋشىلاردىڭ» بارلىعى تەك شوقىندىرۋ مەن ورىستاردى ماقسات ەتكەن ەدi.

اسiرەسە، قازاققا بەدەلدi قازاقتارمەن تامىر بولۋ ارقىلى جىمىسقى ساياساتتارمەن جۇرگiزiپ ۇلكەن ىقپال جاسادى. سول قازاقتاردىڭ بiرi ورىس مەكتەبiن اشىپ قازاقتىڭ كوزiن «اعارتسا»، بiرi «قىزىل جيھانگەر اتانىپ ورىس فاميلياسىن بەكەر العان جوق. الگi شوقاننىڭ: «قازاقتىڭ ورىسشا وقىعاندارىنىڭ ساۋاتى تەك قازاقتاردى ورىستارعا جامانداپ ارىز جازۋعا عانا جەتiپ ءجۇر» – دەپ ناليتىن كەزi وسى ۋاقىت. سول ورىسشا وقىعانى بار، پاتشاعا «ادال» قىزمەت ەتiپ، شەن-شەكپەن العانى بار، ورىس ۇلىعىنا جاعىمپازدانعانى بار، بالالارىنا «پاپا» دەپ ايتقىزۋ، ۇل-قىزىنا «سەرگەي، اناتولي، ميحايل، لەنا، سۆەتلانا، ۆەنەرا ت.ب.» قاپتاعان اتتار قويۋ، ماقتانىشقا اينالدى. وسىلارعا ارقا سۇيەگەن ورىس ۇكiمەتi قازاقتاردى جاپپاي شوقىندىرا باستادى. وزدەرi رەسەي قۇلدىعىندا جاتسا دا تاتارلار قازاق دالاسىنا كەلiپ جاپپاي شوقىندىرۋعا قارسى قازاقتاردى ۇگiتتەپ، مۇسىلمان دiنiن ساقتاۋعا شاقىرىپ بiراز توسقاۋىل قويدى. بiراق ورىس وتارشىلدىعى تاتارلاردىڭ قازاق باۋىرلارىنا كومەكتەسiپ جاتقانىن بiلiپ، پاتشاعا: «تاتارلاردى قازاق دالاسىنا جiبەرمەۋ» جونiندە نۇسقاۋ شىعارتىپ الىپ، تىيىم سالدى.

… كەنەتتەن كەڭەس ۇكiمەتi ورناپ، بيلiككە قۇدايسىزدار كەلiپ، قازاقتاردى شوقىندىرۋ كiلت توقتاماعاندا قازiر «ناعىز چۋكچا» بولىپ اتى بار، زاتى جوق ۇلتقا اينالار ەدiك.

ال، كەڭەس وداعىندا شوقىنعانى بار، شوقىنباعانى بار قازاقتار جاپپاي دiنسiزدiككە ۇشىرادى.

بiراق، پاتشالىق رەسەي بولسىن، كەڭەس ۇكiمەتi كەزەڭiندە دە قازاقتاردى ورىستار بيلەدi. كەڭەس ۇكiمەتi داۋiرiندە شوقىندىرۋ جۇرمەسە دە ورىستاندىرۋ قارقىنداپ ءجۇرiپ وتىردى. ءوزiنiڭ نە ورىس ەكەنiن، نە قازاق ەكەنiن دالەللدەپ بەرە المايتىن دەلiق ۇلىلاردىڭ كوبەيiپ كەتكەنi وسىنىڭ اقيقاتى.

قازiر وكiنiشكە قاراي، وسىلاردىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسiپ، ايى وڭىنان تۋىپ تۇر. ەسiمiزدi جيىپ، تاۋەلسiزدiك الدىق دەسەكتە سانا قاراڭعىلىعىنا ءالi جارىق تۇسپەي تۇر. قازاقتار جاپپاي بالالارىنا «پاپا» دەپ ۇيرەتۋدەن جيرەنەر ەمەس. «قازاق پاپالارعا» ايتارىم: – سiزدەر بالالارىڭىزعا «پاپا» دەپ ايتقىزۋ ارقىلى، شوقىندىرۋعا دايىنداپ وتىرعانىڭىزدى تۇسiنە الاسىز با؟ بiراز قازاقتىڭ قازiرگi شوقىنىپ جاتقانى كەشەگi تەكسiز قازاقتاردىڭ – ۇرپاقتارى. بۇلار «سانالى شوقىنعاندار» دەسە دە بولادى. ونىڭ ۇستiنە بiز كۇندە مەكتەپتە – شiركەۋ قوڭىراۋلارىن سىڭعىرلاتىپ، قۇلاقتارىن قوڭىراۋ ۇندەرiنە ۇيرەتiپ، مۇسىلمان قازاق بالالارىن شوقىنۋعا دايارلاپ كەلەمiز.

ەرتەدە ورىستاردىڭ ءوزi «پاپا» دەگەن ءسوزدi «نان، اس-اۋقات» دەگەن ماعىنادا قولدانىپ، اكەلەرiن «باتۋشكا» دەپ اتاعان. سونىمەن بiرگە قازاقتار دا، ورىستار دا اكەسiنە «اكە» دەپ سويلەمەگەن. كاتوليكتەر «پاپا» ءسوزiن يسسۋس حريستوستىڭ جەردەگi تاراتۋشى وكiلi، قىزمەتشiسi دەپ ۇعادى.

ال، بiزدiڭ اتا-بابالارىمىز مۇقسىلمان دiنiن قابىلداماي تۇرعاندا «كوككە» ياعني تاڭiرگە، اسپانعا تابىنعان. سول كوك تاڭiرگە تابىنعان كەزiندە، كوك ءتاڭiردiڭ قۇدايدىڭ جەردەگi وكiلi قىزمەتشiسi دەپ اكەلەرiنە «كوكە» دەپ اتاعان. مۇسىلمان بولعاندا دا كوكتەگi جاراتۋشى بiر قۇدايعا سىيىنىپ، اكەلەرiمiزگە «كوكە» دەسەك، كەيiنگi ەكi ءجۇز جىل كولەمiندە حريستيان دiنiنە شوقىنعان قازاقتار عانا «پاپا» دەپ كەتكەن.

شوقىندى قازاقتاردىڭ، شوقىندى ايەلدەرi ورىستاردىڭ، «تەتيا شۋرا، تەتيا ۆاليا، تەتيا لەنا» ت.ب. سوزدەرiن وزدەرi قازاق بولعاسىن «ۇيالعانسىپ» «ايگۇل تاتە، فاريدا تاتە، ايعانىم تاتە ت.ب. دەپ قازاقشاعا «اۋدارىپ»، اجە، اپا، اپكە، اپاي، جەڭگە سوزدەرiن جويىپ، كورiنگەن ايەلگە «تاتە» دەگەن ءسوزدi زورلىقپەن سiڭiرiپ كەلەدi.

قازiرگi تاڭداعى «پاپا يمامداردىڭ» قاي دiندi ۋاعىزداپ جۇرگەنiن بiلۋ ءۇشiن «قىزىق».

ويتكەنi قازاقتار ءالi شوقىنىپ كەلەدi.

توعايباي نۇرمۇرات ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button